გიურზა (Macrovipera lebetinus) საქართველოში გავრცელებული დიდი შხამიანი გველგესლაა. ის ადამიანისთვის ქვეყანაში ერთ-ერთი ყველაზე სახიფათო გველია. ძირითადად აღმოსავლეთ საქართველოს მშრალ და ნახევრად მშრალ ადგილებში გვხვდება. დასავლეთ საქართველოში და მაღალ მთებში მისი ბუნებრივად გავრცელება ცნობილი არ არის. ზრდასრულ გიურზას მსხვილი სხეული, ფართო სამკუთხა თავი და ვერტიკალურად წაგრძელებული გუგები აქვს. თუმცა მხოლოდ ფერით ან ზომით მისი ამოცნობა სანდო არ არის. ამ ატლასში გიურზას სამეცნიერო სახელია Macrovipera lebetinus. ზოგ თანამედროვე წყაროში Macrovipera lebetina-ც გვხვდება, ძველებში კი — Vipera lebetina. თუ შორიდან მხოლოდ ლაქებიანი ზურგი ჩანს, გიურზა ურარტუს მცურავს ან ნაირფერ მცურავს შეიძლება დაემსგავსოს. გიურზას ნაკბენი სასწრაფო სამედიცინო დახმარებას საჭიროებს. გველს არ მიუახლოვდეთ და ნუ ეცდებით მის დაჭერას ან მოკვლას. გიურზას შხამმა, სხვა გველგესლების შხამის მსგავსად, შეიძლება გამოიწვიოს სისხლდენა, სისხლის შედედების დარღვევა და ნაკბენის ადგილას ქსოვილების დაზიანება. ნაკბენი მაშინაც სახიფათოა, თუ პირველ წუთებში ნიშნები მსუბუქად ჩანს. ნაკბენს სახლში ნუ უმკურნალებთ: არ გაჭრათ ნაკბენი ადგილი, არ სცადოთ შხამის ამოწოვა, არ გადაუჭიროთ სხეულის ნაწილი მჭიდრო სახვევით და არ დაკარგოთ დრო „ხალხურ“ მეთოდებზე. დაუყოვნებლივ დარეკეთ 112-ზე და გაითვალისწინეთ გველის ნაკბენის გზამკვლევში მოცემული რჩევები.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ გიურზა
გიურზა სქელტანიანი გველგესლაა. მას ფართო, სამკუთხა თავი და ვერტიკალურად წაგრძელებული თვალის გუგები აქვს. თითოეულ ქერცლს შუაში ამობურცული ზოლი გასდევს. თუ შორიდან მხოლოდ მისი ლაქებიანი ზურგი ჩანს, შეიძლება ურარტუს ან ნაირფერ მცურავს ჰგავდეს.
რომელ სახეობებს ჰგავს
გიურზას სქელი, მძიმე სხეული აქვს. მისი ფართო, სამკუთხა თავი კისრისგან მკაფიოდ გამოირჩევა. ცხვირი ბლაგვია და რქა არ აქვს. ჩვეულებრივ, გიურზა 70–90 სმ სიგრძისაა, თუმცა დიდი გიურზები 1,5 მეტრსაც აღწევენ. ცნობები 2 მეტრზე გრძელი გიურზების შესახებ სადავოა.
გუგა ვერტიკალურ ნაპრალს ჰგავს. ზურგის თითოეულ ქერცლს შუაში მკვეთრად ამოწეული ხაზი გასდევს, ამიტომ ზურგი ხორკლიანად გამოიყურება. თავზე ქერცლები უმეტესად წვრილია, მათ შორის თვალების ზემოთაც.
ფერი შეიძლება იყოს ნაცრისფერი, ქვიშისფერი ან მოყავისფრო. ზურგზე ხშირად მუქი ლაქები ან გარდიგარდმო ზოლები აქვს, რომლებიც ზოგჯერ ზიგზაგს ქმნის. მუცელი უფრო ღია ფერისაა და ხშირად წვრილი მუქი წინწკლები აყრია. ზოგი კი შედარებით ერთფეროვანია.
ურარტუს მცურავს მსხვილი სხეული და ზურგზე დიდი, მომრგვალებული მუქი ლაქები აქვს. ნაირფერი მცურავის მუქი ლაქებიანი შეფერილობაც შეიძლება გიურზასას ჰგავდეს, განსაკუთრებით მაშინ, როცა გველის თავი არ ჩანს. ორივე მცურავს მრგვალი გუგა აქვს, გიურზას კი — ვერტიკალური. გუგის დასათვალიერებლად გველს არ მიუახლოვდეთ.
