მიმოხილვა
გიურზა საქართველოში
გიურზა (Macrovipera lebetinus) საქართველოში გავრცელებული დიდი შხამიანი გველგესლაა და ქვეყნის ყველაზე მაღალი სამედიცინო რისკის მქონე გველებს მიეკუთვნება. ის ძირითადად აღმოსავლეთ საქართველოს მშრალ და ნახევრადმშრალ ლანდშაფტებში გვხვდება; დასავლეთ საქართველოში და მაღალმთიან ზონებში მისი ბუნებრივი გავრცელება ცნობილი არ არის. ზრდასრული გიურზა მასიური აგებულებით, ფართო სამკუთხა თავითა და ვერტიკალური გუგით გამოირჩევა, თუმცა მხოლოდ ფერის ან ზომის მიხედვით ამოცნობა სანდო არ არის. თანამედროვე სამეცნიერო სახელია Macrovipera lebetinus; ძველ წყაროებში შეიძლება შეგხვდეთ Vipera lebetina ან Macrovipera lebetina. გარეგნობით ზოგჯერ შეიძლება აერიოს ხვლიკიჭამია გველსა და სხვა დიდ უშხამო გველებში. გიურზას ნაკბენი სასწრაფო სამედიცინო რეაგირებას საჭიროებს: გველს არ მიუახლოვდეთ, არ სცადოთ დაჭერა ან მოკვლა, ხოლო ნაკბენის შემთხვევაში დაუყოვნებლივ დარეკეთ 112-ზე.
ბოლო განახლება
გალერეა
გიურზა ფოტოებში
ფოტო: Laura and Bobby Bok
ვაშლოვანის დაცული ტერიტორია
საქართველოს ველში
ფოტო: ნიკა მელიქიშვილი
ფოტო: იოანე როსტიაშვილი
ყვარელი ·
საქართველოს ველში
ფოტო: გიორგი იანქოშვილი
ჭაჭუნის აღკვეთილი ·
საქართველოს ველში
ფოტო: არმენ სეროფიანი
ვაშლოვანის დაცული ტერიტორია ·
საქართველოს ველში
ფოტო: გიორგი კიკუაშვილი
ფერადი უდაბნო ·
საქართველოს ველში
ფოტო: ნიკა მელიქიშვილი
ფოტო: Marcus Lucassen
ყუდრო, ტალავერი ·
საქართველოს ველში
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ გიურზა
გიურზა მასიური აგებულების გველგესლაა, ფართო, სამკუთხა თავით, ვერტიკალური გუგითა და კილური ქერცლით. აღმოსავლეთ საქართველოს მშრალ დაბლობებში მას ზოგჯერ დიდ უშხამო მცურავებსა და ხვლიკიჭამია გველში ურევენ.
გიურზას სხეული სქელი და მძიმეა. თავი ფართო და სამკუთხაა, კისრისგან მკაფიოდ გამოყოფილი, ცხვირის ნაწილი კი ბლაგვია და რქა არ აქვს. კავკასიაში ზრდასრული გიურზა ხშირად დაახლოებით 1–1.5 მეტრს აღწევს. 2 მეტრამდე სიგრძის შესახებ ცნობები არსებობს, თუმცა ასეთი მონაცემები სადავოა.
გუგა ვერტიკალური, ნაპრალის ფორმისაა. ზურგის ქერცლს შუაში მკვეთრი ამობურცული ხაზი გასდევს, რის გამოც ზედაპირი ხორკლიანად გამოიყურება. თავზეც უმეტესად წვრილი ქერცლებია, მათ შორის თვალების ზემოთ.
შეფერილობა შეიძლება იყოს ნაცრისფერი, ქვიშისფერი ან მოყავისფრო. ზურგზე ხშირად აქვს მუქი ლაქები ან განივი ზოლები, რომლებიც ზოგჯერ ზიგზაგის მსგავს ნახატს ქმნის. მუცელი უფრო ღია ფერისაა და ხშირად წვრილი მუქი წინწკლებითაა დაფარული. გვხვდება შედარებით ერთფეროვანი ინდივიდებიც.
