სომხური თოლია
Larus armenicus
philip_g · ძველი თბილისი საქართველოს ველში
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 52–62 სმ, ფრთები 120–145 სმ; 600–960 გ
- კვება
- თევზი, უხერხემლოები, ამფიბიები, მღრღნელები
- სტატუსი საქართველოში
- მობინადრე მობუდარი, გადამფრენი, მოზამთრე
- დაფიქსირებული რეგიონები
- თბილისი; ქვემო ქართლი; სამცხე-ჯავახეთი; მცხეთა-მთიანეთი; შიდა ქართლი
- ჰაბიტატი
- მთის ტბები, წყალსაცავები, მდინარეები, ქალაქები
- ოჯახი
- Laridae
- დაცვა
- მსოფლიოში LC (2021); საქართველოში LC (2024)
სომხური თოლია ბუდეს მთის ტბების ნაპირებზე იკეთებს, ისეთ მჭიდრო კოლონიებში, რომ მეზობლები ერთმანეთს ტერიტორიისთვის ხშირად ეჩხუბებიან. ერთ კოლონიაში 4000-ზე მეტი წყვილიც შეიძლება იბუდოს. ყველაზე დიდი კოლონიები სომხეთში, სევანისა და არპის ტბებზეა. დიდი, 52–62 სმ სიგრძის თოლიაა, გაშლილი ფრთებით 120–145 სმ, 600–960 გ წონით. ვერცხლისფერი თოლიების ჯგუფიდან საშუალოდ ყველაზე პატარაა. ზურგი ნაცრისფერი აქვს, ფეხები ყვითელი, თვალები მუქი, მოკლე ნისკარტზე კი წვერთან შავი ზოლი და წითელი ლაქა. ადამიანისთვის საშიში არ არის. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის მობინადრე მობუდარ, გადამფრენ და მოზამთრე ფრინველად არის აღნიშნული. საქართველოში წლის ყველა თვეში ჩანს. ზამთარში და შემოდგომაზე ყველაზე მეტი ჩანაწერი თბილისიდანაა, მტკვრიდან და ლისის ტბიდან, აპრილიდან აგვისტომდე კი სამცხე-ჯავახეთიდან, ნინოწმინდის, ახალქალაქისა და ასპინძის მუნიციპალიტეტებიდან. მსოფლიოშიც და საქართველოშიც ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC).
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ სომხური თოლია
დიდი თოლიაა ნაცრისფერი ზურგით, ყვითელი ფეხებითა და მუქი თვალებით. ყვითელფეხა თოლიას ჰგავს, მაგრამ ოდნავ პატარაა, ზურგი ოდნავ უფრო მუქი აქვს, ნისკარტი კი მოკლე, წვერთან შავი ზოლით.
ზრდასრულს ზურგი და ფრთები ნაცრისფერი აქვს, თავი, მკერდი და მუცელი თეთრი, ფეხები ყვითელი. თვალები მუქია. ფრთის წვერებზე შავი ფართოა, თეთრი ლაქები კი პატარა.
ნისკარტი მოკლეა და წვერთან ახლოს შავი ზოლი და წითელი ლაქა აქვს. ეს ნიშანი, მუქი თვალი და ოდნავ მუქი ზურგი მას ყვითელფეხა და კასპიური თოლიებისგან განასხვავებს. სიგრძე 52–62 სმ-ია, გაშლილი ფრთები 120–145 სმ.
პირველ ზამთარში ახალგაზრდები ძირითადად მურა ფერისანი არიან, მოთეთრო გავით, ფრთის შიგნითა პირველადი ბუმბულები ღიაა, კუდზე კი ვიწრო, მკვეთრად გამოკვეთილი შავი ზოლი აქვთ.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
რომელ სახეობებს ჰგავს
ზღვის სანაპიროზეც და შიდა წყლებზეც ცხოვრობს: ტბებზე, წყალსაცავებზე, ტბორებსა და მდინარეებზე. საკვებს დატბორილ მდელოებსა და სარწყავ მიწებზეც ეძებს, ზამთარში კი სახნავ მინდვრებსა და თევზსაშენ ტბორებზეც. ბუდობს მთის ტბების ქვიან და ბალახიან ნაპირებზე, ლერწმიანებსა და პლაჟებზე, ზღვის დონიდან 1900 მ-მდე. საქართველოში ყველაზე მეტი ჩანაწერი თბილისიდანაა: ვაკე-საბურთალოდან, ძველი თბილისიდან, მტკვრის ნაპირებიდან და ლისის ტბიდან, მთელი წლის განმავლობაში, ყველაზე ხშირად სექტემბერში. ქვემო ქართლში ჩანს გარდაბნის მუნიციპალიტეტში, კუმისის ტბაზე და თბილისის ზღვაზე. სამცხე-ჯავახეთში ჩანაწერები ძირითადად აპრილიდან აგვისტომდეა, ნინოწმინდის, ახალქალაქის, ასპინძისა და ბორჯომის მუნიციპალიტეტებიდან და ტაბაწყურის ტბიდან. მცხეთა-მთიანეთში ძირითადად ზამთარში ჩანს, მცხეთის მუნიციპალიტეტში. შიდა ქართლში ნადარბაზევის ტბაზე და გორის მუნიციპალიტეტშია ნანახი, ძირითადად აგვისტო–სექტემბერში. ცალკეული ჩანაწერებია კახეთიდან, დედოფლისწყაროსა და ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტებიდან, ასევე ქუთაისიდან, გურიიდან და ბათუმიდან.
სომხური თოლიას რუკა iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს აერთიანებს. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან, ხოლო სტატუსი ერთმანეთისგან გამოყოფს საკმარისი ჩანაწერების მქონე რეგიონებსა და რეგიონებს, სადაც ჩანაწერები ცოტაა. ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და პოპულაციის სიმჭიდროვედ არ უნდა განვიხილოთ. საკმარისი ჩანაწერები ხუთ რეგიონშია: თბილისში, ქვემო ქართლში, სამცხე-ჯავახეთში, მცხეთა-მთიანეთსა და შიდა ქართლში.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
- საველე ჩანაწერი
- რამდენიმე ჩანაწერი ერთ ადგილას
- ფოტოჩანაწერი
- ჩანაწერების მქონე რეგიონი
კვება ცუდადაა შესწავლილი. ალბათ ძირითადად თევზს ჭამს, ასევე ხმელეთის უხერხემლოებს, ამფიბიებს, ქვეწარმავლებსა და მღრღნელებს. სხვა დიდი თოლიების მსგავსად ნაგავსაყრელებზეც იკვებება.
ფრინველების უმეტესობა მოკლე მანძილზე მიგრირებს, ვიწრო ზოლით, თურქეთის მდინარეებისა და დელტების გასწვრივ, ბუდობის ადგილებიდან ზამთრის ადგილებამდე. ბევრი თურქეთის, ლიბანისა და ისრაელის სანაპიროებზე იზამთრებს, ნაკლები კვიპროსზე, ეგვიპტესა და სპარსეთის ყურეში. ფრინველების მცირე ნაწილი ბუდობის ადგილზე რჩება მთელი წლის განმავლობაში. ბუდობს აპრილის ბოლოდან, კოლონიებად, რომლებშიც 4000-ზე მეტი წყვილიც შეიძლება იყოს. ბუდეები ძალიან ახლოსაა ერთმანეთთან, ხშირად 1–2 მ-ში, ქვებსა და ბალახს შორის, ლოდების ან ბუჩქების ქვეშ, კუნძულებზე ან ტბის ნაპირზე. ბუდე მშრალი ბალახის ფაშარი გროვაა. დედალი სამ კვერცხს დებს, ძირითადად აპრილის ბოლოს.
მსოფლიოში სომხური თოლია საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC, 2021). ზრდასრული ფრინველების რიცხვი 45 000–73 000-ია, საქართველოს, სომხეთისა და თურქეთის შეფასებების ჩათვლით, და იზრდება. 2019 წლის აღწერით სომხეთში, სევანისა და არპის ტბებზე, 14 800 წყვილი ბუდობდა. წარსულში მისი რიცხვი ძლიერ შემცირდა დევნისა და კვერცხების აგროვების გამო, რადგან თევზჭერას ზიანს აყენებდა. სევანის ტბის დონის დაწევამ ბუდობის წარმატება მკვეთრად შეამცირა. დღეს საფრთხეს უქმნის თევზსაშენებთან ბრაკონიერობა, სევანის ტბის ევტროფიკაცია და ნარჩენების გადამუშავება, რაც ნაგავსაყრელებზე საკვებს ამცირებს. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში საქართველოშიც ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC).
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები სომხური თოლიასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის მობინადრე მობუდარ, გადამფრენ და მოზამთრე ფრინველად არის აღნიშნული. წლის ყველა თვეში ჩანს. მთის ტბებთან ბუდობს საქართველოში, სომხეთში, თურქეთსა და დასავლეთ ირანში.
ყველაზე ხშირად თბილისში, მტკვრის ნაპირებზე და ლისის ტბაზე, განსაკუთრებით შემოდგომასა და ზამთარში. ზაფხულში ჩანს ჯავახეთში, ნინოწმინდის, ახალქალაქისა და ასპინძის მუნიციპალიტეტებში და ტაბაწყურის ტბაზე. ასევე ნახეს კუმისის ტბაზე, თბილისის ზღვაზე და ნადარბაზევის ტბაზე.
სამივეს ნაცრისფერი ზურგი და ღია ფეხები აქვს. სომხური ოდნავ პატარაა, ზურგი ოდნავ მუქი აქვს, თვალი მუქი, ნისკარტი კი მოკლე, წვერთან შავი ზოლითა და წითელი ლაქით. ფრთის წვერებზე შავი ფართოა, თეთრი ლაქები კი პატარა.
სიგრძე 52–62 სმ-ია, გაშლილი ფრთები 120–145 სმ, წონა 600–960 გ. ვერცხლისფერი თოლიების ჯგუფიდან საშუალოდ ყველაზე პატარაა.
მისი კვება ცუდადაა შესწავლილი. ალბათ ძირითადად თევზს, ასევე ხმელეთის უხერხემლოებს, ამფიბიებს, ქვეწარმავლებსა და მღრღნელებს. ნაგავსაყრელებზეც იკვებება.
მთის ტბების ნაპირებზე და კუნძულებზე, აპრილის ბოლოდან, ძალიან მჭიდრო კოლონიებად. ბუდე მშრალი ბალახის გროვაა მიწაზე, ქვებსა და ბალახს შორის. დედალი სამ კვერცხს დებს.
ადამიანისთვის უვნებელია. მსოფლიოშიც და საქართველოშიც ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC), რიცხვი კი იზრდება. წარსულში დევნამ და კვერცხების აგროვებამ მისი რიცხვი შეამცირა. დაშავებულ ფრინველზე დაურეკეთ 112-ს ან გარემოს დაცვის სამსახურს.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
