ბატკანძერი (Gypaetus barbatus) დიდი ფრინველია, რომელიც ძირითადად ძვლებით იკვებება. საქართველოში მთელი წელი რჩება და აქვე ბუდობს. აღრიცხულია მცხეთა-მთიანეთში, კახეთში, სამცხე-ჯავახეთში, სამეგრელო-ზემო სვანეთსა და ქვემო ქართლში.
მცხეთა-მთიანეთი; კახეთი; სამცხე-ჯავახეთი; სამეგრელო — ზემო სვანეთი; ქვემო ქართლი
კონსერვაცია
საქართველო VU; გლობალური NTLCNTVUENCR
მიმოხილვა
ბატკანძერი საქართველოში
ბატკანძერი (Gypaetus barbatus) დიდი ფრინველია, რომელიც მკვდარი ცხოველების ნარჩენებით, ძირითადად ძვლებით, იკვებება. გაშლილი ფრთების სიგანე 2,3–2,9 მეტრია. კლდოვან ხეობებში ცხოვრობს, საქართველოში მთელი წელი რჩება და აქვე ბუდობს. აღრიცხულია მცხეთა-მთიანეთში, კახეთში, სამცხე-ჯავახეთში, სამეგრელო-ზემო სვანეთსა და ქვემო ქართლში, იმერეთსა და შიდა ქართლში კი მხოლოდ ცალკეულ შემთხვევებში ნახეს. მცხეთა-მთიანეთში მისი ბუდობა 2023 წელს ყაზბეგში ჩატარებულმა დაკვირვებამ დაადასტურა. ვაშლოვანშიც ნახეს, მაგრამ იქ ბუდობა არ დადასტურებულა. საქართველოს წითელი ნუსხით, ჩვენთან მას გადაშენების საფრთხე ემუქრება, 2024 წლის ჩამონათვალში კი მსოფლიო მასშტაბით გადაშენების საფრთხესთან ახლოს მყოფ სახეობადაა შეფასებული. ზრდასრულ ფრინველს ნისკარტის ქვეშ შავი „წვერი“ აქვს. ფრენისას კი მას გრძელი, ბოლოსკენ შევიწროებული კუდი გამოარჩევს, ამიტომ ცაში პირველ რიგში კუდს დააკვირდით.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ ბატკანძერი
ბატკანძერი დიდი ფრინველია, გაშლილი ფრთების სიგანე დაახლოებით 2,3–2,9 მ აქვს. ფრენისას გრძელი, ბოლოსკენ შევიწროებული კუდი და შედარებით ვიწრო ფრთები გამოარჩევს. ზრდასრულს ნისკარტის ქვეშ შავი „წვერი“ აქვს, თავი და მკერდი კი ხშირად ჟანგისფერი. ახალგაზრდა ფრინველი უფრო მუქია, ამიტომ ფერზე მეტად კუდს ენდეთ.
ზრდასრული ბატკანძერის ნისკარტის ქვეშ ჯაგრის მსგავსი შავი ბუმბული „წვერს“ ქმნის. თვალს წითელი რგოლი აკრავს. ფრთები და კუდი ზემოდან მუქია, ქვემოდან კი თავი და მკერდი ხშირად ნარინჯისფერი ჩანს. ეს ჟანგისფერი ელფერი რკინით მდიდარ წყალში ბანაობისას ჩნდება და ყოველთვის ერთნაირი არ არის.
2
ბატკანძერის გაშლილი ფრთების სიგანე დაახლოებით 2,3–2,9 მ-ია. ახალგაზრდა ფრინველი უმეტესად მუქია და ზრდასრულზე განიერი ფრთები აქვს. ერთი ნიშანი კი ასაკთან ერთად არ იცვლება: გრძელი კუდი, რომელიც ბოლოსკენ ვიწროვდება.
3
შორიდან მფრინავი ორბი შეიძლება ბატკანძერი გეგონოთ. ორბს ბატკანძერზე განიერი ფრთები და მოკლე, თითქმის სწორი კუდი აქვს. ზრდასრულ ორბს ღია ფერის ტანი აქვს, ფრენისას კი მუქი ბუმბული უჩანს. ახალგაზრდა ორბი უფრო მუქია. მუქი ახალგაზრდა ბატკანძერი კი შეიძლება მთის არწივად მოგეჩვენოთ. ახალგაზრდა არწივს უფრო განიერი ფრთები აქვს, კუდი კი შედარებით მოკლე და მარაოსავით გაშლილი. მისი კუდის ძირი თეთრია, ფრთებზეც შეიძლება თეთრი ლაქები ჩანდეს. ორივე ფრინველისგან ბატკანძერს გრძელი კუდი გამოარჩევს, რომელიც ბოლოსკენ ვიწროვდება. ამიტომ შორიდან პირველ რიგში კუდს დააკვირდით.
ბატკანძერი მთის კლდოვან ხეობებსა და ღია, ქვიან ფერდობებზე ცხოვრობს. საქართველოში აღრიცხულია მცხეთა-მთიანეთში, კახეთში, სამცხე-ჯავახეთში, სამეგრელო-ზემო სვანეთსა და ქვემო ქართლში. ჩვენთან ყველაზე მაღლა კავკასიონში, 4500 მ-ზე ნახეს, თუმცა ეს არ ნიშნავს, რომ ასეთ სიმაღლეზე ბუდობს. კახეთში, ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიაზე, 400 მ სიმაღლეზეც ნახეს, მაგრამ ეს იქ ბუდობას არ ადასტურებს.
ბუდობა დადასტურებულია მცხეთა-მთიანეთში, ყაზბეგის ეროვნულ პარკსა და ახლომდებარე კლდეებზე. 2023 წელს იქ ოთხი ბუდე დაითვალეს, რომლებიც, სავარაუდოდ, სამ წყვილს ეკუთვნოდა. ერთ ბუდეში ბარტყი იყო. ეს რიცხვები მხოლოდ ამ ადგილს ეხება და არა მთელ ქვეყანას.
დაფიქსირებულია (ფოტოდაკვირვებები)საველე ჩანაწერი
ბატკანძერის რუკა საქართველოს iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს ეყრდნობა. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან: რუკაზე მონიშნულია მხოლოდ საკმარისი ჩანაწერების მქონე რეგიონები, დანარჩენში ჩანაწერები ცოტაა. ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და არა პოპულაციის სიმჭიდროვეს.
ბატკანძერის საკვების ძირითადი ნაწილი ძვლებია. პატარა ძვლებს მთლიანად ყლაპავს, დიდებს კი კლდეებზე აგდებს, რომ დაამტვრიოს. ძვლის ტვინთან ერთად თვითონ ძვლის ნატეხებსაც ჭამს და ინელებს. ამის წყალობით მძორის იმ ნაწილებითაც იკვებება, რომლებსაც მძორის მჭამელი სხვა ცხოველები ხშირად ტოვებენ. მძორის რბილ ნაწილებსაც ჭამს. სახელის მიუხედავად, ცოცხალი ბატკანი მისი ჩვეულებრივი საკვები არ არის.
ქცევა
2024 წლისთვის ბატკანძერი საქართველოში მთელი წელი ცხოვრობს და აქვე ბუდობს. ზრდასრული ფრინველები ძირითადად ერთსა და იმავე ადგილებში რჩებიან, ზოგი ახალგაზრდა კი შორს მიფრინავს. ბუდეს კლდის შვერილზე ან ნაპრალში იკეთებს და ერთ ან ორ კვერცხს დებს. თუ ორივე კვერცხიდან ბარტყი გამოიჩეკა, უფროსი უმცროსს უტევს. ამიტომ ჩვეულებრივ მხოლოდ ერთი ბარტყი გადარჩება.
კონსერვაცია
საქართველოს მთავრობის 2014 წლის წითელ ნუსხაში ბატკანძერი მოწყვლად სახეობადაა მიჩნეული, რადგან მისი რიცხვი მცირეა. 2024 წლის ფრინველთა ჩამონათვალში კი ის საქართველოშიც და მთელ მსოფლიოშიც გადაშენების საფრთხესთან ახლოს მყოფ სახეობადაა შეფასებული. საქართველოსთვის ეს ორი შეფასება ერთმანეთს არ ემთხვევა, თუმცა 2024 წლის შეფასება 2014 წლის კანონით დადგენილ სტატუსს თავისთავად არ ცვლის. ყაზბეგში ჩატარებული დაკვირვებით, ბუდეებთან ახლოს ტურიზმმა და ქვის მოპოვებამ შეიძლება ბატკანძერი შეაწუხოს.
მოკლე პასუხები ბატკანძერთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2024 წლისთვის ბატკანძერი მთელი წელი ცხოვრობს და ბუდობს. ყაზბეგში მისი ბუდობა დადასტურებულია.
ბატკანძერი ნახეს მცხეთა-მთიანეთში, კახეთში, სამცხე-ჯავახეთში, სამეგრელო-ზემო სვანეთსა და ქვემო ქართლში. იმერეთსა და შიდა ქართლში მხოლოდ ცალკეულ შემთხვევებში შენიშნეს. ყაზბეგში 2023 წლის დაკვირვებებმა მისი ბუდობა დაადასტურა. ვაშლოვანშიც ნახეს, მაგრამ იქ ბუდობა არ დადასტურებულა. ასე რომ, ფრინველის ნახვა ყოველთვის იმას არ ნიშნავს, რომ იქ ბუდობს.
მთავარი განსხვავება კუდსა და ფრთებშია. ბატკანძერს გრძელი, ბოლოსკენ შევიწროებული კუდი და შედარებით ვიწრო ფრთები აქვს. ორბს კი უფრო მოკლე კუდი და უფრო განიერი ფრთები აქვს. ფერით გარჩევისას გაითვალისწინეთ, რომ ახალგაზრდა ბატკანძერი ზრდასრულზე მუქია. ამიტომ მფრინავ ფრინველს პირველ რიგში კუდსა და ფრთებს დააკვირდით.
დაახლოებით 2,3–2,9 მეტრი. ამდენია ბატკანძერის გაშლილი ფრთების სიგანე, ერთი ფრთის ბოლოდან მეორე ფრთის ბოლომდე.
ძირითადად მკვდარი ცხოველების ძვლებით იკვებება. პატარა ძვლებს ყლაპავს, დიდებს კი კლდეებზე აგდებს და მათ ნატეხებს ჭამს.
საქართველოში ბუდობს და აქ მთელი წელი რჩება. ფრინველსა და მის ბუდეს შორიდან დააკვირდით.
საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში ბატკანძერი მოწყვლად სახეობადაა შეტანილი, ანუ ჩვენთან მას გადაშენების საფრთხე ემუქრება. 2024 წლის სამეცნიერო ჩამონათვალში კი ის საქართველოშიც და მთელ მსოფლიოშიც გადაშენების საფრთხესთან ახლოს მყოფ სახეობადაა შეფასებული. ეს ახალი შეფასება მის ოფიციალურ სტატუსს არ ცვლის, ამიტომ საქართველოში ის კვლავ მოწყვლად სახეობად ითვლება.
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.