ჩვეულებრივ ხვლიკიჭამია გველს (Malpolon insignitus) მრგვალი გუგა და თვალის ზემოთ გამოკვეთილი „წარბი“ აქვს. ის გიურზაზე უფრო წვრილი აგებულებისაა და ძირითადად დღისით აქტიურობს. დიდ მცურავებს (Dolichophis) ასევე მრგვალი გუგა, უფრო წაგრძელებული სხეული და სწრაფი მოძრაობა ახასიათებთ — გიურზას მსგავსი სქელი და მასიური აგებულება არ აქვთ.
ველის გველგესლა აღმოსავლეთ საქართველოშიც გვხვდება, თუმცა გიურზაზე გაცილებით პატარაა — ჩვეულებრივ დაახლოებით 40–60 სმ სიგრძის. ცხვირრქოსანი გველგესლა ადვილად გამოირჩევა ცხვირზე არსებული რქით და უფრო მთიან გარემოს უკავშირდება. დინიკის გველგესლა კი დიდი კავკასიონის მაღალმთიან ზონაში ბინადრობს და გიურზას ტიპურ ჰაბიტატში არ გვხვდება.
ქვიზი
შემდეგ: რომელი გველია?
გიურზა საქართველოს გველების ქვიზში შედის. ათი საველე ფოტო, ოთხი სახელი — თვალის ვარჯიში, არა საველე ამოცნობა.
ბიოლოგია
ჰაბიტატი, კვება, ქცევა და კონსერვაცია
ჰაბიტატი და გავრცელება
გიურზა მშრალ, ქვიან და კლდოვან ადგილებს უკავშირდება. საქართველოში მისი ტიპური არეალია ივრის, მტკვრისა და ალაზნის ქვედა დინებების არიდული ზონები, შირაქი, გარეჯი და ქვემო ქართლის მშრალი მთისწინეთი. თბილისისა და რუსთავის მიდამოებში იშვიათია. ამ ატლასის რუკაზე სახეობა აღნიშნულია კახეთში, ქვემო ქართლსა და თბილისში; დადასტურებულ ადგილებს შორისაა ყვარელი, ნეკრესის მონასტრის მიდამოები, ალაზნის ხეობა და ფერადი უდაბნო. თავშესაფრად იყენებს კლდის ნაპრალებს, ქვების ქვეშ არსებულ სივრცეებსა და მღრღნელების სოროებს; ზოგჯერ ნაგებობებშიც შედის. ზაფხულის ძლიერი სიცხისას შეიძლება წყლის სიახლოვეს გამოჩნდეს. ქართულ წყაროებში გავრცელების ზედა ზღვარი დაახლოებით 1,500 მეტრამდეა მითითებული. დასავლეთ საქართველოში დადასტურებული ბუნებრივი არეალი ცნობილი არ არის, ხოლო დიდი კავკასიონის მაღალმთიანი ზონა და კოლხური ტყე მის ტიპურ ჰაბიტატს არ წარმოადგენს.
კვება
ზრდასრული გიურზა ძირითადად მღრღნელებით იკვებება, თუმცა პატარა ფრინველებს, ხვლიკებსა და სხვა მცირე ხერხემლიანებსაც იჭერს. ახალგაზრდა ინდივიდები უფრო ხშირად პატარა ხვლიკებზე ნადირობენ. გიურზა უმეტესად ჩასაფრებით ნადირობს და ზოგჯერ ბუჩქზე ან დაბალ ხეზეც ადის, მათ შორის ფრინველის დასაჭერად.
ქცევა
ამიერკავკასიაში გიურზას აქტიური სეზონი ჩვეულებრივ აპრილიდან ოქტომბრის ბოლომდე გრძელდება; ზოგ წყაროში მარტის ბოლოდან გამოჩენაც არის აღწერილი. გაზაფხულსა და შემოდგომაზე ხშირად დღისით მოძრაობს, ხოლო ზაფხულის სიცხეში უფრო აქტიურია შებინდებისას და ღამით. ზამთარს კლდის ნაპრალებში ან სოროებში ატარებს. გიურზა კვერცხისმდებია, რაც მას საქართველოში გავრცელებული სხვა გველგესლებისგან განასხვავებს. შეწყვილება ძირითადად აპრილ–მაისში ხდება, ხოლო ქართულ წყაროებში ზაფხულში დაახლოებით 15–20 კვერცხია აღწერილი. ნაშიერი დაახლოებით 23–25 სმ სიგრძისაა და კვერცხიდან დაახლოებით 35–45 დღეში იჩეკება. გიურზა ადამიანს არ ეძებს და ჩვეულებრივ თავს მაშინ იცავს, როცა საფრთხეს გრძნობს. შეხვედრისას დაიცავით უსაფრთხო მანძილი და არ სცადოთ მისი დაჭერა.
კონსერვაცია
IUCN-ის 2021 წლის შეფასებით გიურზა ნაკლებად საფრთხის ქვეშ მყოფ სახეობად (Least Concern) ითვლება. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში ის შეტანილი არ არის; იქ გველგესლებიდან დინიკის გველგესლა და კავკასიური გველგესლა არის წარმოდგენილი. ძველ ქართულ ენციკლოპედიურ წყაროებში გიურზა ზოგჯერ წითელ წიგნთან არის დაკავშირებული, მაგრამ ეს 2014 წლის ოფიციალურ ნუსხას არ ემთხვევა. სახეობისთვის მნიშვნელოვანი საფრთხეებია ჰაბიტატის გარდაქმნა, ურბანიზაცია, გადაჭარბებული ძოვება და ადამიანის მიერ მიზანმიმართული მოკვლა. მღრღნელებზე ნადირობით გიურზა მშრალი ლანდშაფტების კვებით ჯაჭვში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები გიურზასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2026 წლის ქართულ ჩამონათვალში გიურზა საქართველოში დადასტურებულ სახეობად არის მითითებული. ის ძირითადად აღმოსავლეთ საქართველოს მშრალ და ნახევრადმშრალ ზონებში გვხვდება და მთელ ქვეყანაში არ არის გავრცელებული.
დიახ. „გიუზა“ გიურზას სახელის გავრცელებული მართლწერის ვარიანტია. ამ ატლასში გამოყენებულია სახელი „გიურზა“ — სახეობა Macrovipera lebetinus.
გიურზა საქართველოში ძირითადად ივრის, მტკვრისა და ალაზნის ქვედა დინებებში, შირაქში, გარეჯსა და ქვემო ქართლის მშრალ მთისწინეთში გვხვდება. თბილისისა და რუსთავის მიდამოებში იშვიათია. ამ ატლასის რუკაზე სახეობა აღნიშნულია კახეთში, ქვემო ქართლსა და თბილისში. დადასტურებულ ადგილებს შორისაა ყვარელი, ნეკრესის მონასტრის მიდამოები და ფერადი უდაბნო. დასავლეთ საქართველოში მისი ბუნებრივი გავრცელება ცნობილი არ არის.
გიურზა შხამიანი გველია და საქართველოში გავრცელებულ გველებს შორის ერთ-ერთ ყველაზე მაღალი სამედიცინო რისკის მქონე სახეობად ითვლება. ის დიდი ზომისაა და ნაკბენისას შეიძლება მნიშვნელოვანი რაოდენობის შხამი შეიყვანოს. ადამიანს ჩვეულებრივ არ ესხმის თავს და კბენს მაშინ, როცა საფრთხეს გრძნობს: თუ ძალიან მიუახლოვდებიან, დააბიჯებენ ან დაჭერას ეცდებიან. ნაკბენის შემთხვევაში დაუყოვნებლივ დარეკეთ 112-ზე.
გიურზას ნაკბენის შემთხვევაში დაუყოვნებლივ დარეკეთ 112-ზე. დაზარალებული დააწვინეთ, დაამშვიდეთ და ეცადეთ ნაკლებად იმოძრაოს. ნაკბენი ადგილი არ გაჭრათ, არ შეიწოვოთ შხამი და არ გამოიყენოთ მჭიდრო ტურნიკეტი. მკურნალობა საავადმყოფოში უნდა ჩატარდეს. ანტიშხამი, საჭიროების შემთხვევაში, მხოლოდ ექიმმა უნდა შეარჩიოს და გამოიყენოს.
გიურზა დიდი და სქელი აგებულების გველია, ფართო სამკუთხა თავით, ვერტიკალური გუგითა და კილური ქერცლით. ცხვირზე რქა არ აქვს. დიდ მცურავებსა და ხვლიკიჭამია გველს მრგვალი გუგა და უფრო წვრილი, წაგრძელებული სხეული ახასიათებთ.
არა. ჩვეულებრივი ხვლიკიჭამია გველი (Malpolon insignitus) გიურზა არ არის. ის უკანა შხამკბილა სახეობაა და ამ ატლასში საშუალო რისკის კატეგორიაშია. გიურზას ფართო სამკუთხა თავი, ვერტიკალური გუგა და მასიური სხეული აქვს. ხვლიკიჭამია გველი უფრო წვრილია, მრგვალი გუგა და თვალის ზემოთ გამოკვეთილი „წარბი“ აქვს. ნებისმიერი საეჭვო გველის ნაკბენის შემთხვევაში დაუყოვნებლივ დარეკეთ 112-ზე.
კავკასიაში ზრდასრული გიურზა ხშირად დაახლოებით 1–1.5 მეტრს აღწევს. საქართველოში ის ყველაზე დიდი გველგესლაა. 2 მეტრამდე სიგრძის შესახებ ცნობები არსებობს, თუმცა ასეთი მონაცემები სადავოა.
გიურზა კვერცხისმდებია, რაც მას საქართველოში გავრცელებული Vipera-ს გვარის გველგესლებისგან განასხვავებს — ისინი ცოცხლადმშობიარეები არიან. შეწყვილება ძირითადად აპრილ–მაისში ხდება, ხოლო ქართულ წყაროებში ზაფხულში დაახლოებით 15–20 კვერცხია აღწერილი.
დაიცავით უსაფრთხო მანძილი, დააკვირდით შორიდან და გველი ადგილზე დატოვეთ. არ სცადოთ მისი დაჭერა ან მოკვლა. თუ გზას დაუთმობთ და არ შეაწუხებთ, გიურზა ჩვეულებრივ თავად გაერიდება ადამიანს.
წყაროები
წყაროები
წყაროები
წყაროები
- Tarkhnishvili et al. 2026 — Annotated checklist of Georgia's amphibians and reptiles
- Iankoshvili & Tarkhnishvili 2021 — Distribution of snakes in Georgia
- Aghasyan et al. 2021 — IUCN Red List account for Macrovipera lebetina
- Avella et al. 2025 — The biology and toxinology of blunt-nosed vipers
- The Reptile Database
- National Geographic Georgia / National Museum — Levantine viper map
- საქართველოს მთავრობის დადგენილება №190 (2014) — წითელი ნუსხა
- მუსხელიშვილი — ენციკლოპედია „საქართველო“ (გიურზა)
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელე თემატური გვერდებით
შხამიანი გველები საქართველოში
გიურზა, გველგესლები და უკანა შხამკბილა სახეობა — რისკი და პროფილები.
შხამიანი გველების გიდიკატალოგიგველის სახეობები
ყველა გველი ერთ ცხრილში — სახელი, შხამი, არეალი და ზომა, სადაც წყაროა.
ინდექსიქვიზირომელი გველია?
ფოტო, ოთხი ვარიანტი, მყისიერი პასუხი — საქართველოს გველების ამოცნობა რეგისტრაციის გარეშე.
ქვიზის დაწყებაამოცნობაშხამიანი თუ არა
ვიზუალური ნიშნები და მსგავსი სახეობები — წესი არ არის უნივერსალური.
ამოცნობის გიდი
