გიურზა
Macrovipera lebetinus
აღმოსავლეთ საქართველოს ყველაზე დიდი შხამიანი გველგესლა — მშრალი, კლდოვანი ადგილების მკვიდრი.
მიმოხილვა
რა არის გიურზა
გიურზა (Macrovipera lebetinus) აღმოსავლეთ საქართველოს მშრალი ზონის დიდი შხამიანი გველგესლაა. 2026 წლის ქართული ჩამონათვალი მას ბიოლოგიურად დადასტურებულ სახეობად იღებს. მიღებული სახელია M. lebetinus; ძველ ლიტერატურაში ხშირია lebetina. კავკასიის პოპულაციები ჩვეულებრივ ქვესახეობას M. l. obtusa მიეკუთვნება. საქართველოში მხოლოდ სამხრეთ-აღმოსავლეთის ნახევრადმშრალ ლანდშაფტშია — დასავლეთში და მაღალმთაში არ გვხვდება. ზრდასრული ხშირად დაახლოებით 1–1.5 მ-ია. ნაკბენი სამედიცინოდ მნიშვნელოვანია და სასწრაფო დახმარებას საჭიროებს. ხშირად ერევა ჩვეულებრივ ხვლიკიჭამია გველსა და დიდ უშხამო მცურავებს.
ბოლო განახლება
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ გიურზა
მასიური გველგესლაა ფართო სამკუთხა თავით, ვერტიკალური გუგით და კილური ქერცლით. აღმოსავლეთის მშრალ დაბლობზე დიდ უშხამო მცურავებსა და ხვლიკიჭამია გველს ერევა.
- 01
სხეული სქელი და მძიმეა. თავი ფართო, სამკუთხაა და კისრისგან მკაფიოდ გამოიყოფა; დაბოლოება ბლაგვია, რქის გარეშე. კავკასიაში ზრდასრული ხშირად დაახლოებით 1–1.5 მ-ია; 2 მ-მდე ცნობები სადავოა.
- 02
გუგა ვერტიკალური ნაპრალია. ზურგის ქერცლი კილურია — შუაში ამოწეული ნეკნივით. თავის ფარები წვრილ, კილურ ქერცლად არის დაყოფილი, მათ შორის თვალის ზემოთაც.
- 03
ფონი ნაცრისფერი, ქვიშისფერი ან მოყავისფროა. ზურგზე მუქი ლაქები ან განივი ზოლებია, ზოგჯერ ზიგზაგად. მუცელი ღიაა, ხშირად წვრილი მუქი წინწკლებით. ერთფეროვანი ინდივიდიც გვხვდება.
- 04
ჩვეულებრივ ხვლიკიჭამია გველს (Malpolon insignitus) მრგვალი გუგა და ამოწეული „წარბი“ აქვს; ის უფრო წვრილი და დღის მონადირეა. დიდ მცურავებს (Dolichophis) მრგვალი გუგა და სწრაფი, წვრილი ტანი აქვთ — არა გველგესლის მასიური აგებულება.
- 05
ველის გველგესლა იმავე აღმოსავლეთში შეიძლება იყოს, მაგრამ გაცილებით პატარაა (დაახლ. 40–60 სმ). ცხვირრქოსანს ცხვირზე რქა აქვს და მთიანეთთანაა დაკავშირებული. დინიკის გველგესლა დიდი კავკასიონის მაღალმთაშია — ამ სახეობის ჰაბიტატში არა.
ქვიზი
შემდეგ: რომელი გველია?
გიურზა საქართველოს გველების ქვიზში შედის. ათი საველე ფოტო, ოთხი სახელი — თვალის ვარჯიში, არა საველე ამოცნობა.
ბიოლოგია
ჰაბიტატი, კვება, ქცევა და კონსერვაცია
ჰაბიტატი და გავრცელება
ეძებეთ მშრალ, ქვიან და კლდოვან ადგილზე — არა კოლხურ ტყეში და არა დიდი კავკასიონის მაღალმთაში. დამახასიათებელია ივრის, მტკვრისა და ალაზნის ქვედა დინებები, შირაქი, გარეჯი და ქვემო ქართლის მშრალი მთისწინეთი. თბილისისა და რუსთავის მიდამოებში იშვიათია. ამ ატლასის რუკაზე აღნიშნულია კახეთი, ქვემო ქართლი და თბილისი. დასახელებული ადგილებია ყვარელი და ნეკრესის მონასტერი — ალაზნის ხეობა. თავს აფარებს კლდის ნაპრალს, ქვას, მღრღნელის სოროს და ზოგჯერ ნაგებობას; ზაფხულის სიცხეში ხშირად წყალთან ახლოს ჩნდება. ქართულ წყაროებში ზედა სიმაღლე დაახლოებით 1,500 მ-ია. დასავლეთ საქართველოში დადასტურებული არეალი არ არის.
კვება
ზრდასრული ძირითადად მღრღნელებს იჭერს; აგრეთვე პატარა ფრინველებს, ხვლიკებსა და სხვა მცირე ხერხემლიანებს. ახალგაზრდა უფრო პატარა ხვლიკებით ნადირობს. ნადირობს ჩასაფრებით. ზოგჯერ ბუჩქზე ან ხეზე ადის ფრინველის დასაჭერად.
ქცევა
ამიერკავკასიაში აქტიური სეზონი ჩვეულებრივ აპრილიდან ოქტომბრის ბოლომდეა; ზოგი წყარო გამოსვლას მარტის ბოლოდანაც აღნიშნავს. გაზაფხულსა და შემოდგომაზე ხშირად დღისით მოძრაობს; ზაფხულის სიცხეში — ბინდსა და ღამით. იზამთრებს კლდის ნაპრალსა და სოროში. კვერცხისმდებია — საქართველოს სხვა გველგესლები ცოცხლადმშობია. შეწყვილება აპრილ–მაისშია. ქართული წყაროები ზაფხულში დაახლოებით 15–20 კვერცხს ასახელებენ; ნაშიერი დაახლოებით 23–25 სმ-ია და იჩეკება დაახლოებით 35–45 დღეში. თუ შეხვდებით, დაიცავით მანძილი და არ აიყვანოთ. გველი თავს იცავს, როცა საფრთხეს გრძნობს — არ ეძებს ადამიანს.
კონსერვაცია
IUCN-ის 2021 წლის შეფასებით ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა (Least Concern). 2014 წლის საქართველოს წითელ ნუსხაში არ არის — იქ შეტანილია დინიკის და კავკასიური გველგესლა. ძველ ქართულ ენციკლოპედიაში ზოგჯერ წითელ წიგნშია ნახსენები; ეს 2014 წლის ნუსხას არ ემთხვევა. საფრთხეებია ჰაბიტატის გარდაქმნა, ურბანიზაცია, გადაჭარბებული ძოვება და ადამიანის დევნა. მღრღნელებზე ნადირობით მონაწილეობს მშრალი ლანდშაფტის კვებით ჯაჭვში.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები გიურზა-თან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2026 წლის ჩამონათვალში ბიოლოგიურად დადასტურებულია. მხოლოდ აღმოსავლეთის ნახევრადმშრალ ზონაშია — არა მთელ ქვეყანაში.
ივრის, მტკვრისა და ალაზნის ქვედა დინებებში, შირაქში, გარეჯში და ქვემო ქართლის მშრალ მთისწინეთში. თბილისისა და რუსთავის მიდამოებში იშვიათია. რუკაზე აღნიშნულია კახეთი, ქვემო ქართლი და თბილისი. დასახელებულია ყვარელი და ნეკრესის მონასტერი. დასავლეთ საქართველოში არ არის.
შხამიანია და საქართველოს გველებიდან ყველაზე მაღალი სამედიცინო რისკისაა — დიდია და შხამის რაოდენობა მეტია. სხვა გველგესლებიც შხამიანია, მაგრამ ეს სახეობა ზომითა და შხამის მოქმედებით ყველაზე საშიშია. თავს არ ესხმის, თუ არ იგრძნობს საფრთხეს. ნაკბენი სასწრაფო სამედიცინო დახმარებას საჭიროებს.
დაუყოვნებლივ დარეკეთ 112-ზე. დაზარალებული დააწვინეთ და დაამშვიდეთ; ნაკბენი ადგილი არ გაიჭრას, არ შეიწოვოს და არ მოიკვრას მჭიდრო ტურნიკეტი. მკურნალობა საავადმყოფოშია; შრატი ექიმმა უნდა შეარჩიოს.
დიდი, სქელი გველია ფართო სამკუთხა თავით, ვერტიკალური გუგით და კილური ქერცლით. რქა არ აქვს. დიდ მცურავსა და ხვლიკიჭამია გველს მრგვალი გუგა აქვს და უფრო წვრილი ტანი.
კავკასიაში ზრდასრული ხშირად დაახლოებით 1–1.5 მ-ია. ეს არის საქართველოს ყველაზე დიდი გველგესლა. 2 მ-მდე ცნობები სადავოა.
კვერცხისმდებია. საქართველოს Vipera-ს გველგესლები ცოცხლადმშობია. შეწყვილება აპრილ–მაისშია; ქართული წყაროები ზაფხულში დაახლოებით 15–20 კვერცხს ასახელებენ.
დაიცავით მანძილი, დააკვირდით და დატოვეთ ადგილზე. არ აიყვანოთ და არ მოკლათ. ადამიანს თავს არ ესხმის, თუ გზას დაუთმობთ.
- Tarkhnishvili et al. 2026 — Annotated checklist of Georgia's amphibians and reptiles
- Iankoshvili & Tarkhnishvili 2021 — Distribution of snakes in Georgia
- Aghasyan et al. 2021 — IUCN Red List account for Macrovipera lebetina
- Avella et al. 2025 — The biology and toxinology of blunt-nosed vipers
- The Reptile Database
- National Geographic Georgia / National Museum — Levantine viper map
- საქართველოს მთავრობის დადგენილება №190 (2014) — წითელი ნუსხა
- მუსხელიშვილი — ენციკლოპედია „საქართველო“ (გიურზა)
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები
