მიმოხილვა
კავკასიური გველგესლა (*Vipera kaznakovi*) შხამიანი გველია, რომელიც საქართველოში ძირითადად დასავლეთის ნოტიო კოლხურ ტყეებსა და შავი ზღვის სანაპიროს მიმდებარე ზონებში გვხვდება. ზრდასრული ჩვეულებრივ დაახლოებით 45–60 სმ სიგრძისაა. აქვს შედარებით მსხვილი სხეული, ვერტიკალური გუგა და ხშირად მკვეთრი წითელ-ნარინჯისფერი შეფერილობა. სახეობის ტიპის ადგილია წებელდა, სოხუმის მიდამოებში, აფხაზეთში. მისი გავრცელების არეალი საქართველოს გარდა მოიცავს ჩრდილო-აღმოსავლეთ თურქეთსა და რუსეთის შავი ზღვის სანაპიროს ნაწილსაც. 2026 წლის ჩამონათვალში კავკასიური გველგესლა *Vipera kaznakovi*-ს კომპლექსის კანდიდატ სახეობადაა განხილული, რადგან დინიკის გველგესლასთან მისი სახეობრივი საზღვარი გენომური მონაცემებით ჯერ სრულად არ არის დაზუსტებული. IUCN-ის შეფასებით, კავკასიური გველგესლა საფრთხეში მყოფი სახეობაა (EN). საქართველოში ის ასევე შეტანილია 2014 წლის წითელ ნუსხაში EN სტატუსით.
ბოლო განახლება
გალერეა
ფოტო: სანდრო ხახვა
ფოტო: სანდრო ხახვა
ფოტო: არმენ სეროფიანი
ფოტო: Alex Ville
საქართველოს ველში
ფოტო: ზაური ხაჩიძე
ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი ·
საქართველოს ველში
ფოტო: დავით თარხნიშვილი
ხობისწყალი ·
საქართველოს ველში
ფოტო: საბა თოდუა
ფოტო: ზაური ხაჩიძე
ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი ·
საქართველოს ველში
ფოტო: საბა თოდუა
ამოცნობა
კავკასიური გველგესლა (*Vipera kaznakovi*) პატარა, მსხვილტანი გველია ვერტიკალური გუგითა და კილური ქერცლით. სხეულის ფონი ხშირად მკვეთრი წითელ-ნარინჯისფერია, თუმცა შეფერილობა შეიძლება იცვლებოდეს. ამოცნობისას განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ჰაბიტატი: საქართველოში ის ძირითადად დასავლეთის დაბალ, ნოტიო კოლხურ ზონებს უკავშირდება. ზომითაც შედარებით პატარა გველგესლაა.
სხეული შედარებით მოკლე და მსხვილია. თავი სამკუთხაა და კისრისგან მკაფიოდ გამოიყოფა; ცხვირზე რქისებრი წარმონაქმნი არ აქვს. ზრდასრული კავკასიური გველგესლა ჩვეულებრივ დაახლოებით 45–60 სმ სიგრძისაა, თუმცა იშვიათად 65–70 სმ-მდეც აღწევს. დედალი, როგორც წესი, მამალზე დიდია. ერთ გაზომილ სერიაში ყველაზე დიდი დედალი 60 სმ იყო, ხოლო ყველაზე დიდი მამალი — 47.5 სმ.
გუგა ვერტიკალური ნაპრალის ფორმისაა, ზურგის ქერცლს კი შუაში მკვეთრი კილი გასდევს. სხეულის ფონი ხშირად აგურისფერი, ნარინჯისფერი ან მოყვითალო-ყავისფერია, ზურგზე კი მუქი ზიგზაგური ზოლი გადის. შავი ინდივიდებიც ხშირია, თუმცა მათაც პირის გარშემო ჩვეულებრივ რჩებათ წითელი ან ყვითელი ელფერი.
ჩვეულებრივ ანკარას (*Natrix natrix*) მრგვალი გუგა და უფრო წვრილი სხეული აქვს. ხშირად კარგად ჩანს ყვითელი „საყელოც“. ის ხშირად წყალთან ახლოს გვხვდება და შხამიანი არ არის. გლუვ გველს (*Coronella austriaca*) ასევე მრგვალი გუგა აქვს, ხოლო მისი ზურგის ქერცლი გლუვია და არა კილური.
დინიკის გველგესლა ძირითადად დიდი კავკასიონის მაღალმთიანეთში, დაახლოებით 1,500–2,800 მ სიმაღლეზე გვხვდება. ის ხშირად უფრო ნაცრისფერი ან მოყავისფროა და კავკასიურ გველგესლასთან შედარებით ვიწრო თავი აქვს. ცხვირრქოსან გველგესლას ცხვირზე მკვეთრი რქისებრი წარმონაქმნი აქვს და საქართველოში მცირე კავკასიონის მშრალ მთიან ჰაბიტატებს უკავშირდება. გიურზა გაცილებით დიდი გველია — ზრდასრული ხშირად დაახლოებით 1–1.5 მ სიგრძისაა — და საქართველოში ძირითადად აღმოსავლეთის მშრალ დაბლობებსა და მთისწინეთში გვხვდება.
კავკასიური გველგესლა შხამიანია. Reptiles.ge-ის შეფასებით, ადამიანისთვის რისკი საშუალოა. ნაკბენის შემთხვევაში საჭიროა სამედიცინო დახმარება. გველს არ მიუახლოვდეთ, არ შეეხოთ და არ სცადოთ მისი აყვანა.
Natrix natrix
საქართველო — მთელი ქვეყანა, უხვად დასავლეთში
Vipera dinniki
დიდი კავკასიონი
Coronella austriaca
საქართველო — ფართოდ გავრცელებული
Vipera ammodytes
მცირე კავკასიონი
Natrix tessellata
საქართველო — წყალთან
Zamenis longissimus
დასავლეთ საქართველო — ნოტიო ზონა
ქვიზი
კავკასიური გველგესლა საქართველოს გველების ქვიზში შედის. ათი საველე ფოტო, ოთხი სახელი — თვალის ვარჯიში, არა საველე ამოცნობა.
ბიოლოგია
კავკასიური გველგესლა ძირითადად დასავლეთ საქართველოს ნოტიო კოლხურ გარემოს უკავშირდება. გვხვდება ტყის პირას, ხევებში, წიფლისა და წაბლის კორომებში, მდინარის ტერასებსა და გაწმენდილ მდელოებზე. აღმოსავლეთის მშრალი ვაკეები და დიდი კავკასიონის სუბალპური ზონა მისთვის ტიპური ჰაბიტატი არ არის. Reptiles.ge-ის რუკაზე სახეობა აღნიშნულია აფხაზეთში, სამეგრელო — ზემო სვანეთში, გურიაში, აჭარაში, იმერეთში, რაჭა — ლეჩხუმი — ქვემო სვანეთში, სამცხე — ჯავახეთში და შიდა ქართლში. ყველაზე საიმედო ჩანაწერები დასავლეთის ნოტიო კოლხურ რეგიონებს უკავშირდება. ბორჯომის ხეობისა და ბანისხევის გველგესლები ისტორიულად კავკასიურ გველგესლას მიეკუთვნებოდა, თუმცა მათი სტატუსი სრულად გარკვეული არ არის. ზოგი კვლევა მტკვრის შუა დინების მარცხენა ნაპირის პოპულაციებს ცალკე ხაზად განიხილავს, ხოლო 2026 წლის ჩამონათვალი ცენტრალური საქართველოს ტყიან ფორმას *Vipera dinniki tuniyevi*-ს უკავშირებს. ამიტომ შიდა ქართლისა და ბორჯომის რუკის ჩანაწერები ტიპურ კოლხურ *Vipera kaznakovi*-დ დადასტურებულად არ უნდა ჩაითვალოს. კავკასიური გველგესლა ძირითადად ზღვის დონიდან დაახლოებით 1,000 მ-მდე გვხვდება. ღრმა, ჩაკეტილ წიწვოვან ტყეში იშვიათად შედის.
ზრდასრული კავკასიური გველგესლა ძირითადად მღრღნელებს, ხვლიკებსა და პატარა ფრინველებს იჭერს. ახალგაზრდა ინდივიდები უფრო ხშირად წვრილი ხვლიკებითა და მწერებით, მათ შორის კალიებით, იკვებებიან. ნადირობისას ხშირად ჩასაფრებულია და მსხვერპლს შხამით ანეიტრალებს. ეს მონაცემები დასავლეთ კავკასიაში ჩატარებულ დაკვირვებებს ეყრდნობა; საქართველოს პოპულაციის კვება ცალკე სრულად შესწავლილი არ არის.
კავკასიური გველგესლა მალული სახეობაა. სანაპირო ზონაში ზამთრის შემდეგ ხშირად მარტში აქტიურდება, ხოლო დაახლოებით 600–800 მ სიმაღლეზე — აპრილის მეორე ნახევრიდან ან მაისის დასაწყისში. დღისითაც ჩნდება, განსაკუთრებით გრილ ამინდში; სიცხეში კი უფრო ხშირად ჩრდილს აფარებს თავს. სახეობა ცოცხლადმშობია — ნაშიერი ცოცხალი იბადება. შეწყვილება გაზაფხულზე ხდება, ხოლო ნაშიერები ჩვეულებრივ აგვისტო–სექტემბერში იბადებიან. ერთ ჯერზე დაახლოებით 5–10 ნაშიერი შეიძლება გააჩინოს. ზამთრობას სანაპირო ზონაში ხშირად ნოემბრიდან იწყებს, მაღალ ადგილებში კი უკვე სექტემბრის ბოლოდან ან ოქტომბრის დასაწყისიდან. ეს სეზონური კალენდარი ძირითადად დასავლეთ კავკასიის მონაცემებს ეყრდნობა და საქართველოს ყველა პოპულაციაზე ერთნაირად არ არის შესწავლილი. თუ კავკასიურ გველგესლას შეხვდებით, დაიცავით მანძილი და არ სცადოთ მისი აყვანა. ის ადამიანს არ ეძებს და თავდაცვით რეაქციას ძირითადად მაშინ ავლენს, როცა საფრთხეს გრძნობს.
IUCN-ის შეფასებით, კავკასიური გველგესლა საფრთხეში მყოფი სახეობაა (EN). მისი დაკავებული ფართობი 500 კმ²-ზე ნაკლებია, გავრცელება ძლიერ ფრაგმენტირებულია და პოპულაციის შემცირება გრძელდება. საქართველოში სახეობა 2014 წლის წითელ ნუსხაშიც EN სტატუსითაა შეტანილი. მთავარ საფრთხეებს შორისაა ჰაბიტატის დაკარგვა ტურიზმის, ურბანიზაციისა და სოფლის მეურნეობის გაფართოების გამო, ასევე უკანონო შეგროვება და ადამიანის მიერ მოკვლა. სანაპირო ზოლის ზოგი პოპულაცია უკვე გაქრა. 2026 წლის ჩამონათვალში კავკასიური გველგესლა კანდიდატ სახეობადაა განხილული, რადგან *Vipera kaznakovi*-ს კომპლექსში სახეობებს შორის საზღვრები გენომური მონაცემებით ჯერ სრულად არ არის დადასტურებული.
კითხვები
მოკლე პასუხები კავკასიური გველგესლასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ, კავკასიური გველგესლა შხამიანია. Reptiles.ge-ის შეფასებით, ადამიანისთვის რისკი საშუალოა — გიურზასთან შედარებით ნაკლები, თუმცა ნაკბენი მაინც საჭიროებს სამედიცინო დახმარებას. გველი ადამიანს არ დასდევს და ჩვეულებრივ თავდაცვით რეაქციას მაშინ ავლენს, როცა საფრთხეს გრძნობს. დაიცავით მანძილი და არ სცადოთ მისი აყვანა ან დაჭერა.
