ცხვირრქოსანი გველგესლა
Vipera ammodytes
საქართველოს ცხვირრქოსანი გველგესლა — შხამიანი გველი მცირე კავკასიონის მშრალ, კლდოვან ფერდობებზე და არა შავი ზღვის სანაპიროზე.
მიმოხილვა
რა არის ცხვირრქოსანი გველგესლა
ცხვირრქოსანი გველგესლა (Vipera ammodytes) გველგესლასებრთა ოჯახის შხამიანი გველია. 2026 წლის ქართული ჩამონათვალი მას ბიოლოგიურად დადასტურებულ სახეობად იღებს. კავკასიის ინდივიდები ქვესახეობას V. a. transcaucasiana მიეკუთვნება; ტიპის ადგილია ბორჯომი. ძველ წიგნებში და ზოგ ბაზაში სრულ სახეობად რჩება Vipera transcaucasiana. მთელ საქართველოში არ გვხვდება. ეძებეთ მშრალ, კლდოვან ადგილზე მცირე კავკასიონში — მესხეთი, თრიალეთი, მტკვრის ზემო დინება — არა ნოტიო კოლხურ ტყეში და არა დიდი კავკასიონის მაღალმთაში. ამ ფორმის ზრდასრული ჩვეულებრივ 75 სმ-ს არ აღემატება. ნაკბენი სამედიცინოდ მნიშვნელოვანია. IUCN-ით გაყოფილი სახელი V. transcaucasiana ახლოსაა საფრთხესთან (Near Threatened); საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში ეს ტაქსონი არ არის.
ბოლო განახლება
გალერეა
ცხვირრქოსანი გველგესლა ფოტოებში
ფოტო: Vojtěch Víta
ფოტო: ზაური ხაჩიძე
ფოტო: Hectonichus
ფოტო: Tigran Tadevosyan
ფოტო: Giorgi Iankoshvili
ფოტო: Wouter Beukema
ფოტო: Diego Reggianti
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ ცხვირრქოსანი გველგესლა
მსხვილტანი გველგესლაა ნამდვილი ცხვირის რქით, ვერტიკალური გუგითა და კილური ქერცლით. საქართველოში მთავარი ნიშანია რქა და მცირე კავკასიონის მშრალი ჰაბიტატი.
- 01
საკვანძო ნიშანია ცხვირზე რქა — 9–17 წვრილი ქერცლი ორ–ოთხ, ჩვეულებრივ სამ რიგად. საქართველოს სხვა გველგესლას ნამდვილი ცხვირის რქა არ აქვს. თავი ფართოა და კისრისგან გამოიყოფა. კავკასიური ფორმის ზრდასრული ჩვეულებრივ 75 სმ-ს არ აღემატება; დედალი მამალზე უფრო დიდია.
- 02
გუგა ვერტიკალური ნაპრალია. ზურგის ქერცლი ძლიერ კილურია. ფონი ხშირად ღია ნაცრისფერი, ფერფლისფერი ან რუხ-თეთრია. ზურგზე ჩვეულებრივ ვიწრო განივი ზოლები ან ლაქებია და არა ერთი მუქი, უწყვეტი ზიგზაგი. რქასა და თავის ზედა მხარეს მძიმე მუქი ლაქები ჩვეულებრივ არ აქვს; კისერზე სუსტი V-ნიშანი შეიძლება იყოს. ფერადი ირისი ხშირად ოქროსფერი ან სპილენძისფერია.
- 03
გლუვ გველს (Coronella austriaca) მრგვალი გუგა, გლუვი ქერცლი და რქის გარეშე აქვს; შხამიანი არ არის. კავკასიურ გველგესლას რქა არ აქვს, ნოტიო კოლხურ ზონაშია და ხშირად აგურისფერი ან ნარინჯისფერია. დინიკის გველგესლა დიდი კავკასიონის მაღალმთისაა, რქის გარეშე. დარევსკის გველგესლა უფრო პატარაა და ჯავახეთ–ერუშეთის მაღალმთას უკავშირდება. გიურზა გაცილებით დიდია (დაახლ. 1–1.5 მ), ბლაგვი დაბოლოებით და სამხრეთ-აღმოსავლეთის მშრალ დაბლობზეა.
- 04
მტკვრის შუა დინების კონტაქტის ზონაში კავკასიურ გველგესლასთან იშვიათ ჰიბრიდს აწეული, მაგრამ ურქო ცხვირი შეიძლება ჰქონდეს. ეს მესამე სახეობა არ არის. ქერცლის დასათვლელად გველგესლა არ აიყვანოთ.
- 05
შხამიანია (ამ ატლასში მაღალი რისკი — სამედიცინოდ მნიშვნელოვანი, თუმცა გიურზა უფრო დიდია და შხამის რაოდენობა მეტია). ნაკბენი სასწრაფო სამედიცინო დახმარებას საჭიროებს. არ აიყვანოთ.
ქვიზი
შემდეგ: რომელი გველია?
ცხვირრქოსანი გველგესლა საქართველოს გველების ქვიზში შედის. ათი საველე ფოტო, ოთხი სახელი — თვალის ვარჯიში, არა საველე ამოცნობა.
ბიოლოგია
ჰაბიტატი, კვება, ქცევა და კონსერვაცია
ჰაბიტატი და გავრცელება
ეძებეთ მშრალ, კლდოვან ფერდობზე მეჩხერი მცენარეულობით — ქვაზე, ბუჩქნარში, ტყის პირას, ქვის ღობესა და ვენახში. ქართული გველების გავრცელების კვლევა მას შედარებით მშრალი, კლდოვანი ან ბალახოვანი ადგილების სახეობებს მიაკუთვნებს, ძირითადად აღმოსავლეთში. ამ ატლასის რუკაზე აღნიშნულია აჭარა, სამცხე — ჯავახეთი, შიდა ქართლი, ქვემო ქართლი და თბილისი. დასახელებული ქართული ადგილებია ბორჯომის ტიპის სერია, შტრიხკოდირებული ინდივიდები გომაროდან (ადიგენი) და თაშისკარიდან, და 2026 წლის ჩამონათვალში ცოცხალი ნიმუში გორიდან. სამხრეთ კავკასიის ბიომრავალფეროვნების რუკა არეალს მცირე კავკასიონის მთებად აჯამებს — თბილისის მიდამოებიდან შუახევამდე, აჭარის მთიანეთში. ტრადიციული რეგიონული აღწერა მტკვრის ზემო დინებას ახალქალაქისკენაც აგრძელებს; ეს დასავლეთ ჯავახეთის ზღვარი ამ გვერდზე წერტილ-წერტილ არ არის თავიდან დადასტურებული. კავკასიური გველგესლასავით შავი ზღვის სანაპიროს სახეობა არ არის. ლიტერატურაში ზედა სიმაღლე ხშირად დაახლოებით 1,700 მ-ია; საქართველოში ზღვის დონის არეალი აქ არ არის დადგენილი. არეალი გრძელდება ჩრდილოეთ ანატოლიაში. სომხეთის, აზერბაიჯანისა და ირანის ჩანაწერები სადავოა და ამ ატლასში ქართულ არეალად არ ითვლება.
კვება
ზრდასრული იჭერს ხვლიკებსა და წვრილ ძუძუმწოვრებს; პატარა ფრინველი იშვიათად ფიქსირდება. ახალგაზრდა ძირითადად წვრილ ხვლიკზე ნადირობს. ნადირობს ჩასაფრებით და მსხვერპლს შხამით ანეიტრალებს. ცალკე ქართული კვების კვლევა ამ გვერდზე არ არის; ეს სახეობის დონის მონაცემია ცხვირრქოსანი გველგესლადან.
ქცევა
აქტიურია თბილ სეზონზე. გრილ გაზაფხულსა და შემოდგომაზე ხშირად დღისით მოძრაობს; ზაფხულის სიცხეში აქტივობა საღამოსა და ღამის დასაწყისზე გადადის. იზამთრებს კლდის ნაპრალსა და ქვის ქვეშ. ცოცხლადმშობია (კვერცხები დედის სხეულში იზრდება და ნაშიერი ცოცხალი იბადება). შეწყვილება გაზაფხულზეა; ნაშიერი იბადება ზაფხულის ბოლოს ან შემოდგომის დასაწყისში. ნაშიერთა რიცხვი ცალკე ქართულ კვლევაში არ არის გაზომილი; ბალკანური მუზეუმის ნიმუშებში ამ სახეობის საშუალო დაახლოებით ცხრაა (დაახლ. 5–17). თუ შეხვდებით, დაიცავით მანძილი და არ აიყვანოთ. გველი თავს იცავს, როცა საფრთხეს გრძნობს — არ ეძებს ადამიანს. მტკვრის შუა დინების ხეობაში კავკასიურ გველგესლასთან ვიწრო კონტაქტის ზონაა; იქ იშვიათად ჩნდება შუალედური ინდივიდი (ძველი სახელი Vipera pontica). ასეთ გველს ცხვირი აწეული შეიძლება ჰქონდეს, მაგრამ ნამდვილი რქა — არა.
კონსერვაცია
IUCN-ის 2009 წლის შეფასებით (2017 წლის errata) Vipera transcaucasiana ახლოსაა საფრთხესთან (Near Threatened). ეს სახელი გაყოფილ კავკასიურ ტაქსონს ეხება. თუ ცხოველებს V. ammodytes-ად განვიხილავთ, სახეობა მთლიანად ევროპაში გაცილებით ფართოდაა გავრცელებული. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში შეტანილია დინიკის და კავკასიური გველგესლა — ეს ტაქსონი არა. ძველ სსრკ-ისა და საქართველოს წითელ წიგნებში იყო; ეს 2014 წლის ნუსხას არ ემთხვევა. ბერნის კონვენცია V. ammodytes-ს განსაკუთრებული დაცვის სახეობებში ასახელებს. საფრთხეა კლდოვანი ფერდობის გარდაქმნა, სოფლის მეურნეობა და ადამიანის მიერ მოკვლა. საქართველოში პოპულაციები იშვიათად და ფრაგმენტირებულად არის აღწერილი. 2026 წლის ჩამონათვალი ქართულ ინდივიდებს კონსერვატიულად ქვესახეობად ტოვებს: ზოგი გენომური კვლევა მათ სამხრეთ ბალკანურ ხაზთან უფრო აახლოებს, მაგრამ ავტორები ცალკე სახეობად არ აყენებენ.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები ცხვირრქოსანი გველგესლა-თან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2026 წლის ჩამონათვალში ბიოლოგიურად დადასტურებულია. ქართული ინდივიდები ქვესახეობაა V. a. transcaucasiana. ტიპის ადგილია ბორჯომი. მთელ ქვეყანაში არ გვხვდება.
მცირე კავკასიონის მშრალ, კლდოვან ადგილზე — მესხეთი, თრიალეთი, მტკვრის ზემო დინება და აჭარის მთიანეთი შუახევისკენ. რუკაზე აღნიშნულია აჭარა, სამცხე — ჯავახეთი, შიდა ქართლი, ქვემო ქართლი და თბილისი. კოლხური სანაპიროს სახეობა არ არის.
შხამიანია. ამ ატლასში რისკი მაღალია: ნაკბენმა შეიძლება სერიოზული ადგილობრივი და ზოგადი დაზიანება გამოიწვიოს და საავადმყოფოს საჭიროებს. თავს არ ესხმის, თუ არ იგრძნობს საფრთხეს. არ აიყვანოთ. გიურზა საქართველოს ყველაზე დიდი და, ზომით, ყველაზე მაღალი რისკის გველია.
დაუყოვნებლივ დარეკეთ 112-ზე. დაზარალებული დააწვინეთ და დაამშვიდეთ; ნაკბენი ადგილი არ გაიჭრას, არ შეიწოვოს და არ მოიკვრას მჭიდრო ტურნიკეტი. მკურნალობა საავადმყოფოშია.
საქართველოს გველგესლებიდან მხოლოდ ამას აქვს ნამდვილი ცხვირის რქა. გუგა ვერტიკალურია, ქერცლი კილური, ზურგი ხშირად ნაცრისფერია ვიწრო განივი ზოლებით. გლუვ გველს მრგვალი გუგა აქვს და რქა არა.
კავკასიური ზრდასრული ჩვეულებრივ დაახლოებით 75 სმ-ს არ აღემატება. დედალი მამალზე უფრო დიდია. გიურზაზე გაცილებით მოკლეა.
იგივე ცხოველებია, განსხვავებული რანგი. 2026 წლის ჩამონათვალი იყენებს V. ammodytes-ს, ქვესახეობა transcaucasiana. IUCN-ით გაყოფილი სახელი V. transcaucasiana კვლავ NT-ია. ბალკანური V. ammodytes ცალკე ქართული სახეობა არ არის.
2014 წლის სახელმწიფო ნუსხა სხვა სახელებს მიჰყვება (დინიკის და კავკასიური გველგესლა). IUCN-ის NT გაყოფილ კავკასიურ ტაქსონს ეხება. ძველ წითელ წიგნებში იყო; ეს 2014 წლის ნუსხა არ არის.
- Tarkhnishvili et al. 2026 — Annotated checklist of Georgia's amphibians and reptiles
- Iankoshvili & Tarkhnishvili 2021 — Distribution of snakes in Georgia
- Boulenger 1913 — On the geographical races of Vipera ammodytes
- Tuniyev et al. 2009 — IUCN Red List account for Vipera transcaucasiana
- Raaijmakers et al. 2026 — Intermediate kaznakovi × transcaucasiana from central Georgia
- Mulder 2017 — Distribution of V. a. transcaucasiana in Turkey
- The Reptile Database
- National Geographic Georgia / National Museum — South Caucasian sand viper map
- საქართველოს მთავრობის დადგენილება №190 (2014) — წითელი ნუსხა
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები
