კუები საქართველოში

კუს ბაკანი მისი სხეულის ნაწილია. ის გარედან ჩანს როგორც მაგარი დამცავი ფარი, მაგრამ შიგნით ხერხემალსა და ნეკნებთან არის დაკავშირებული. ამიტომ კუ ბაკანს ვერ ტოვებს. კითხვაზე „შეუძლია კუს ბაკნიდან გამოსვლა?“ მოკლე პასუხია: არა — ეს მისი სხეულია და არა სახლი.

ბაკნის ზედა ნაწილს კარაპაქსი ეწოდება. ეს ის ფარია, რომელსაც ზემოდან ვხედავთ. ქვედა ნაწილს პლასტრონი ჰქვია — მუცლის მხარეს მდებარე ფარი. ორივე ერთად იცავს სხეულს და სახეობებს შორის ფორმით, სიმაღლითა და ნახატით განსხვავდება.

კუებს კბილები არ აქვთ; საკვებს ძლიერი ყბებითა და რქოვანი ნისკარტით ჭრიან ან გლეჯენ. ხმელეთის კუებს, როგორც წესი, უფრო ძლიერი, სვეტისებრი ფეხები აქვთ მიწაზე სიარულისთვის. მტკნარი წყლის კუებს ხშირად საცურაო აპკიანი თათები აქვთ, ზღვის კუების კიდურები კი ფარფლებს ჰგავს. ეს განსხვავებები ცხოვრებასთან არის დაკავშირებული, თუმცა ერთი ნიშანი მარტო ყოველთვის საკმარისი არ არის სახეობის დასადგენად.

კითხვაზე „რას ჭამს კუ?“ ერთი უნივერსალური პასუხი არ არსებობს. კვება სახეობაზე, ასაკზე და გარემოზეა დამოკიდებული. ხმელეთის კუები ხშირად მცენარეულ საკვებს ჭამენ — ბალახებს, ფოთლებს, ყვავილებსა და სხვა რბილ მცენარეებს. ეს არ ნიშნავს, რომ ყველა სახეობა ზუსტად ერთნაირად იკვებება.

მტკნარი წყლის კუები ხშირად უფრო მრავალფეროვან საკვებს იყენებენ: ზოგჯერ უხერხემლოებს, წვრილ წყლის ცხოველებს, ლეშს ან მცენარეულ მასას. ახალგაზრდები და ზრდასრულები ერთსა და იმავე ჯგუფშიც შეიძლება განსხვავებულად იკვებებოდნენ. ზღვის კუებშიც რაციონი სხვადასხვაა: ზოგი მედუზებს უკავშირდება, ზოგი ზღვის მცენარეულობას ან სხვა ზღვის ორგანიზმებს. ველურ კუს ბუნებაში საკვების მიცემა საჭირო არ არის და შეიძლება ზიანიც მიაყენოს.

კუს სიცოცხლის ხანგრძლივობა ერთი რიცხვით ვერ აიხსნება. ის დამოკიდებულია სახეობაზე, ზომაზე, გარემოზე, საკვებზე, მტაცებლებზე, დაავადებებზე და იმაზე, ველურ ბუნებაში ცხოვრობს თუ ადამიანის მოვლის პირობებში. ზოგადად, ბევრი კუ ხანგრძლივ სიცოცხლესთან ასოცირდება, მაგრამ ეს არ ნიშნავს, რომ ყველა კუ 100 წელს ცოცხლობს.

დიდი ზომის ხმელეთის და ზოგი ზღვის კუ ხშირად უფრო ხანგრძლივ სიცოცხლეს უკავშირდება, პატარა ან მაღალი რისკის გარემოში მცხოვრები სახეობები კი შეიძლება ბევრად ნაკლებს ცოცხლობდნენ. კონკრეტული სახეობის შეფასებისას სჯობს მის პროფილს, სანდო სამეცნიერო წყაროს ან კონსერვაციულ ანგარიშს დავეყრდნოთ, არა ზოგად მითს.

კუები კვერცხისმდები ცხოველები არიან. კუს გამრავლება ყოველთვის ხმელეთს უკავშირდება იმ აზრით, რომ მდედრი კუს კვერცხები წყალში არ რჩება: მტკნარი წყლის კუც და ზღვის კუც კვერცხების დასადებად ნაპირზე ან ხმელეთზე გამოდის.

მდედრი მიწაში თხრის კუს ბუდეს, დებს კვერცხებს და შემდეგ ფარავს. გამოჩეკვის დრო, ბუდის ადგილი და კვერცხების რაოდენობა სახეობებს შორის განსხვავდება, ამიტომ ერთი რიცხვი ყველა კუსთვის სწორი არ იქნება. ახალგამოჩეკილი კუები ბუდიდან დამოუკიდებლად გამოდიან და გარემოსკენ მიდიან. საქართველოს სახეობებზე კონკრეტული გამრავლების დეტალები მაშინ უნდა გამოვიყენოთ, როცა ისინი პროფილში ან წყაროში ცალკეა მითითებული.

საქართველოს მშობლიური კუებია ხმელთაშუაზღვეთის კუ, ჭაობის კუ და კასპიური კუ. მათგან ხმელთაშუაზღვეთის კუ საქართველოს წითელ ნუსხაში მოწყვლადია (VU). ამ სახეობისთვის და ზოგადად ველური კუებისთვის მნიშვნელოვანი პრობლემაა ჰაბიტატის დაკარგვა, წყალსატევებისა და სანაპირო ზონების ცვლილება, გზებზე დაღუპვა და ბუნებიდან ინდივიდების ამოღება.

ველური კუ სახლში არ უნდა წავიყვანოთ და სხვა ადგილზე არ უნდა გადავიყვანოთ. ასეთი ქცევა ცხოველსაც აზიანებს და ადგილობრივ პოპულაციებსაც. წითელყურა კუ საქართველოში შემოყვანილი სახეობაა. შინაური წითელყურა კუს ბუნებაში გაშვება არ არის გამოსავალი: ასე შეიძლება ახალი პოპულაცია გაჩნდეს, ადგილობრივ წყლის კუებს კონკურენცია გაუწიოს და ეკოსისტემაზე იმოქმედოს. თუ საკითხი სამართლებრივად მნიშვნელოვანია, საჭიროა მოქმედი ოფიციალური წყაროს გადამოწმება.