ფრთაშავი თოლია
Larus fuscus
Charles J. Sharp · სუს-მასას ეროვნული პარკი
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 52–64 სმ
- კვება
- ოპორტუნისტი ყოვლისმჭამელი
- სტატუსი საქართველოში
- გადამფრენი და ზამთრის სტუმარი
- ჰაბიტატი
- სანაპირო, ჭაობი, პორტი
- ოჯახი
- Laridae
- კონსერვაცია
- ნაკლ. საფრთხე
ფრთაშავი თოლია (Larus fuscus) დიდი თოლიაა მუქი ზურგითა და ყვითელი ფეხებით. საქართველოში არ ბუდობს: აქ მხოლოდ გადაფრენისას გაივლის ან ზამთარს ატარებს. ორი ფორმა გვხვდება და ორივე ფოტოებითაა დადასტურებული. ბალტიის ფორმა (Larus fuscus fuscus) გადაფრენისასაც ჩანს და ზამთარშიც, ჰეიგლინის ფორმა (Larus (fuscus) heuglini) კი მხოლოდ ზამთარში ჩამოდის. მთელი სახეობისთვის ზრდასრულის სიგრძე დაახლოებით 52–64 სმ-ია. მსოფლიო მასშტაბით „ნაკლებად საფრთხის ქვეშ მყოფი“ სახეობაა, 2024 წლის ეროვნულ ჩამონათვალში კი იგივე შეფასება საქართველოსთვისაც აქვს. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში არ შედის. თოლიასებრთა (Laridae) ოჯახს ეკუთვნის. ქართულად ჩვეულებრივ ფრთაშავ თოლიას უწოდებენ, ჩამონათვალებში კი შავზურგა თოლიასაც. ადამიანს პირდაპირ საფრთხეს არ უქმნის.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ ფრთაშავი თოლია
ფრთაშავი თოლია დიდი თოლიაა მუქი ზურგითა და ყვითელი ფეხებით. საქართველოში 2024 წლისთვის დადასტურებული გადამფრენი და ზამთრის სტუმარია, აქ არ ბუდობს. ჩვეულებრივ ღია ნაცრისფერზურგა დიდ თოლიებში ერევა: კასპიურში, ყვითელფეხასა და სომხურში. გასარჩევად ჯერ ზურგის ფერს შეხედეთ.
ზრდასრულ ფრთაშავ თოლიას თეთრი თავი და მუცელი აქვს, ზურგი და ფრთის ზედა მხარე კი მუქი ნაცრისფერიდან თითქმის შავამდეა. ფეხები და ნისკარტი ყვითელია, ნისკარტის ქვედა ნაწილზე წითელი ლაქაა. ზამთარში თავზე შეიძლება ნაცრისფერი ზოლები გამოჩნდეს. ზურგის სიმუქე ფორმის მიხედვით განსხვავდება: ყველაზე მუქი fuscus-ია, graellsii უფრო ფიქლისფერია, heuglini კი მათ შორისაა. მთელი სახეობისთვის სიგრძე დაახლოებით 52–64 სმ-ია, ფრთების გაშლა ხშირად დაახლოებით 117–150 სმ, წონა კი ხშირად დაახლოებით 0,5–1,1 კგ. L. f. fuscus საშუალოდ ოდნავ უფრო წვრილია. დედალი მამალზე საშუალოდ ოდნავ პატარაა, მაგრამ ბუნებაში სქესს ზომით საიმედოდ ვერ გაარჩევთ.
ახალგაზრდა თოლიები ყავისფერ-ჭრელია და სხვა დიდი თოლიების პირველი წლის ფრინველებს ჰგვანან. ამიტომ ერთი ფოტოთი მათი სახეობის გარკვევა ხშირად ძნელია. ზრდასრულის შეფერილობა ჩვეულებრივ მეოთხე კალენდარულ წელს სრულდება. საქართველოში ქვესახეობის გარჩევა მხოლოდ ისეთ ზრდასრულზეა შესაძლებელი, რომელსაც ნიშნები კარგად ეტყობა. ეს ნიშნებია ზურგის სიმუქე, ფრთის წვერის ლაქები და აგებულება. ზამთარში ნანახ ბევრ ფრინველს ჯობს უბრალოდ ფრთაშავ თოლიად ჩაინიშნოთ, ქვესახეობის მითითების გარეშე.
სამი თოლია საქართველოში ბუდობს, გადაფრენისას გაივლის და იზამთრებს: კასპიური (Larus cachinnans), ყვითელფეხა (Larus michahellis) და სომხური (Larus armenicus). სამივეს ღია ნაცრისფერი ზურგი აქვს და არა მუქი, როგორც ფრთაშავ თოლიას. კასპიურ თოლიას გრძელი, წვრილი ნისკარტი აქვს, ფეხები კი ხშირად ღია ფერისა. ყვითელფეხას, ფრთაშავის მსგავსად, ყვითელი ფეხები აქვს, მაგრამ ზურგი გაცილებით ღიაა. სომხურ თოლიას ზამთარში ნისკარტზე ხშირად მუქი რგოლი აქვს. ჯავახეთში დიდ კოლონიად სწორედ სომხური თოლია ბუდობს და არა ფრთაშავი. ვეჟანი თოლია (Larus canus) საქართველოში გადაფრენისას და ზამთარში ჩამოდის: შესამჩნევად პატარაა და ნისკარტიც უფრო თხელი აქვს. ზღვის დიდი თოლია (Larus marinus) გაცილებით დიდია და ვარდისფერი ფეხები აქვს. საქართველოში მის შესახებ ძალიან ცოტა ცნობაა. ამიტომ ერთ ნიშანს ნუ ენდობით: ერთად შეხედეთ ზურგის ფერს, ფეხებს და ზომას.
ადამიანისთვის უვნებელია. ზამთარში ან გადაფრენისას საქართველოში ნანახი დიდი თოლია მუქი ზურგითა და ყვითელი ფეხებით ფრთაშავი თოლიების ჯგუფს ეკუთვნის. თუ ზურგი ღია ნაცრისფერია, ფეხები კი ყვითელი, ეს ჩვეულებრივ ყვითელფეხა, კასპიური ან სომხური თოლიაა. გასარჩევად ზურგის სიმუქეს და თავის ფორმას დააკვირდით.
რომელ სახეობებს ჰგავს
ფრთაშავი თოლია სანაპიროზე, ჭაობებში, მდინარეების დელტებში, პორტებსა და ღია წყალზე ჩერდება, ხშირად სხვა დიდ თოლიებთან ერთად. 2024 წლისთვის საქართველოში დადასტურებული გადამფრენი და ზამთრის სტუმარია. სახელით ცნობილი ადგილებია კოლხეთის დაბლობის ჭაობები, ჭოროხის დელტა აჭარაში და მტკვრის ხეობა, რომელიც რამდენიმე ადმინისტრაციულ რეგიონს კვეთს. 2013 წლის კვლევისას ამ სამ ადგილას ზამთარში ექვსი სახეობის თოლიას აიღეს სინჯები, მათ შორის ფრთაშავ თოლიასაც. ეს სამი ადგილი მისი გავრცელების სრული სია არ არის. კოლხეთის დაცული ტერიტორიის SPA N 17-ის (იგივე IBA GEO04) ფრინველების სიაშიც ფრთაშავი თოლია გადამფრენად და ზამთრის სტუმრადაა შეტანილი. ეს ტერიტორია პალიასტომის ტბის მიდამოებშია, დაახლოებით 0–10 მ სიმაღლეზე. გადაფრენისას სხვა სანაპიროებსა და შიდა წყლებსაც შეიძლება იყენებდეს.
ზოგადად ფრთაშავი თოლია საკვებს არ არჩევს და ჭამს იმას, რასაც იშოვის. მის საკვებში არის თევზი, უხერხემლო ცხოველები და ლეში. არც სხვა ფრინველების კვერცხსა და ბარტყებს ერიდება, პორტებთან და ნაგავსაყრელებთან კი ნარჩენებითაც იკვებება.
დღისით აქტიურია და ხშირად სხვა თოლიებთან ერთად, არამჭიდრო ჯგუფებად დგას. გრძელი ფრთებით ძლიერად დაფრინავს. ყვირის ყეფისმაგვარი ან კივილისმაგვარი „კრაახ“-ით, რომელიც ვერცხლისფერი თოლიის ხმას ჰგავს, ოღონდ უფრო ცხვირში ჟღერს. საქართველოში არ ბუდობს. იქ, სადაც ბუდობს, ბუდეში ხშირად ორი ან სამი კვერცხია. ზრდასრულის შეფერილობას ჩვეულებრივ მეოთხე კალენდარულ წელს იღებს. ბალტიის ფორმა L. f. fuscus აღმოსავლეთის გზით მიფრინავს: ბალტიიდან უკრაინისა და ბოსფორისკენ, იქიდან კი ხმელთაშუა ზღვის აღმოსავლეთ ნაწილის გავლით აფრიკისკენ. ეს ფართო დერეფანი თანამგზავრული თვალთვალით დაადგინეს და ის საქართველოში ნანახი კონკრეტული ფრინველების გზა არ არის. ჰეიგლინის ფორმა ზამთარს ახლო აღმოსავლეთიდან აღმოსავლეთ აფრიკამდე და ინდოეთამდე ატარებს.
მსოფლიო მასშტაბით ფრთაშავი თოლია (Larus fuscus) „ნაკლებად საფრთხის ქვეშ მყოფი“ სახეობაა: მისი გავრცელების არეც და რაოდენობაც დიდია. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალშიც იგივე შეფასება აქვს, მსოფლიოსთვისაც და საქართველოსთვისაც. ეს ეხება როგორც L. f. fuscus-ს, ისე heuglini-ს. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში (დადგენილება №190) არ შედის. მთელი სახეობის სტატუსი მისი ქვესახეობების მდგომარეობას ბოლომდე არ ასახავს. ბალტიის ქვესახეობა L. f. fuscus დიდი ხნის განმავლობაში მცირდებოდა, ამიტომ ბალტიის რეგიონის წითელ ნუსხაში „მოწყვლადად“ ითვლება. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში სწორედ ეს ფორმაა საქართველოს გადამფრენი და ზამთრის სტუმარი. დასავლეთ ევროპული graellsii და intermedius ფორმების რაოდენობა კი, პირიქით, გაიზარდა. 2013 წელს ფრინველის გრიპის შესამოწმებლად ზამთარში თოლიებს სინჯები აიღეს, მათ შორის ფრთაშავ თოლიასაც. ველური ფრინველები ნებართვის გარეშე არ შეაწუხოთ და არ დაიჭიროთ.
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები ფრთაშავი თოლიასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. ფრთაშავი თოლია საქართველოში დადასტურებულია: გადაფრენისას გაივლის და ზამთარსაც აქ ატარებს. ჰეიგლინის ფორმა მხოლოდ ზამთარში ჩამოდის. მობუდრად კი საქართველოში არ ითვლება.
სანაპიროზე და ჭაობებში, განსაკუთრებით შემოდგომასა და ზამთარში. სახელით ცნობილი ადგილებია კოლხეთის დაბლობის ჭაობები პალიასტომის მიდამოებში (SPA N 17) და ჭოროხის დელტა. მესამე ასეთი ადგილი მტკვრის ხეობაა, სადაც ზამთარში თოლიებს სინჯები აიღეს.
ზრდასრულ ფრთაშავ თოლიას მუქი ზურგი და ფრთის ზედა მხარე აქვს, ფეხები კი ყვითელი. ნისკარტიც ყვითელია, წითელი ლაქით. კასპიურ, ყვითელფეხა და სომხურ თოლიებს ზურგი გაცილებით ღია აქვთ, ამიტომ პირველ რიგში ზურგის ფერს დააკვირდით. ახალგაზრდები კი ყავისფერ-ჭრელია და სხვა დიდ თოლიებს ჰგვანან.
ფრთაშავი თოლია დაახლოებით 52–64 სმ სიგრძისაა, თუ მთელ სახეობას ერთად ავიღებთ. ფრთების გაშლა ხშირად დაახლოებით 117–150 სმ-ია, წონა კი დაახლოებით 0,5–1,1 კგ.
ფრთაშავი თოლია საკვებს არ არჩევს: ჭამს თევზს, უხერხემლო ცხოველებს, ლეშს და ნარჩენებს, რომლებსაც მიწვდება. არც სხვა ფრინველების კვერცხსა და ბარტყებს ერიდება.
გადაფრენისას და ზამთარში. ჰეიგლინის ფორმა კი მხოლოდ ზამთარში ჩამოდის. ზაფხულში საქართველოში ფრთაშავი თოლიის ბუდობა არ არის დადასტურებული.
არა. ცნობილი არ არის, რომ საქართველოში ფრთაშავი თოლიის რომელიმე ფორმა ბუდობდეს: არც ბალტიის L. f. fuscus და არც ჰეიგლინის heuglini. ჯავახეთში თოლიების დიდი კოლონია მართლაც არის, მაგრამ იქ სომხური თოლია ბუდობს და არა ფრთაშავი.
ადამიანისთვის უვნებელია. მსოფლიო მასშტაბით „ნაკლებად საფრთხის ქვეშ მყოფი“ სახეობაა, 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალშიც საქართველოსთვის იგივე შეფასება აქვს. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში არ შედის. ბალტიის ქვესახეობა L. f. fuscus ბალტიის რეგიონში „მოწყვლადად“ ითვლება, მაგრამ ეს საქართველოში მისი სამართლებრივი სტატუსი არ არის. ველური ფრინველები არ შეაწუხოთ.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