კავკასიური გველგესლა პატარა, მსხვილტანი გველია ვერტიკალური გუგით, კილური ქერცლით და ხშირად წითელ-ნარინჯისფერი ფონით. ზურგზე ჩვეულებრივ მუქი ზიგზაგური ზოლი გასდევს. ცხვირზე რქისებრი წარმონაქმნი არ აქვს. ჩვეულებრივ ანკარას მრგვალი გუგა, უფრო წვრილი სხეული და ხშირად ყვითელი „საყელო“ აქვს. ის შხამიანი არ არის.
დიახ. კავკასიური გველგესლა საქართველოში დადასტურებულია, ხოლო სახეობის ტიპის ადგილი აფხაზეთში მდებარეობს. საქართველოში ის ძირითადად დასავლეთის ნოტიო კოლხურ ზონებში გვხვდება. მთელ ქვეყანაში გავრცელებული არ არის და აღმოსავლეთის მშრალი ვაკეები მისთვის ტიპური ჰაბიტატი არ არის.
კავკასიური გველგესლა საქართველოში ძირითადად დასავლეთის ნოტიო კოლხურ ზონებში გვხვდება — ტყის პირას, ხევებში და სხვა ტენიან ტყიან ჰაბიტატებში, უმეტესად ზღვის დონიდან დაახლოებით 1,000 მ-მდე. Reptiles.ge-ის რუკაზე სახეობა აღნიშნულია აფხაზეთში, სამეგრელო — ზემო სვანეთში, გურიაში, აჭარაში, იმერეთსა და დასავლეთ საქართველოს სხვა რეგიონებში. ბორჯომის ხეობის ჩანაწერების სახეობრივი კუთვნილება ბოლომდე დაზუსტებული არ არის და ისინი ტიპურ *Vipera kaznakovi*-დ დადასტურებულად არ უნდა ჩაითვალოს.
ზრდასრული კავკასიური გველგესლა ჩვეულებრივ დაახლოებით 45–60 სმ სიგრძისაა, თუმცა იშვიათად 65–70 სმ-მდეც აღწევს. დედალი, როგორც წესი, მამალზე დიდია. გიურზასთან შედარებით გაცილებით პატარა და მოკლე გველია.
კავკასიური გველგესლა ძირითადად დაბალ, ნოტიო კოლხურ ტყეებს უკავშირდება და ხშირად ზღვის დონიდან დაახლოებით 1,000 მ-მდე გვხვდება. მას შედარებით ფართო თავი და ხშირად წითელ-ნარინჯისფერი შეფერილობა აქვს. დინიკის გველგესლა კი დიდი კავკასიონის მაღალმთიანეთში, დაახლოებით 1,500–2,800 მ სიმაღლეზე გვხვდება და ხშირად უფრო ნაცრისფერი ან მოყავისფროა. 2026 წლის ჩამონათვალში ამ ორი ფორმის სახეობრივი საზღვრები ჯერ სრულად დაზუსტებული არ არის.
2026 წლის ჩამონათვალში კავკასიური გველგესლა კანდიდატ სახეობადაა განხილული, რადგან *Vipera kaznakovi*-ს კომპლექსში მისი გენეტიკური გამიჯვნა ჯერ სრულად არ არის დადასტურებული. IUCN-ის მიხედვით, სახეობა საფრთხეშია (EN) — მისი გავრცელების არეალი ვიწრო და ძლიერ ფრაგმენტირებულია, ხოლო პოპულაცია მცირდება. საქართველოში კავკასიური გველგესლა ასევე შეტანილია წითელ ნუსხაში EN სტატუსით.
წყაროები
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები
შხამიანი გველები საქართველოში
გიურზა, გველგესლები და უკანა შხამკბილა სახეობა — რისკი და პროფილები.
შხამიანი გველების გიდიკატალოგიგველის სახეობები
ყველა გველი ერთ ცხრილში — სახელი, შხამი, არეალი და ზომა, სადაც წყაროა.
ინდექსიქვიზირომელი გველია?
ფოტო, ოთხი ვარიანტი, მყისიერი პასუხი — საქართველოს გველების ამოცნობა რეგისტრაციის გარეშე.
ქვიზის დაწყებაამოცნობაშხამიანი თუ არა
ვიზუალური ნიშნები და მსგავსი სახეობები — წესი არ არის უნივერსალური.
ამოცნობის გიდისიახლეები
