ხვლიკები
საქართველოში 56 ქვეწარმავალი და 12 ამფიბიაა — ახალი ჩამონათვალი
ნაშრომი საქართველოში დაფიქსირებულ სახეობებს დადასტურებულ და კანდიდატ ტაქსონებად ყოფს — ეს ახალი აღმოჩენების სია არ არის.
სტატიის წაკითხვა
ცხვირრქოსანი გველგესლა (Vipera ammodytes) საქართველოში, ძირითადად მცირე კავკასიონის მშრალ, კლდოვან ადგილებში გვხვდება. ცხვირზე კარგად შესამჩნევი რქა მისი მთავარი ამოსაცნობი ნიშანია. გველი შხამიანია და მისი ნაკბენი ადამიანისთვის ძალიან საშიშია; ნაკბენის შემთხვევაში დაუყოვნებლივ დარეკეთ 112-ზე. საქართველოში და სამხრეთ კავკასიაში მცხოვრები გველები ამ სახეობის ქვესახეობას, V. a. transcaucasiana-ს, მიეკუთვნებიან. ძველ სამეცნიერო წყაროებსა და ზოგ მონაცემთა ბაზაში ეს ქვესახეობა ცალკე სახეობად, Vipera transcaucasiana-დ, არის მოხსენიებული. საქართველოში ცხვირრქოსანი გველგესლა მესხეთის, თრიალეთისა და მტკვრის ზემო დინების მიდამოებშია გავრცელებული. ნოტიო კოლხურ ტყეებსა და დიდი კავკასიონის მაღალ მთებში, ჩვეულებრივ, არ ცხოვრობს. კავკასიაში მცხოვრები ამ სახეობის ზრდასრული გველები, ჩვეულებრივ, დაახლოებით 75 სმ-ზე მოკლეები არიან.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ ცხვირრქოსანი გველგესლა
ეს მსხვილტანიანი გველგესლაა. საქართველოში მის ამოცნობაში ცხვირზე კარგად შესამჩნევი რქა და ისიც გვეხმარება, რომ მცირე კავკასიონის მშრალ, კლდოვან ადგილებში გვხვდება. თვალის გუგა ვერტიკალურია, ქერცლებს კი შუაში ამობურცული ხაზი გასდევს.
რომელ სახეობებს ჰგავს
მთავარი ამოსაცნობი ნიშანი ცხვირზე კარგად შესამჩნევი, წვრილი ქერცლებით დაფარული რქაა. საქართველოს სხვა გველგესლებს ცხვირზე ასეთი ნამდვილი რქა არ აქვთ. თავი ფართოა და კისრისგან მკაფიოდ გამოყოფილი. კავკასიური ფორმის ზრდასრული გველები, ჩვეულებრივ, 75 სმ-ს არ აღემატებიან.
გუგა ვერტიკალურ ნაპრალს ჰგავს, ზურგის ქერცლებს კი შუაში მკვეთრად ამოწეული ხაზი გასდევს. შეფერილობა ხშირად ღია ნაცრისფერი, ფერფლისფერი ან რუხ-თეთრია. ზურგზე, ჩვეულებრივ, ვიწრო განივი ზოლები ან ცალკეული მუქი ლაქები ჩანს. ზურგის ნახატი ცვალებადია, ამიტომ მხოლოდ ზურგის ნახატით ნუ ამოიცნობთ. რქასა და თავის ზედა მხარეს, როგორც წესი, მკვეთრი მუქი ლაქები არ აქვს. კისერზე ზოგჯერ მკრთალი V-ს ფორმის ნიშანიც ჩანს. თვალის ფერადი ნაწილი ხშირად ოქროსფერი ან სპილენძისფერია.
კატისთვალას (Telescopus fallax) ცხვირზე რქა არ აქვს. მისი გუგაც ვერტიკალურია, თუმცა სხეული უფრო წვრილი აქვს, თვალები — დიდი, ზურგის ქერცლი კი გლუვია. შორიდან, როცა თავი არ ჩანს, ზურგზე წყვილად განლაგებული მუქი ლაქების გამო ცხვირრქოსანი შეიძლება სპილენძას (Coronella austriaca) ან ამიერკავკასიურ მცურავს (Zamenis hohenackeri) დაემსგავსოს. ორივეს გუგა მრგვალი და ზურგის ქერცლი გლუვი აქვს; მცურავის ლაქები, ჩვეულებრივ, სხეულის სიგრძეზე ორ რიგადაა განლაგებული. ცხვირზე რქა არცერთს არ აქვს. ნაირფერი მცურავის (Hemorrhois ravergieri) მუქი ზურგის ლაქებიც ზოგჯერ გველგესლას წააგავს. როცა თავი არ ჩანს, მცურავის ზურგის ნახატი შორიდან შეიძლება ცხვირრქოსნის განივ ლაქებში აგერიოთ; ნაირფერ მცურავს გუგა მრგვალი და სხეული უფრო წვრილი აქვს, ცხვირზე რქა კი არ აქვს. კავკასიურ გველგესლასაც ცხვირზე რქა არ აქვს. ის ძირითადად კოლხეთის ნოტიო ადგილებში გვხვდება და ხშირად აგურისფერი ან ნარინჯისფერი ელფერი აქვს. დარევსკის გველგესლა და ცხვირრქოსანი გომაროში ერთსა და იმავე პატარა ადგილას უნახავთ. შორიდან, როცა თავი არ ჩანს, ორივეს ღია ფონზე მუქი ზურგის ნახატი შეიძლება აირიოს; დარევსკის გველგესლას ხშირად ზიგზაგი აქვს, მაგრამ ცხვირზე რქა არ აქვს. ველის გველგესლაც (Vipera renardi) გორის მიდამოებში უნახავთ. შორიდან მისი მუქი ზურგის ნახატი შეიძლება ცხვირრქოსნის ნახატში აგერიოთ; ველის გველგესლას ხშირად ზიგზაგი აქვს, ცხვირზე რქა კი არ აქვს. ახალგაზრდა გიურზას და ცხვირრქოსანს ორივეს შეიძლება ზურგზე წყვილად განლაგებული მუქი ლაქები ან განივი ზოლები ჰქონდეს, ამიტომ მხოლოდ ზურგის ნახატი საკმარისი არ არის. გიურზას ცხვირზე რქა არ აქვს და დრუნჩი ბლაგვია; ზრდასრული გიურზა ხშირად დაახლოებით 1–1,5 მეტრი სიგრძისაა. საქართველოში ის ძირითადად სამხრეთ-აღმოსავლეთის მშრალ დაბლობებსა და მთისწინეთში გვხვდება.
მტკვრის შუა დინებაში აღწერეს გველი, რომელსაც ცხვირი ოდნავ აწეული ჰქონდა, მაგრამ რქა არ ჰქონდა. სხვა ნიშნებიც ცხვირრქოსანსა და კავკასიურ გველგესლას შორის შუალედური იყო. შესაძლოა, ეს გველი ამ ორი სახეობის ჰიბრიდი, ანუ მათი შეჯვარების შედეგად გაჩენილი იყოს. თუმცა მხოლოდ გარეგნული ნიშნებით მისი წარმოშობა საბოლოოდ ვერ დასტურდება. გველგესლას ამოსაცნობად ხელში ნუ აიყვანთ და ქერცლის დათვლას ნუ ეცდებით — უსაფრთხო მანძილიდან დააკვირდით.
გალერეა
ცხვირრქოსანი გველგესლა ფოტოებში
ცხვირრქოსანი გველგესლა ძირითადად მშრალ, კლდოვან ფერდობებზე გვხვდება, სადაც მცენარეები მეჩხრად იზრდება. შეიძლება შეგვხვდეს ქვიან ადგილებში, ბუჩქნარში, ტყის პირას, ქვის ღობეებთან და ვენახებშიც. საქართველოში ის შედარებით მშრალ, კლდოვან და ბალახიან ადგილებშიც გვხვდება, განსაკუთრებით ქვეყნის აღმოსავლეთ ნაწილში. აჭარიდანაც არის ჩანაწერები, თუმცა იქ მისი გავრცელება დადასტურებული არ არის. მისი არსებობა დადასტურებულია ბორჯომში, ადიგენის მუნიციპალიტეტის გომაროში, თაშისკარსა და გორში. 2026 წლის აგვისტოში ის ძეგვშიც გადაიღეს. ძველი რეგიონული ცნობებით, მცირე კავკასიონში ის თბილისის მიდამოებიდან აჭარის მთიანეთისკენ, შუახევის მიმართულებითაა გავრცელებული. ამავე ცნობებით, მისი გავრცელება მტკვრის ზემო დინებას ახალქალაქისკენაც მიუყვება. დასავლეთ ჯავახეთში მისი გავრცელების ზუსტი საზღვარი ბოლომდე დადასტურებული არ არის. კავკასიური გველგესლისგან განსხვავებით, ცხვირრქოსანი გველგესლა შავი ზღვის სანაპიროსა და ნოტიო კოლხური ტყეებისთვის დამახასიათებელი არ არის.
გავრცელება
სად არის ცხვირრქოსანი გველგესლა დაფიქსირებული საქართველოში
55 საველე ჩანაწერი2005–20266 რეგიონი
ინტერაქტიული რუკა იტვირთება.
- საველე ჩანაწერი
- რამდენიმე ჩანაწერი ერთ ადგილას
- დადასტურებული გავრცელების რეგიონი
ცხვირრქოსანი გველგესლას რუკა იყენებს iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს, რომლებიც Vipera meridionalis transcaucasiana-ს სახელითაა შეტანილი. გავრცელებად ითვლება მხოლოდ ცხრილში დადასტურებული სტატუსის მქონე რეგიონი. საჯარო კოორდინატები დაფარულია, ამიტომ რეგიონების საზღვართან წერტილები მიახლოებითია; ჩანაწერების რაოდენობა პოპულაციის სიმჭიდროვეს არ ზომავს.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
ბიოლოგია
კვება, ქცევა და კონსერვაცია
კვება
მოზრდილი ცხვირრქოსანი გველგესლა ძირითადად ხვლიკებითა და პატარა ძუძუმწოვრებით იკვებება. პატარა ფრინველებს იშვიათად იჭერს. ახალგაზრდა გველგესლები უფრო ხშირად პატარა ხვლიკებზე ნადირობენ. მსხვერპლს უმეტესად ჩასაფრებული ელოდება და კბენისას შხამით უმოქმედოს ხდის.
ქცევა
ცხვირრქოსანი გველგესლა თბილ სეზონზეა აქტიური. გრილ გაზაფხულსა და შემოდგომაზე ხშირად დღისით მოძრაობს, ზაფხულის სიცხეში კი უფრო საღამოსა და ღამის დასაწყისში. ზამთარს კლდის ნაპრალებსა და ქვების ქვეშ ატარებს. მისი კვერცხები დედის სხეულში ვითარდება და ნაშიერები ცოცხლად იბადებიან. გაზაფხულზე წყვილდება, ნაშიერები კი ჩვეულებრივ ზაფხულის ბოლოს ან შემოდგომის დასაწყისში იბადებიან. გველთან შეხვედრისას დაიცავით მანძილი და ხელში არ აიყვანოთ. ის ადამიანს არ ეძებს და ძირითადად მაშინ კბენს, როცა საფრთხეს გრძნობს და თავს იცავს.
კონსერვაცია
2009 წლის გლობალურ შეფასებაში კავკასიური ფორმა ცალკე სახეობად, Vipera transcaucasiana-დ, მიიჩნიეს და საფრთხესთან ახლოს მყოფად შეაფასეს. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში ეს გველი არ არის შეტანილი, თუმცა სსრკ-ისა და საქართველოს ძველ წითელ წიგნებში შეტანილი იყო. ბერნის კონვენციით, Vipera ammodytes განსაკუთრებულად დაცულია. მთავარი საფრთხეებია იმ კლდოვანი და მშრალი ადგილების გარდაქმნა, სადაც ეს გველი ცხოვრობს, სოფლის მეურნეობის გაფართოება და ადამიანების მიერ გველების მოკვლა. საქართველოში ეს გველი შედარებით იშვიათად და ცალკეულ ადგილებშია აღრიცხული.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები ცხვირრქოსანი გველგესლასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
ეს გველი შხამიანია და ადამიანისთვის ძალიან საშიშია. მისმა ნაკბენმა შეიძლება მძიმე სიმპტომები გამოიწვიოს ნაკბენის ადგილასაც და მთელ სხეულშიც. ნაკბენის შემთხვევაში სასწრაფო სამედიცინო დახმარებაა საჭირო. ადამიანს განზრახ არ ესხმის თავს და ძირითადად მაშინ კბენს, როცა საფრთხეს გრძნობს. არ მიუახლოვდეთ და ხელში არ აიყვანოთ.
დაუყოვნებლივ დარეკეთ 112-ზე. დაზარალებული დააწვინეთ, დაამშვიდეთ და ეცადეთ, რაც შეიძლება ნაკლებად იმოძრაოს. ნაკბენი არ გაჭრათ, შხამი არ გამოწოვოთ და მჭიდრო შემოსაჭერი სახვევი არ გამოიყენოთ. მკურნალობა საავადმყოფოში უნდა ჩატარდეს.
დიახ. დადასტურებულია, რომ ეს გველი საქართველოში გვხვდება. აქ მცხოვრები ამ სახეობის გველები ერთ ქვესახეობას — Vipera ammodytes transcaucasiana-ს — მიეკუთვნებიან. ეს ქვესახეობა ბორჯომიდან აღებული ნიმუშის მიხედვით აღწერეს. საქართველოში ეს სახეობა მხოლოდ ზოგიერთ რეგიონსა და გარკვეული ტიპის ადგილებში გვხვდება.
საქართველოში ცხვირრქოსანი გველგესლა ძირითადად მცირე კავკასიონის მშრალ, კლდოვან ადგილებში გვხვდება: მესხეთში, თრიალეთსა და მტკვრის ზემო დინების ხეობებში. ძველ წყაროებში აჭარის მთიანეთიც არის ნახსენები. აჭარიდან ჩანაწერებიც არსებობს, თუმცა იქ მისი გავრცელება დადასტურებული არ არის. კოლხეთის ნოტიო სანაპირო ზოლი მისთვის დამახასიათებელი საცხოვრებელი ადგილი არ არის.
საქართველოს გველგესლებიდან მხოლოდ ცხვირრქოსან გველგესლას აქვს ცხვირზე ნამდვილი რქა. მისი გუგა ვერტიკალურადაა წაგრძელებული, ზურგის ქერცლებს კი შუაში წამოწეული ხაზი გასდევს. ხშირად ნაცრისფერია და ზურგზე ვიწრო განივი ზოლები ან მუქი ლაქები აქვს, მაგრამ მხოლოდ შეფერილობით მისი ამოცნობა სანდო არ არის. კატისთვალას (Telescopus fallax) ცხვირზე რქა არ აქვს. მისი გუგაც ვერტიკალურადაა წაგრძელებული, მაგრამ სხეული უფრო წვრილია, თვალები დიდი აქვს, ზურგის ქერცლი კი გლუვია.
კავკასიური ფორმის ზრდასრული გველების სიგრძე, ჩვეულებრივ, დაახლოებით 75 სმ-ს არ აღემატება. ცხვირრქოსანი გველგესლა გიურზაზე გაცილებით მოკლე და პატარაა.
დიახ, ორივე შემთხვევაში კავკასიაში მცხოვრებ იმავე გველებზეა საუბარი. 2026 წლის ქართულ ჩამონათვალში კავკასიური ჯგუფი Vipera ammodytes-ის ქვესახეობად — ამ სახეობის ცალკე ჯგუფად — მიიჩნევა და V. a. transcaucasiana ეწოდება. 2009 წლის გლობალურ შეფასებაში კი ეს ჯგუფი ცალკე სახეობად, Vipera transcaucasiana-დ, მიიჩნიეს და „საფრთხესთან ახლოს მყოფად“ შეაფასეს.
საქართველოს 2014 წლის სახელმწიფო წითელ ნუსხაში ცხვირრქოსანი გველგესლა შეტანილი არ არის, თუმცა ძველ წითელ წიგნებში იყო. 2009 წელს მისი კავკასიური ფორმა გლობალურად საფრთხესთან ახლოს მყოფად შეაფასეს. მაშინ ამ ფორმას ცალკე სახეობად — Vipera transcaucasiana-დ — მიიჩნევდნენ.
წყაროები
წყაროები
წყაროები
წყაროები
- Tarkhnishvili et al. 2026 — Annotated checklist of Georgia's amphibians and reptiles
- Iankoshvili & Tarkhnishvili 2021 — Distribution of snakes in Georgia
- Boulenger 1913 — On the geographical races of Vipera ammodytes
- Tomović 2006 — Systematics of the nose-horned viper
- Tuniyev et al. 2009 — IUCN Red List account for Vipera transcaucasiana
- Göçmen et al. 2015 — Vipera ammodytes transcaucasiana morphology and records
- Raaijmakers et al. 2026 — Possible kaznakovi × transcaucasiana hybrid from central Georgia
- Mebert et al. 2025 — Darevsky's viper and nose-horned viper at Gomaro, supplementary records
- Mebert et al. 2025 — Steppe viper records near Gori and Tbilisi
- Yıldız, Akman & İğci 2023 — Amphibians and Reptiles of Mount Ararat, snake accounts
- Boulenger 1913 — The Snakes of Europe, comparative field descriptions
- Mulder 2017 — Distribution of V. a. transcaucasiana in Turkey
- The Reptile Database
- National Geographic Georgia / National Museum — South Caucasian sand viper map
- საქართველოს მთავრობის დადგენილება №190 (2014) — წითელი ნუსხა
- WHO — Snakebite
- 112 — საქართველოს გადაუდებელი დახმარების ერთიანი ნომერი
- iNaturalist — Vipera meridionalis transcaucasiana, Georgia observations
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელე თემატური გვერდებით
სიახლეები
