კავკასიური გველგესლა
Vipera kaznakovi
დასავლეთ კავკასიის შხამიანი გველგესლა — ნოტიო კოლხური ტყისა და შავი ზღვის სანაპიროს მკვიდრი.
მიმოხილვა
რა არის კავკასიური გველგესლა
კავკასიური გველგესლა (Vipera kaznakovi) დასავლეთ საქართველოს ნოტიო კოლხური ტყისა და შავი ზღვის სანაპიროს შხამიანი გველია. მთელ ქვეყანაში არ გვხვდება. ტიპის ადგილია წებელდა, სოხუმის მიდამოები (აფხაზეთი). არეალი გრძელდება ჩრდილო-აღმოსავლეთ თურქეთსა და რუსეთის შავი ზღვის სანაპიროზე. 2026 წლის ჩამონათვალი მას კანდიდატ სახეობად იღებს kaznakovi-ს კომპლექსში — საზღვარი დინიკის გველგესლასთან გენომური მონაცემით სრულად არ არის შემოწმებული. ზრდასრული ჩვეულებრივ დაახლოებით 45–60 სმ-ია. ამ ატლასში რისკი საშუალოა. IUCN-ით საფრთხეშია (Endangered); საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში EN სტატუსითაა.
ბოლო განახლება
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ კავკასიური გველგესლა
პატარა, მსხვილტანი გველგესლაა ვერტიკალური გუგით, კილური ქერცლით და ხშირად წითელ-ნარინჯისფერი ფონით. ამოიცანი ჰაბიტატით — დაბალი ნოტიო დასავლეთი — და ზომით.
- 01
სხეული შედარებით მოკლე და მსხვილია. თავი სამკუთხაა და კისრისგან მკაფიოდ გამოიყოფა; ცხვირზე რქა არ აქვს. ზრდასრული ჩვეულებრივ დაახლოებით 45–60 სმ-ია; იშვიათად 65–70 სმ-მდე. დედალი მამალზე დიდია. Orlov & Tuniyev-ის გაზომილ სერიაში უდიდესი დედალი 60 სმ იყო, უდიდესი მამალი — 47.5 სმ.
- 02
გუგა ვერტიკალური ნაპრალია. ზურგის ქერცლი კილურია — შუაში ამოწეული ნეკნივით. ფონი ხშირად აგურისფერი, ნარინჯისფერი ან მოყვითალო-ყავისფერია; ზურგზე მუქი ზიგზაგი გადის. შავი ინდივიდებიც ხშირია, მაგრამ პირის გარშემო წითელი ან ყვითელი ელფერი ჩვეულებრივ რჩება.
- 03
ჩვეულებრივ ანკარას (Natrix natrix) მრგვალი გუგა აქვს, სხეული უფრო წვრილია და ხშირად ყვითელი „საყელო“ აქვს; წყალთან ახლოსაა და შხამიანი არ არის. გლუვ გველს (Coronella austriaca) მრგვალი გუგა და გლუვი ქერცლი აქვს.
- 04
დინიკის გველგესლა მაღალმთისაა (დაახლ. 1,500–2,800 მ), უფრო ნაცრისფერი ან მოყავისფროა და თავი უფრო ვიწროა. ცხვირრქოსანს ცხვირზე რქა აქვს და მცირე კავკასიონის მშრალ მთას უკავშირდება. გიურზა დიდია (დაახლ. 1–1.5 მ) და აღმოსავლეთის მშრალ დაბლობზეა.
- 05
შხამიანია (საშუალო რისკი). ნაკბენი სამედიცინო დახმარებას საჭიროებს. არ აიყვანოთ.
ქვიზი
შემდეგ: რომელი გველია?
კავკასიური გველგესლა საქართველოს გველების ქვიზში შედის. ათი საველე ფოტო, ოთხი სახელი — თვალის ვარჯიში, არა საველე ამოცნობა.
ბიოლოგია
ჰაბიტატი, კვება, ქცევა და კონსერვაცია
ჰაბიტატი და გავრცელება
ეძებეთ ნოტიო კოლხურ ტყეში, ტყის პირას, ხევში, წიფლისა და წაბლის კორომში, მდინარის ტერასაზე და გაწმენდილ მდელოზე — არა აღმოსავლეთის მშრალ ვაკეზე და არა დიდი კავკასიონის სუბალპში. ქართული გველების გავრცელების კვლევა მას ნოტიო კლიმატის სახეობებს მიაკუთვნებს. ამ ატლასის რუკაზე აღნიშნულია აფხაზეთი, სამეგრელო — ზემო სვანეთი, გურია, აჭარა, იმერეთი, რაჭა — ლეჩხუმი — ქვემო სვანეთი, სამცხე — ჯავახეთი და შიდა ქართლი. დასავლეთის კოლხური ჩანაწერები ყველაზე საიმედოა. ბორჯომის ხეობისა და ბანისხევის ინდივიდები ისტორიულად ამ სახეობას მიეკუთვნებოდა. ზოგი კვლევა მტკვრის შუა დინების მარცხენა ნაპირის გველგესლებს ცალკე ხაზად განიხილავს; 2026 წლის ჩამონათვალი ცენტრალური საქართველოს ტყიან ფორმას V. dinniki tuniyevi-ს უკავშირებს. ამიტომ შიდა ქართლისა და ბორჯომის რუკის ნიშანი ტიპურ კოლხურ kaznakovi-დ არ უნდა ჩაითვალოს დადასტურებულად. სიმაღლე ძირითადად ზღვის დონიდან დაახლოებით 1,000 მ-მდეა; ღრმა წიწვოვან ტყეში იშვიათად შედის.
კვება
ზრდასრული იჭერს მღრღნელებს, ხვლიკებსა და პატარა ფრინველებს. ახალგაზრდა — წვრილ ხვლიკსა და მწერს, მათ შორის კალიას. ნადირობს ჩასაფრებით და მსხვერპლს შხამით ანეიტრალებს. ცალკე ქართული კვების კვლევა ამ გვერდზე არ არის; ეს სახეობის დონის მონაცემია დასავლეთ კავკასიიდან.
ქცევა
მალულია. სანაპიროზე ზამთრის შემდეგ ხშირად მარტში გამოდის; 600–800 მ სიმაღლეზე — აპრილის მეორე ნახევარში ან მაისის დასაწყისში. დღისით ჩნდება, განსაკუთრებით გრილ ამინდში; სიცხეში ჩრდილს ეძებს. ცოცხლადმშობია (კვერცხები დედის სხეულში იზრდება და ნაშიერი ცოცხალი იბადება). შეწყვილება გაზაფხულზეა; შემოდგომაზე, ჩვეულებრივ აგვისტო–სექტემბერში, ბადებს დაახლოებით 5–10 ნაშიერს. იზამთრებს სანაპიროზე ნოემბრიდან, მაღლობზე — სექტემბრის ბოლოდან ან ოქტომბრის დასაწყისიდან. ეს კალენდარი დასავლეთ კავკასიის ლიტერატურას მიჰყვება და ყველა ქართულ პოპულაციაზე ერთნაირად არ არის გაზომილი. თუ შეხვდებით, დაიცავით მანძილი და არ აიყვანოთ. გველი თავს იცავს, როცა საფრთხეს გრძნობს — არ ეძებს ადამიანს.
კონსერვაცია
IUCN-ის 2009 წლის შეფასებით (2017 წლის errata) საფრთხეშია (Endangered, B2ab(ii,iii,v)): დაკავებული ფართობი 500 კმ²-ზე ნაკლებია, არეალი ფრაგმენტირებულია და პოპულაცია მცირდება. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში EN სტატუსითაა — ეროვნული ჩანაწერი გლობალურ IUCN-ს მიჰყვება. საფრთხეა ჰაბიტატის განადგურება (ტურიზმი, ურბანიზაცია, სოფლის მეურნეობა), უკანონო შეგროვება და ადამიანის მიერ მოკვლა. სანაპირო პოპულაციების ნაწილი უკვე გაქრა. 2026 წლის ჩამონათვალში კანდიდატია: კომპლექსის შიდა საზღვრები გენომური მონაცემით სრულად არ არის დადასტურებული.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები კავკასიური გველგესლა-თან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. ტიპის ადგილი აფხაზეთშია. გვხვდება დასავლეთის ნოტიო კოლხურ ზონაში — არა მთელ ქვეყანაში და არა აღმოსავლეთის მშრალ ვაკეზე.
კოლხურ ტყეში, ხევში და ტყის პირას, ძირითადად 1,000 მ-მდე. რუკაზე აღნიშნულია აფხაზეთი, სამეგრელო — ზემო სვანეთი, გურია, აჭარა, იმერეთი და სხვა დასავლეთის რეგიონები. ბორჯომის ხეობის ჩანაწერების სახეობრივი კუთვნილება სადავოა.
შხამიანია. ამ ატლასში რისკი საშუალოა — გიურზაზე დაბალი, მაგრამ ნაკბენი მაინც სამედიცინო დახმარებას საჭიროებს. თავს არ ესხმის, თუ არ იგრძნობს საფრთხეს. არ აიყვანოთ.
დაუყოვნებლივ დარეკეთ 112-ზე. დაზარალებული დააწვინეთ და დაამშვიდეთ; ნაკბენი ადგილი არ გაიჭრას, არ შეიწოვოს და არ მოიკვრას მჭიდრო ტურნიკეტი. მკურნალობა საავადმყოფოშია.
პატარა, მსხვილტანი გველგესლაა ვერტიკალური გუგით, კილური ქერცლით და ხშირად წითელ-ნარინჯისფერი ფონითა და მუქი ზიგზაგით. ცხვირზე რქა არ აქვს. ანკარას მრგვალი გუგა აქვს.
ზრდასრული ჩვეულებრივ დაახლოებით 45–60 სმ-ია; იშვიათად 65–70 სმ-მდე. დედალი მამალზე დიდია. გიურზაზე გაცილებით მოკლეა.
კავკასიური გველგესლა დაბალ, ნოტიო კოლხურ ტყეშია, ძირითადად 1,000 მ-მდე, უფრო ფართო თავითა და წითელ-ნარინჯისფერი ფონით. დინიკის გველგესლა მაღალმთისაა (დაახლ. 1,500–2,800 მ) და უფრო ნაცრისფერი ან მოყავისფროა. 2026 წლის ჩამონათვალი მათ სახეობრივ საზღვარს ჯერ კანდიდატად ტოვებს.
ჩამონათვალი კანდიდატად იღებს, რადგან kaznakovi-ს კომპლექსში იზოლაცია გენომური მონაცემით სრულად არ არის დადასტურებული. IUCN-ით საფრთხეშია ვიწრო, ფრაგმენტირებული არეალისა და კლების გამო; საქართველოს წითელ ნუსხაში EN სტატუსითაა.
- Tarkhnishvili et al. 2026 — Annotated checklist of Georgia's amphibians and reptiles
- Iankoshvili & Tarkhnishvili 2021 — Distribution of snakes in Georgia
- Orlov & Tuniyev 1990 — Three species in the Vipera kaznakowi complex
- Tuniyev et al. 2009 — IUCN Red List account for Vipera kaznakovi
- საქართველოს მთავრობის დადგენილება №190 (2014) — წითელი ნუსხა
- Tuniyev et al. 2021 — Pelias (kaznakovi) complex in the middle Kura basin
- Raaijmakers et al. 2026 — Intermediate kaznakovi × transcaucasiana from central Georgia
- The Reptile Database
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები
