ყვითელფეხა თოლია
Larus michahellis
Marat Adiev · სოხუმი, აფხაზეთი საქართველოს ველში
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 52–68 სმ, ფრთები 120–155 სმ; 550–1600 გ
- კვება
- ყოვლისმჭამელი: თევზი, უხერხემლოები, ნარჩენები
- სტატუსი საქართველოში
- მობინადრე მობუდარი, გადამფრენი, მოზამთრე
- დაფიქსირებული რეგიონები
- აჭარა; აფხაზეთი; იმერეთი
- ჰაბიტატი
- ზღვის სანაპირო, ნავსადგურები, ქალაქები, ნაგავსაყრელები
- ოჯახი
- Laridae
- დაცვა
- მსოფლიოში LC (2019); საქართველოში LC (2024)
ყვითელფეხა თოლია ისეთი მოქნილი მჭამელია, რომ 2020 წლის ლოკდაუნისას, როცა რომის ქუჩებზე საკვების ნარჩენები გაქრა, ქალაქის თოლიებმა ვირთხებსა და მტრედებზე დაიწყეს ნადირობა. დიდი თოლიაა, 52–68 სმ სიგრძის, გაშლილი ფრთებით 120–155 სმ, 550–1600 გ წონით. ზომა ძლიერ განსხვავდება: ყველაზე პატარა დედლები ვეჟან თოლიაზე ცოტა დიდია, ყველაზე დიდი მამლები კი ზღვის დიდ თოლიას უტოლდება. ზრდასრულს ნაცრისფერი ზურგი, ყვითელი ფეხები, ნისკარტზე წითელი ლაქა და თვალის ირგვლივ წითელი რგოლი აქვს. ადამიანისთვის საშიში არ არის. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის მობინადრე მობუდარ, გადამფრენ და მოზამთრე ფრინველად არის აღნიშნული. საქართველოში წლის ყველა თვეში ჩანს, ყველაზე ხშირად ივნისიდან სექტემბრამდე. თითქმის ყველა ჩანაწერი შავი ზღვის სანაპიროდანაა: აჭარიდან, ბათუმთან და ქობულეთთან, და აფხაზეთიდან, სოხუმთან, გაგრასთან, ბიჭვინთასა და გუდაუთასთან. ზღვიდან მოშორებით ჩანაწერები ცოტაა, ძირითადად ქუთაისიდან. მსოფლიოშიც და საქართველოშიც ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC).
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ ყვითელფეხა თოლია
დიდი თოლიაა ნაცრისფერი ზურგით და მკვეთრად ყვითელი ფეხებით. ზურგი ვერცხლისფერ თოლიაზე ოდნავ მუქი აქვს, ფრთაშავ თოლიაზე კი ბევრად ღია. თვალის ირგვლივ წითელი რგოლი აქვს, ფრთის წვერებზე შავი ფართოა, თეთრი ლაქები კი ცოტა.
ზრდასრულს ზურგი და ფრთები ნაცრისფერი აქვს, თავი და ქვედა მხარე თეთრი, ფეხები ყვითელი. შემოდგომაზე თავი ბევრად უფრო თეთრი რჩება, ვიდრე ვერცხლისფერ თოლიას. ნისკარტზე წითელი ლაქაა, თვალის ირგვლივ კი წითელი რგოლი, როგორც ფრთაშავ თოლიას.
სიგრძე 52–68 სმ-ია, გაშლილი ფრთები 120–155 სმ. ფრთის წვერებზე შავი ფართოა და თეთრი ლაქები ცოტაა. ხმა ხმამაღალი სიცილია, ვერცხლისფერი თოლიისაზე უფრო დაბალი და ცხვირისმიერი.
პირველი წლის ახალგაზრდებს თავი, გავა და ქვედა მხარე ვერცხლისფერი თოლიის ახალგაზრდებზე ღია აქვთ, ნისკარტი და თვალები მუქი, ფეხები მოვარდისფრო-ნაცრისფერი, კუდზე კი მკვეთრი შავი ზოლი. მეორე ზამთრისთვის ზრდასრულს ჰგვანან, ოღონდ ნისკარტის წვერი შავი და თვალები მუქი აქვთ.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
ბუდობის არეალის ცენტრი ხმელთაშუა ზღვაა. ბუდობს ზღვის კლდეებზე, კუნძულებზე, პლაჟებზე და ტბებისა და მდინარეების ნაპირებზე, ზოგან კი ქალაქებში, შენობებზეც. შავ ზღვაზე, სადაც კასპიურ თოლიასთან ერთად გვხვდება, ზღვის კლდეებს ამჯობინებს, კასპიური კი უფრო ბრტყელ ნაპირებს. ბუდობის გარეთ უფრო ხშირად სანაპიროზე, ნავსადგურებსა და ნაგავსაყრელებზე ჩანს, საკვებს მინდვრებსა და მდინარეებზეც ეძებს. საქართველოში ჩანაწერების უმეტესობა აჭარიდანაა: ბათუმიდან, ქობულეთიდან, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტიდან და ჭოროხის დელტიდან, ძირითადად ივნისსა და სექტემბერში. თითქმის იმდენივე ჩანაწერია აფხაზეთიდან: სოხუმიდან, გაგრიდან, ბიჭვინთიდან, გუდაუთიდან, განთიადიდან და ინკითის ტბიდან, ძირითადად ივლისიდან სექტემბრამდე. ზღვიდან მოშორებით ის იმერეთში, ქუთაისთან და ბაღდათის მუნიციპალიტეტშია ნანახი. ცალკეული ჩანაწერებია ხობიდან, ზუგდიდის და ოზურგეთის მუნიციპალიტეტებიდან და თბილისიდან.
ყვითელფეხა თოლიას რუკა iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს აერთიანებს. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან, ხოლო სტატუსი ერთმანეთისგან გამოყოფს საკმარისი ჩანაწერების მქონე რეგიონებსა და რეგიონებს, სადაც ჩანაწერები ცოტაა. ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და პოპულაციის სიმჭიდროვედ არ უნდა განვიხილოთ. საკმარისი ჩანაწერები სამ რეგიონშია: აჭარა, აფხაზეთი და იმერეთი.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
- საველე ჩანაწერი
- რამდენიმე ჩანაწერი ერთ ადგილას
- ფოტოჩანაწერი
- ჩანაწერების მქონე რეგიონი
ყოვლისმჭამელი და ოპორტუნისტია: ნაგავსაყრელებზე ნარჩენებს აგროვებს, მინდვრებსა და სანაპიროზე ნადირობს და პატარა თოლიებსა და სხვა ზღვის ფრინველებს ნადავლს ართმევს. ჭამს თევზს, უხერხემლოებს, მათ შორის მწერებს, მოლუსკებსა და კიბორჩხალებს, ქვეწარმავლებს, წვრილ ძუძუმწოვრებს, სასაკლაოს ნარჩენებს და სხვა ფრინველების კვერცხებსა და ბარტყებს. გიბრალტარზე ნანახია, როგორ კრეფს ზეთისხილს პირდაპირ ფრენისას.
ზოგი პოპულაცია მთელი წლის განმავლობაში ერთ ადგილზე რჩება, ზოგი კი ზამთარში თბილ ადგილებში მიფრინავს, სამხრეთით სენეგალამდე და წითელ ზღვამდე. ზაფხულის ბოლოს ბევრი ჩრდილოეთით იფანტება. ბუდობის შემდეგ ივლისიდან ნოემბრამდე მოძრაობს, უკან თებერვლის შუა რიცხვებიდან ივნისის შუა რიცხვებამდე ბრუნდება. ბუდობის გარეთაც ჯგუფებად ცხოვრობს, ნავსადგურებსა და ნაგავსაყრელებთან. ჩვეულებრივ კოლონიებად ბუდობს, რომლებშიც 8000 წყვილამდეა. ბუდე მიწაზე ან კლდის თაროზე აწყობილი მცენარეების გროვაა. დედალი ჩვეულებრივ სამ კვერცხს დებს, მარტის შუა რიცხვებიდან მაისის დასაწყისამდე. კვერცხები 27–31 დღე იჩეკება, ბარტყები 35–40 დღეში იწყებენ ფრენას. ბუდეს მშობლები ძალიან მტკიცედ იცავენ.
მსოფლიოში ყვითელფეხა თოლია საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC, 2019). მსოფლიო რიცხვი უცნობია, რადგან ახლო სახეობები ცოტა ხნის წინ გაიყო. ევროპაში 409 000–534 000 წყვილი ბუდობს, ანუ 819 000–1 070 000 ზრდასრული ფრინველი, და რიცხვი იზრდება. ბოლო ათწლეულებში ცენტრალურ და დასავლეთ ევროპაში გავრცელდა. ადგილობრივები კვერცხებს ხშირად აგროვებენ, ზოგან კი ადამიანებთან კონფლიქტის ან სხვა ფრინველების დასაცავად მის რიცხვს ამცირებენ, თუმცა მთელ პოპულაციაზე ეს ნაკლებად მოქმედებს. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში საქართველოშიც ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC).
Marat Adiev · Olga Eremenko · neonick · birdyday · Aleksandr Opalev · Floyd E. Hayes · David J Barton · ნიკიტა ტიუნოვი
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები ყვითელფეხა თოლიასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის მობინადრე მობუდარ, გადამფრენ და მოზამთრე ფრინველად არის აღნიშნული. წლის ყველა თვეში ჩანს, ყველაზე ხშირად ივნისიდან სექტემბრამდე.
შავი ზღვის სანაპიროზე: ბათუმში, ქობულეთში და ჭოროხის დელტაში, ასევე სოხუმთან, გაგრასთან, ბიჭვინთასა და გუდაუთასთან. ზღვიდან მოშორებით ქუთაისთანაცაა ნანახი.
მკვეთრად ყვითელი ფეხებით, თვალის ირგვლივ წითელი რგოლით და ფრთის წვერებზე ფართო შავით. ზურგი ვერცხლისფერ და კასპიურ თოლიებზე მუქი, ფრთაშავ თოლიაზე კი ბევრად ღია აქვს. სომხურ თოლიას მუქი თვალი და ნისკარტზე შავი ზოლი აქვს.
სიგრძე 52–68 სმ-ია, გაშლილი ფრთები 120–155 სმ, წონა 550–1600 გ. მამლები დედლებზე საგრძნობლად დიდია.
თითქმის ყველაფერს: თევზს, უხერხემლოებს, ქვეწარმავლებს, წვრილ ძუძუმწოვრებს, ნარჩენებს და სხვა ფრინველების კვერცხებსა და ბარტყებს. სხვა ზღვის ფრინველებს ნადავლსაც ართმევს.
კოლონიებად, ზღვის კლდეებზე, კუნძულებზე და ნაპირებზე, ზოგან შენობებზეც. დედალი ჩვეულებრივ სამ კვერცხს დებს, მარტის შუა რიცხვებიდან მაისის დასაწყისამდე. კვერცხები 27–31 დღე იჩეკება, ბარტყები 35–40 დღეში იწყებენ ფრენას.
ადამიანისთვის საშიში არ არის, თუმცა ბუდეს მტკიცედ იცავს. მსოფლიოშიც და საქართველოშიც ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC), რიცხვი კი იზრდება. დაშავებულ ფრინველზე დაურეკეთ 112-ს ან გარემოს დაცვის სამსახურს.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
