ჩვეულებრივი ხვლიკიჭამია გველი
Malpolon insignitus
მიმოხილვა
ჩვეულებრივი ხვლიკიჭამია გველი საქართველოში
ჩვეულებრივი ხვლიკიჭამია გველი (Malpolon insignitus) აღმოსავლეთ საქართველოს მშრალი ზონის დიდი, უკანა შხამკბილებიანი დღის გველია — არა გველგესლა. 2026 წლის ქართული ჩამონათვალი მას ჩამონათვალში იღებს, მაგრამ სახეობრივ რანგს კანდიდატად ტოვებს: შედის M. monspessulanus-ის კომპლექსში. დასახელებული ბარკოდირებული ნიმუში ჩაჩუნას აღკვეთილიდანაა (კახეთი). 2021 წლის ქართული გველების კვლევა მას მხოლოდ სამხრეთ-აღმოსავლეთის ნახევრადმშრალ ლანდშაფტში ათავსებს — მთელ ქვეყანაში არ ეძებოთ. ადამიანისთვის რისკი ჩვეულებრივ გველგესლაზე მსუბუქია, მაგრამ ნაკბენი სერიოზულად უნდა შეფასდეს. IUCN-ით გლობალურად ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა; საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში ძველი სახელით Malpolon monspessulanus მოწყვლადია (VU).
ბოლო განახლება
გალერეა
ჩვეულებრივი ხვლიკიჭამია გველი ფოტოებში
ფოტო: იოანე როსტიაშვილი
ფოტო: michelemenegon · iNaturalist
ფოტო: Manuel Raab · iNaturalist
ფოტო: Gert Jan Verspui · iNaturalist
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ ჩვეულებრივი ხვლიკიჭამია გველი
დიდი, სწრაფი დღის გველია ამოწეული წარბებით და მრგვალი გუგით. გიურზასგან განსხვავდება თავის ფორმით, გუგით და იმით, რომ უკანა შხამკბილებიანია — არა გველგესლა.
სხეული გამხდარია, მაგრამ მყარი; თავი ვიწრო და წაგრძელებულია. თვალის ზემოთ ქერცლი ამოწეულია და „გაბრაზებულ“ იერს აძლევს. გუგა მრგვალია — არა გველგესლის ვერტიკალური ნაპრალი. ზურგის ქერცლი გლუვია, შუა ტანზე ხშირად 17–19 რიგი. ქერცლის დასათვლად გველი არ აიყვანოთ.
ფონი ზეთისხილისფერი, რუხი ან მოყავისფროა. მამრებს ხშირად უფრო ერთგვაროვანი ზურგი და ვიწრო ღია ზოლები აქვთ; მდედრებს — უფრო ლაქებიანი ან ჭადრაკისებრი ნახატი. დასავლური M. monspessulanus-ის მამრების მუქი „უნაგირი“ ამ სახეობის მამრებს ჩვეულებრივ არ აქვთ. მუცელი ღიაა. ახალგაზრდები უფრო ლაქებიანები არიან. საქართველოში სქესობრივი სხვაობა ცალკე არ არის გაზომილი — ეს სახეობის დონის ნიშნებია.
გიურზა (Macrovipera lebetinus) უფრო მასიურია, თავი ფართო და სამკუთხა, გუგა ვერტიკალური, ქერცლი კილური — სამედიცინოდ მნიშვნელოვანი გველგესლა. წითელმუცელა მცურავი (Dolichophis schmidti) უშხამოა, წარბი არ აქვს ამოწეული და ზრდასრულობაში ხშირად წითელი ან ნარინჯისფერი მუცელი აქვს. ნაირფერ მცურავს (Hemorrhois ravergieri) მთელ ზურგზე რომბული ლაქები აქვს და არა ამოწეული წარბი.
თუ გამხდარ გველს ვერტიკალური გუგით ხედავთ — ეს გველგესლაა ან გიურზა, არა ეს სახეობა. დიდი უშხამო მცურავები სწრაფები არიან, მაგრამ მათ Malpolon-ის „წარბი“ არ აქვთ.
2026 წლის ქართული ჩამონათვალი მას ჩამონათვალში იღებს, მაგრამ სახეობრივ რანგს კანდიდატად ტოვებს: შედის M. monspessulanus-ის კომპლექსში. დასახელებული ბარკოდირებული ნიმუში ჩაჩუნას აღკვეთილიდანაა (კახეთი). 2021 წლის კვლევა მას მხოლოდ სამხრეთ-აღმოსავლეთის ნახევრადმშრალ ლანდშაფტში ათავსებს — მთელ ქვეყანაში არ ეძებოთ.
ქვიზი
შემდეგ: რომელი გველია?
ჩვეულებრივი ხვლიკიჭამია გველი საქართველოს გველების ქვიზში შედის. ათი საველე ფოტო, ოთხი სახელი — თვალის ვარჯიში, არა საველე ამოცნობა.
ბიოლოგია
ჰაბიტატი, კვება, ქცევა და კონსერვაცია
ჰაბიტატი და გავრცელება
საქართველოში რეალურად შეხვდებით სამხრეთ-აღმოსავლეთის მშრალ, ღია ადგილებში: სტეპი, ნახევრადუდაბნო, ქვიანი ფერდობი და იშვიათი მშრალი ტყე–ბუჩქნარი. დასახელებული თანამედროვე წერტილი ჩაჩუნას აღკვეთილია, იორის ზეგანზე, კახეთში. 2021 წლის კვლევა სახეობას ათავსებს იმავე ჯგუფში, რაშიც გიურზა და ურარტუს მცურავი — მხოლოდ სამხრეთ-აღმოსავლეთის ნახევრადმშრალი ლანდშაფტი. დასავლეთ საქართველოში, კოლხეთის ტყეში და მაღალმთაში არ ეძებოთ. ამ ატლასის რუკა ამ გვერდზე კახეთს ასახავს და არ ნიშნავს, რომ სახეობა რეგიონის ყველა კუთხეში თანაბრად გვხვდება. სხვა ადმინისტრაციული რეგიონის დასახელებული თანამედროვე წერტილი აქ არ არის. სახეობის დონეზე ლიტერატურაში ხშირად დაახლოებით 0–1,400 მ-მდეა მითითებული; საქართველოსთვის ცალკე სიმაღლის დიაპაზონი აქ არ არის გამოქვეყნებული. ფართო არეალი ხმელთაშუაზღვის აღმოსავლეთიდან ჩრდილოეთ აფრიკამდე და კავკასიამდეა; ტიპის ადგილი ეგვიპტეა და არა საქართველო.
კვება
ცალკე ქართული კვების კვლევა ამ სახეობაზე არ არის. სახელი ხვლიკებზე ნადირობას ასახავს. არეალის სხვა ნაწილებში ძირითადად ხვლიკებს იჭერს; აგრეთვე სხვა გველებს, მცირე ძუძუმწოვრებსა და ფრინველებს. უკანა შხამკბილები ნადირს ამშვიდებს და არა ადამიანზე თავდასხმისთვისაა. საქართველოში მენიუ პირდაპირ არ არის გაზომილი.
ქცევა
დღის მონადირეა. 2021 წლის ქართული მიმოხილვა უმეტეს გველს, მათ შორის ამ ჯგუფს, დღის აქტიურად მიიჩნევს — უფრო დილით ადრე და მზის ჩასვლამდე. საქართველოში საათობრივი კალენდარი ცალკე არ არის გამოქვეყნებული; მოსალოდნელია თბილი სეზონი მშრალ ღია ადგილებში. სწრაფია; მხედველობა კარგად აქვს განვითარებული. საფრთხისას უპირატესად გარბის. კუთხეში მოქცევისას შეიძლება წინა ტანი აიწიოს, გაბეროს და სტვენით დაიცვას თავი — ეს თავდაცვაა და არა კობრას ნათესაობა. კვერცხისმდებია. შეწყვილების სეზონი და საქართველოს კლაჩის ზომა აქ არ არის გამოქვეყნებული.
კონსერვაცია
IUCN Red List-ის 2021 წლის შეფასებით გლობალურად ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა (Least Concern) — არეალი ფართოა. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში შეტანილია ძველი სახელით Malpolon monspessulanus, კატეგორია მოწყვლადი (VU), კრიტერიუმი B2a — მცირე ფრაგმენტირებული არეალი. ეროვნული ნუსხა ჯერ არ არის განახლებული M. insignitus-ის სახელზე; პრაქტიკულად იგივე ქართულ პოპულაციას ეხება. ჩამონათვალის „კანდიდატი“ სტატუსი ტაქსონომიური შენიშვნაა და არა კონსერვაციის კატეგორია. 2026 წლის ჩამონათვალში გავრცელების სიზუსტე საშუალოდაა შეფასებული. ადგილობრივ საფრთხეა მშრალი ჰაბიტატის გარდაქმნა, გზაზე დაღუპვა და გიურზასთან აღრევის გამო მოკვლა. არ აიყვანოთ.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები ჩვეულებრივი ხვლიკიჭამია გველთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2026 წლის ჩამონათვალი სახეობას ჩამონათვალში იღებს. დასახელებული ბარკოდირებული ნიმუში ჩაჩუნას აღკვეთილიდანაა. მთელ ქვეყანაში არ გვხვდება.
მხოლოდ სამხრეთ-აღმოსავლეთის ნახევრადმშრალ, ღია ადგილებში. დასახელებული თანამედროვე წერტილი კახეთშია, ჩაჩუნას მიდამოებში. დასავლეთში, კოლხეთის ტყეში და მაღალმთაში არ ეძებოთ. სხვა რეგიონის დასახელებული წერტილი ამ გვერდზე არ არის.
უკანა შხამკბილებიანია, არა გველგესლა. ამ ატლასში საშუალო რისკია. ნაკბენი ჩვეულებრივ ადგილობრივია და გველგესლაზე მსუბუქი, მაგრამ სერიოზულად უნდა შეფასდეს — დარეკეთ 112. არ აიყვანოთ. ვერტიკალური გუგა გიურზაზე ან გველგესლაზე მიუთითებს.
ამ სახეობას მრგვალი გუგა, ვიწრო თავი და ამოწეული წარბები აქვს; ქერცლი გლუვია. გიურზა მასიურია, თავი ფართო და სამკუთხა, გუგა ვერტიკალური, ქერცლი კილური. თუ ეჭვი გაქვთ — მანძილი დაიცავით.
სახეობის დონეზე მამრები ლიტერატურაში ხშირად დაახლოებით 1.5–2 მ-მდეა მითითებული. 2021 წლის ქართული მიმოხილვა Bannikov et al. 1977-ის მიხედვით მას საშუალო ზომის გველებს მიაკუთვნებს (მაქსიმალური სხეულის სიგრძე 70–120 სმ). საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი მაქსიმუმი ამ გვერდზე არ არის.
კვება ქართულად არ არის ცალკე შესწავლილი. სახელი ხვლიკებზე ნადირობას ასახავს. არეალის სხვა ნაწილებში ძირითადად ხვლიკებს იჭერს; აგრეთვე სხვა გველებს, მცირე ძუძუმწოვრებსა და ფრინველებს.
დღის გველია. საქართველოში საათობრივი კალენდარი ცალკე არ არის გამოქვეყნებული; მოსალოდნელია თბილი სეზონი მშრალ ღია ადგილებში, უფრო დილით და საღამოსკენ. კვერცხისმდებია; ქართული კლაჩის ზომა აქ არ არის.
დააკვირდით მანძილიდან, გადაიღეთ ფოტო და დატოვეთ. არ აიყვანოთ. თუ გუგა ვერტიკალურია ან თავი ფართო და სამკუთხაა — შეიძლება გიურზა იყოს; გაეცით გზა. ნაკბენისას დარეკეთ 112.
წყაროები
წყაროები
წყაროები
წყაროები
- Tarkhnishvili et al. 2026 — Annotated checklist of Georgia's amphibians and reptiles
- Iankoshvili & Tarkhnishvili 2021 — Distribution of snakes in Georgia
- Carranza, Arnold & Pleguezuelos 2006 — phylogeny of Malpolon
- Aghasyan et al. 2021 — IUCN Red List account for Malpolon insignitus
- Weinstein et al. 2024 — local envenoming by Malpolon insignitus fuscus
- Dibiasi & Lüddecke 2023 — first documented envenomation by M. insignitus
- საქართველოს მთავრობის დადგენილება №190 (2014) — წითელი ნუსხა
- The Reptile Database
- Muskhelishvili 1970 — Presmykajushchiesya vostochnoi Gruzii
- Bannikov et al. 1977 — cited for size class in Iankoshvili & Tarkhnishvili 2021
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელე თემატური გვერდებით
შხამიანი გველები საქართველოში
გიურზა, გველგესლები და უკანა შხამკბილა სახეობა — რისკი და პროფილები.
შხამიანი გველების გიდიკატალოგიგველის სახეობები
ყველა გველი ერთ ცხრილში — სახელი, შხამი, არეალი და ზომა, სადაც წყაროა.
ინდექსიქვიზირომელი გველია?
ფოტო, ოთხი ვარიანტი, მყისიერი პასუხი — საქართველოს გველების ამოცნობა რეგისტრაციის გარეშე.
ქვიზის დაწყებაამოცნობაშხამიანი თუ არა
ვიზუალური ნიშნები და მსგავსი სახეობები — წესი არ არის უნივერსალური.
ამოცნობის გიდი
