სახელმწიფო აუდიტი: საქართველოს წითელი ნუსხა 2006 წლის შემდეგ არ განახლებულა
სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის ანგარიშით, წითელი ნუსხა კანონით დადგენილ 10-წლიან ვადაში არ განახლებულა. 2014 წელს ის ერთი სახეობის შეცვლის გარეშე ხელახლა დამტკიცდა.
სახელმწიფო აუდიტის სამსახურმა 2026 წლის 8 ივნისს გამოაქვეყნა ანგარიში წითელი ნუსხით დაცული სახეობების შესახებ. აუდიტორების დასკვნით, 2006 წელს შედგენილი ნუსხა კანონით დადგენილ 10-წლიან ვადაში არ განახლებულა, ქვეყანაში კი ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგის ერთიანი სტანდარტი არ არსებობს. ორი ფრინველის მაგალითზე ჩანს, რას ნიშნავს ეს სახეობებისთვის.
რა დაადგინა აუდიტმა?
სახელმწიფო აუდიტის სამსახურმა შეაფასა, რას აკეთებდნენ 2020–2024 წლებში წითელი ნუსხის სახეობების დასაცავად გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო, დაცული ტერიტორიების სააგენტო და ველური ბუნების ეროვნული სააგენტო. მთავარი მიგნება ნუსხას ეხება: 2006 წელს შედგენილი წითელი ნუსხა კანონით დადგენილ 10-წლიან ვადაში არ განახლებულა. 2014 წელს ის ხელახლა დამტკიცდა, მაგრამ არც ერთი სახეობა არ დამატებულა, არ ამოღებულა და არც სტატუსი შეცვლილა. შეიცვალა მხოლოდ დამტკიცების წესი.
ანგარიშის მიხედვით, 2014 წლის ნუსხაში ფაუნის 139 და მერქნიანი ფლორის 56 სახეობაა. მათი მნიშვნელოვანი ნაწილი გადაშენების საფრთხის ან უკიდურესი საფრთხის წინაშე მყოფადაა კლასიფიცირებული, მე-20 საუკუნეში კი ხუთი სახეობა განადგურდა. ბიომრავალფეროვნების 2014–2020 წლების ეროვნულ სტრატეგიაშიც ეწერა ნუსხის განახლება, თუმცა ეს ამოცანა ვადაში არ შესრულდა და 2026 წლისთვის კვლავ აქტუალურია.
რატომ ვერ ახლდება ნუსხა?
აუდიტორების შეფასებით, ნუსხის განახლების პროცესი სისტემურად არ არის ორგანიზებული და სტრატეგიულად დაგეგმილი. სამინისტროს პროცესში წამყვანი როლი არ აქვს. საერთაშორისო პრაქტიკაში მიღებული ოთხი მიდგომიდან არც ერთი არ არის შერჩეული. ანგარიში აფრთხილებს, რომ ასეთ პირობებში ნუსხამ შეიძლება ვერ ასახოს სახეობების რეალური მდგომარეობა, ეს კი გარემოსდაცვითი გადაწყვეტილებების დაგეგმვას ზღუდავს.
პრობლემის მეორე ნაწილი მონაცემებია. სახეობებზე, ჰაბიტატებსა და ეკოსისტემებზე მონაცემების შეგროვებას ქვეყნის მასშტაბით სისტემური ხასიათი არ აქვს. სამინისტრო და დაცული ტერიტორიების სააგენტო მონაცემებს განსხვავებული მეთოდებით აგროვებს, ერთიანი მინიმალური სტანდარტი კი არ არსებობს.
რას ნიშნავს ეს სახეობებისთვის?
მოძველებული ნუსხის შედეგი კონკრეტულ სახეობებზე ჩანს. საქართველოს ფრინველთა 2024 წლის სამეცნიერო ჩამონათვალი ზოგიერთ სახეობას სხვაგვარად აფასებს, ვიდრე 2014 წლის სამართლებრივი ნუსხა. სამართლებრივ ძალას კი მხოლოდ ნუსხა ინარჩუნებს.
ფასკუნჯი 2014 წლის ნუსხაში მოწყვლად სახეობად (VU) არის შეტანილი. 2024 წლის სამეცნიერო შეფასებით, საქართველოში ის საფრთხეში მყოფია (EN), ანუ მდგომარეობა ნუსხაში ჩაწერილზე უარესია. ბატკანძერი ნუსხაში ასევე VU-ა, 2024 წლის ჩამონათვალი კი მას საქართველოსთვის NT-ად აფასებს.
ორივე შემთხვევაში ახალი შეფასება ოფიციალურ ჩანაწერს ავტომატურად არ ცვლის. სამართლებრივი სტატუსის შესაცვლელად ნუსხა უნდა განახლდეს, ამის გარეშე კი ქაღალდზე სახეობის 2006 წლის სურათი რჩება.
ნუსხა მაინც მუშაობს
მოძველებული ნუსხა მოქმედი კანონია. დასავლური მახრჩობელა, მაგალითად, 2014 წლის ნუსხაში მოწყვლადია, რადგან საქართველოში მცირე, ერთმანეთისგან მოწყვეტილ ნაკვეთებში ცხოვრობს. მისი ბუნებიდან ამოღება კანონით იზღუდება. თუ ასეთ გველს შეხვდებით, ნუ აიყვანთ ხელში და ადგილზე დატოვეთ.
რას ურჩევს აუდიტი სამინისტროს?
ანგარიშში სამი რეკომენდაციაა. პირველი: სამინისტრომ ნუსხის განახლებაში წამყვანი როლი აიღოს და განსაზღვროს პროექტის ბიუჯეტი, მონაწილე მხარეების უფლება-მოვალეობები და მონაცემთა ხარისხის კონტროლი. მეორე: ფინანსური და სამეცნიერო შესაძლებლობების მიხედვით აირჩიოს ოთხი საერთაშორისო მიდგომიდან ერთ-ერთი. მესამე: სამინისტრომ და დაცული ტერიტორიების სააგენტომ ერთად შეიმუშაონ მონაცემების შეგროვების სისტემური მოდელი, რომელიც ნუსხის შემდგომ განახლებას დაეფუძნება.
მეზობელ სომხეთშიც ახლა ცხოველთა წითელი წიგნის განახლებაზე მუშაობენ. მის შესახებ ოქტომბერში ვწერდით. საქართველოს ნუსხაში კი სახეობები და მათი სტატუსები 2006 წლის შემდეგ არ შეცვლილა, თუმცა კანონი განახლებას ყოველ 10 წელიწადში ერთხელ ითხოვს.