ველის გველგესლა აღმოსავლეთ საქართველოშიც გვხვდება, მაგრამ გიურზაზე გაცილებით პატარაა — მისი სიგრძე, ჩვეულებრივ, დაახლოებით 40–60 სმ-ია. ცხვირრქოსან გველგესლას ცხვირზე რქა აქვს, ამიტომ მისი ამოცნობა ადვილია. ის უფრო მთიან ადგილებში გვხვდება. დინიკის გველგესლა დიდი კავკასიონის მაღალ მთებში ცხოვრობს და არ გვხვდება იქ, სადაც გიურზა ჩვეულებრივ ბინადრობს.
გალერეა
გიურზა ფოტოებში
გიურზა მშრალ, ქვიან და კლდოვან ადგილებში გვხვდება. საქართველოში ის ივრის, მტკვრისა და ალაზნის ქვედა დინებების გასწვრივ მდებარე მშრალ ადგილებში, შირაქში, გარეჯსა და ქვემო ქართლის მშრალ მთისწინეთში ბინადრობს. თბილისისა და რუსთავის მიდამოებში იშვიათია. ამ ატლასის რუკაზე გიურზა აღნიშნულია კახეთში, ქვემო ქართლსა და თბილისში. დადასტურებულ ადგილებს შორისაა ყვარელი, ნეკრესის მონასტრის მიდამოები, ალაზნის ხეობა და ფერადი უდაბნო. 2026 წლის მონაცემებით, ბოლო ათწლეულებში გიურზას გავრცელების არეალი საქართველოს უკიდურესი სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან ალაზნის ხეობამდე და თბილისამდე გაფართოვდა. თბილისში რუკაზე მის შესახებ მხოლოდ ცალკეული ჩანაწერებია. რუსთავთან დაკავშირებული ჩანაწერები კი უფრო ქვემო ქართლის მშრალ, მტკვრისპირა ადგილებს ეხება. ამ ატლასში თბილისისთვის მითითებულია თბილისის ბოტანიკური ბაღი, თაბორი, ნაძალადევი და საბურთალო, ხოლო რუსთავის მიმართულებით — რუსთავი, გარდაბანი და ჯანდარის წყალსაცავი. ასეთი ჩანაწერი მხოლოდ იმას ადასტურებს, რომ გიურზას ნახვა კონკრეტულ ადგილას და წელს შეიძლებოდა. ეს არ ნიშნავს, რომ ის ქალაქის ყველა უბანში გავრცელებულია ან ხშირად გვხვდება. გიურზა თავს კლდის ნაპრალებში, ქვების ქვეშ და მღრღნელების სოროებში აფარებს; ზოგჯერ ნაგებობებშიც შედის. ზაფხულის ძლიერი სიცხისას შეიძლება წყლის ახლოს გამოჩნდეს. საქართველოში ის დაახლოებით 1,500 მეტრ სიმაღლემდე გვხვდება. დასავლეთ საქართველოში მისი ბუნებრივი გავრცელება დადასტურებული არ არის. დიდი კავკასიონის მაღალმთიანი ადგილები და კოლხური ტყე მისთვის ჩვეულებრივი საცხოვრებელი ადგილები არ არის.
გავრცელება
სად გვხვდება გიურზა საქართველოში
76 საველე ჩანაწერი2012–20263 რეგიონი
ინტერაქტიული რუკა იტვირთება.
- საველე ჩანაწერი
- რამდენიმე ჩანაწერი ერთ ადგილას
- წყაროებით დადასტურებული რეგიონი
| რეგიონი | საველე ჩანაწერი | |
|---|---|---|
| გავრცელება დადასტურებულია | ||
| წყაროებით დადასტურებული რეგიონი | 49 | |
| წყაროებით დადასტურებული რეგიონი | 15 | |
| წყაროებით დადასტურებული რეგიონი | 5 | |
გიურზას რუკა აერთიანებს Reptiles.ge-ის სარედაქციო ფოტოჩანაწერებსა და iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს. წყაროებით დადასტურებული რეგიონები და ინდივიდუალური საველე ჩანაწერები ცალკე ფენებია; ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და პოპულაციის სიმჭიდროვედ არ უნდა განვიხილოთ.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
ბიოლოგია
კვება, ქცევა და კონსერვაცია
კვება
ზრდასრული გიურზა ძირითადად მღრღნელებს ჭამს, თუმცა პატარა ფრინველებს, ხვლიკებსა და სხვა პატარა ცხოველებსაც იჭერს, რომლებსაც ხერხემალი აქვთ. უმეტესად ჩასაფრებით ნადირობს. ზოგჯერ ბუჩქზე ან ხეზეც ადის.
ქცევა
ამიერკავკასიაში გიურზა ჩვეულებრივ აპრილიდან ოქტომბრის ბოლომდეა აქტიური, თუმცა ზოგი წყაროს მიხედვით, შეიძლება მარტის ბოლოსაც გამოჩნდეს. როდის შეიძლება შეგხვდეთ, ამინდსა და დღის ტემპერატურაზეა დამოკიდებული: გაზაფხულსა და შემოდგომაზე ხშირად დღისით მოძრაობს, ზაფხულის სიცხეში კი უფრო შებინდებისას და ღამით. ძალიან ცხელ პერიოდში მასთან შეხვედრა წყლის ახლოსაც უფრო მოსალოდნელია. ზამთარს კლდის ნაპრალებში ან სოროებში ატარებს. გიურზა კვერცხებს დებს, რითაც საქართველოში გავრცელებული სხვა გველგესლებისგან განსხვავდება. ძირითადად აპრილ–მაისში წყვილდება. ზაფხულში დაახლოებით 15–20 კვერცხს დებს. ნაშიერი კვერცხიდან დაახლოებით 35–45 დღეში იჩეკება და მისი სიგრძე დაახლოებით 23–25 სმ-ია. გიურზა ადამიანს არ ეძებს და ჩვეულებრივ თავს მაშინ იცავს, როცა საფრთხეს გრძნობს. შეხვედრისას დაიცავით უსაფრთხო მანძილი და არ სცადოთ მისი დაჭერა.
კონსერვაცია
2021 წლის შეფასებით, გიურზას, როგორც სახეობას, გადაშენების საფრთხე ნაკლებად ემუქრება. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში გიურზა არ არის შეტანილი, თუმცა ძველ ქართულ ენციკლოპედიებში მას ზოგჯერ წითელ წიგნთან აკავშირებენ. ამ ნუსხაში გველგესლებიდან დინიკის გველგესლა და კავკასიური გველგესლა არიან შეტანილი. გიურზას საფრთხეს უქმნის მისი საცხოვრებელი გარემოს შეცვლა, დასახლებების გაფართოება, პირუტყვის მეტისმეტი ძოვება და ადამიანების მიერ მისი განზრახ მოკვლა. მშრალ ადგილებში ის მღრღნელებზე ნადირობს და იქაური კვების ჯაჭვის მნიშვნელოვანი ნაწილია.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები გიურზასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2026 წლის მონაცემებით, საქართველოში გიურზას არსებობა დადასტურებულია. ის ძირითადად აღმოსავლეთ საქართველოს მშრალ და ნახევრად მშრალ ადგილებში გვხვდება და მთელ ქვეყანაში არ არის გავრცელებული.
დიახ, „გიუზა“ „გიურზას“ დაწერის გავრცელებული ფორმაა. ამ ატლასში სახეობას Macrovipera lebetinus „გიურზა“ ეწოდება.
საქართველოში გიურზა ძირითადად ივრის, მტკვრისა და ალაზნის ქვედა დინებებში, შირაქში, გარეჯსა და ქვემო ქართლის მშრალ მთისწინეთში გვხვდება. თბილისისა და რუსთავის მიდამოებში იშვიათია. ამ ატლასის რუკაზე ის კახეთში, ქვემო ქართლსა და თბილისშია მონიშნული. მისი არსებობა დადასტურებულია ყვარელში, ნეკრესის მონასტრის მიდამოებსა და ფერად უდაბნოშიც. დასავლეთ საქართველოში მისი ბუნებრივი გავრცელება ცნობილი არ არის.
დიახ, მაგრამ იშვიათად — უმეტესად მშრალ, ღია ან კლდოვან ადგილებში. თბილისში გიურზა დაფიქსირდა თბილისის ბოტანიკურ ბაღში, თაბორზე, ნაძალადევსა და საბურთალოზე. რუსთავის მიმართულებით ჩანაწერებში მითითებულია რუსთავი, გარდაბანი და ჯანდარის წყალსაცავი. ეს ჩანაწერები მხოლოდ იმას ადასტურებს, რომ გიურზა კონკრეტულ წლებში ამ ადგილებში დაფიქსირდა. ეს არ ნიშნავს, რომ ის ქალაქის ყველა უბანში ხშირად გვხვდება.
გიურზა შხამიანი გველია. საქართველოში გავრცელებული გველებიდან მისი ნაკბენი ადამიანის ჯანმრთელობისთვის ერთ-ერთ ყველაზე სერიოზულ საფრთხედ ითვლება. გიურზა დიდი ზომისაა და კბენისას სხეულში შესაძლოა დიდი რაოდენობით შხამი შეუშვას. მისმა შხამმა შეიძლება სისხლდენა გამოიწვიოს, სისხლის შედედებას ხელი შეუშალოს და ნაკბენის ადგილი დააზიანოს. გიურზა ადამიანს ჩვეულებრივ თავს არ ესხმის. კბენს მაშინ, როცა საფრთხეს გრძნობს — თუ ძალიან მიუახლოვდებიან, დააბიჯებენ ან დაჭერას შეეცდებიან. ნაკბენის შემთხვევაში დაუყოვნებლივ დარეკეთ 112-ზე.
გიურზას ნაკბენისას დაუყოვნებლივ დარეკეთ 112-ზე. დაზარალებული დააწვინეთ და დაამშვიდეთ. ეცადეთ, რაც შეიძლება ნაკლებად იმოძრაოს. ნაკბენის ადგილი არ გაჭრათ, შხამი არ ამოწოვოთ და მჭიდროდ არაფერი შემოუჭიროთ. დაზარალებულს საავადმყოფოში უნდა უმკურნალონ. თუ შხამის საწინააღმდეგო წამალი დასჭირდება, ის მხოლოდ ექიმმა უნდა შეარჩიოს და გამოიყენოს.
საქართველოში და ამიერკავკასიაში გიურზა, ჩვეულებრივ, აპრილიდან ოქტომბრის ბოლომდე აქტიურია. მარტის ბოლოსაც შეუნიშნავთ. გაზაფხულსა და შემოდგომაზე ხშირად დღისით მოძრაობს, ზაფხულის სიცხეში კი მისი გამოჩენა უფრო შებინდებისას ან ღამითაა მოსალოდნელი. მისი აქტიურობა ყოველთვის ამინდზე, ტემპერატურასა და კონკრეტულ ადგილზეცაა დამოკიდებული.
გიურზა დიდი და მსხვილი გველია. თავი ფართო და სამკუთხა აქვს, თვალის გუგები კი ვერტიკალურად წაგრძელებული. მის ქერცლს შუაში ამობურცული ხაზი გასდევს. ცხვირზე რქა არ აქვს. ურარტუსა და ნაირფერ მცურავებს გუგები მრგვალი აქვთ. გველს მხოლოდ ზურგის ლაქებით ნუ ამოიცნობთ და ნუ მიუახლოვდებით.
გიურზა ჩვეულებრივ 70–90 სმ სიგრძისაა, თუმცა დიდი გიურზები 1,5 მეტრსაც აღწევენ. საქართველოში ის ყველაზე დიდი გველგესლაა. ცნობები, რომ გიურზა 2 მეტრზე მეტს აღწევს, სადავოა.
გიურზა კვერცხებს დებს, საქართველოში გავრცელებული Vipera-ს გვარის გველგესლები კი ცოცხალ ნაშიერებს აჩენენ. გიურზა უმეტესად აპრილ–მაისში წყვილდება და ზაფხულში დაახლოებით 15–20 კვერცხს დებს.
გველს უსაფრთხო მანძილიდან დააკვირდით და ადგილზე დატოვეთ. ნუ ეცდებით მის დაჭერას ან მოკვლას. თუ გზას დაუთმობთ და არ შეაწუხებთ, გიურზა ჩვეულებრივ თავად გაგერიდებათ.
წყაროები
წყაროები
წყაროები
წყაროები
- Tarkhnishvili et al. 2026 — Annotated checklist of Georgia's amphibians and reptiles
- Jablonski et al. 2019 — Original description of Elaphe urartica
- Tuniyev et al. 2009 — Snakes of the Caucasus
- Yıldız et al. 2023 — Amphibians and Reptiles of Mount Ararat
- Iankoshvili & Tarkhnishvili 2021 — Distribution of snakes in Georgia
- Aghasyan et al. 2021 — IUCN Red List account for Macrovipera lebetina
- Avella et al. 2025 — The biology and toxinology of blunt-nosed vipers
- The Reptile Database
- National Geographic Georgia / National Museum — Levantine viper map
- Seropian & Makharadze 2026 — Georgian Biodiversity Database: Macrovipera lebetinus
- საქართველოს მთავრობის დადგენილება №190 (2014) — წითელი ნუსხა
- მუსხელიშვილი — ენციკლოპედია „საქართველო“ (გიურზა)
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები
