სვავი
Aegypius monachus
ძალიან დიდი, თითქმის ერთფეროვნად მუქი ლეშიჭამია ფრინველი. საქართველოში 2024 წლის ეროვნულ ჩამონათვალში დადასტურებულია როგორც მობუდარი რეზიდენტი და მიგრანტი. ბუდობა დოკუმენტირებულია სამხრეთ-აღმოსავლეთის მშრალ ზონაში.
სწრაფი მიმოხილვა
მთავარი მონაცემები ერთი შეხედვით
კვება
ლეში
სტატუსი საქართველოში
რეზიდენტი და მიგრანტი
ზომა
100–110 სმ
ჰაბიტატი
მშრალი სტეპი და ღვია
ოჯახი
Accipitridae
კონსერვაცია
EN / IUCN NT
ადამიანთან ურთიერთობა: ჩვეულ შეხვედრაზე ადამიანისთვის საფრთხეს არ წარმოადგენს. შხამიანი არ არის. დიდი ბრჭყალები და ნისკარტი აქვს; დაჭერა არ შეიძლება. ბუდესთან წყვილი შეიძლება აგრესიული იყოს. არ აიყვანოთ და ბუდეს არ მიუახლოვდეთ. წითელ ნუსხაში შეტანილი სახეობის დაჭერა ან მოკვლა კანონით იკრძალება. მოწამლული სატყუარა ლეშიჭამიებისთვის პირდაპირი რისკია.
მიმოხილვა
რა არის სვავი
სვავი (Aegypius monachus) ძალიან დიდი ლეშიჭამია ფრინველია; საქართველოში 2024 წლის ჩამონათვალში დადასტურებულია როგორც მობუდარი რეზიდენტი და მიგრანტი. ოჯახია Accipitridae, გვარი Aegypius; გვარში ეს ერთადერთი სახეობაა. ქართულად ოფიციალური სახელია სვავი. 2024 წლის ანოტირებული ჩამონათვალი კოდავს YR-R; M-ად: მობუდარი, წლის განმავლობაში ქვეყანაში აღნიშნული, და გავლით მიგრანტი. სეზონურობის მონაცემი მაღალი ხარისხისაა (კოდი A). არსებობის ხარისხი მაღალია (H); მტკიცებულებაა ფოტო. ზრდასრული ერთფეროვნად მუქი ყავისფერი ან შავია, უფრო ღია, მოცისფრო-ნაცრისფერი თავით და მასიური ნისკარტით. პირდაპირი საფრთხე ადამიანისთვის ჩვეულ შეხვედრაზე არ არის; ბუდესთან მიახლოება არ შეიძლება. გლობალურად IUCN-ის მიხედვით საფრთხესთან ახლოსაა (NT). 2014 წლის საქართველოს წითელ ნუსხაში შეტანილია როგორც გადაშენების საფრთხის წინაშე (EN, D1). 2024 წლის ჩამონათვალი ეროვნულ კატეგორიად NT-ს უთითებს; ეს ორი შეფასება არ ემთხვევა.
ბოლო განახლება
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ სვავი
ძალიან დიდი, თითქმის ერთფეროვნად მუქი ლეშიჭამიაა მოკლე სოლისებრი კუდით და მასიური ნისკარტით. საქართველოში 2024 წლის ჩამონათვალით მობუდარი რეზიდენტია და მიგრანტი. ჩვეულებრივი აბნევაა ორბი, ბატკანძერი, ფასკუნჯი და დიდი არწივები.
- 01
სახეობის დონეზე სიგრძე ხშირად დაახლოებით 100–110 სმ-ია, ფრთების შლილი დაახლოებით 250–295 სმ, მასა ხშირად დაახლოებით 7–12 კგ; დედალი, როგორც წესი, მამალზე დიდია. საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სერია ამ გვერდზე არ არის. ზრდასრულის შეფერილობა ერთფეროვნად მუქი ყავისფერი ან შავია; თავი უფრო ღია, მოცისფრო-ნაცრისფერია, იშვიათი ფუმფულით, კისერზე მუქი „კაპიუშონის“ მსგავსი საყელოთი. ახალგაზრდა უფრო შავია და თავიც უფრო მუქი. ფეხები ნაწილობრივ შიშველია; ცვილანა და ნისკარტის ფუძე ღიაა, ნისკარტი მასიური. ფრენაში სილუეტი მართკუთხა ფართო ფრთებითა და მოკლე სოლისებრი კუდით.
- 02
ორბი (Gyps fulvus) 2024 წლის ჩამონათვალშიც YR-R; M-ია. ორბს ღია, ქვიშისფერ-ყავისფერი ტანი აქვს, კონტრასტული მუქი საფრენი ბუმბულით, უფრო გრძელი კისრით და ღია საყელოთი; აფრენისას ფრთებს ხშირად V-ით იჭერს. სვავი ერთფეროვნად მუქია და ფრთებს უფრო ბრტყლად იჭერს. ბატკანძერი (Gypaetus barbatus) ჩამონათვალში YR-R-ია: უფრო ვიწრო ფრთები, გრძელი რომბისებრი კუდი, ზრდასრულს ჟანგისფერი ტანი და შავი „წვერი“. ფასკუნჯი (Neophron percnopterus) ჩამონათვალში BB; M-ია და გაცილებით პატარაა; ზრდასრული თეთრია შავი საფრენი ბუმბულით და ყვითელი სახით. მთის არწივი (Aquila chrysaetos) ამ ატლასში ცალკე გვერდია: უფრო გრძელი კუდი, ოქროსფერი კეფა, ფეხები ბუმბულით თითებამდე; ცოცხალ ნადირზე ნადირობს და არ არის ლეშის სპეციალისტი. ჩვეულებრივი კაკაჩა (Buteo buteo) გაცილებით პატარაა. ორბს ამ ატლასში ცალკე გვერდი აქვს. ბატკანძერისა და ფასკუნჯის ცალკე გვერდები ჯერ არ არის.
- 03
პირდაპირი საფრთხე ადამიანისთვის ჩვეულ ლაშქრობაზე არ არის. არ აიყვანოთ. სამხრეთ-აღმოსავლეთის მშრალ ზონაში, ღვიის ფერდობზე ან საძოვარზე აფრენილი ძალიან დიდი ერთფეროვნად მუქი ფრინველი მოკლე სოლისებრი კუდით უფრო სვავია, ვიდრე ორბი ან არწივი.
ბიოლოგია
ჰაბიტატი, კვება, ქცევა და კონსერვაცია
ჰაბიტატი და გავრცელება
ეს გვერდი მუნიციპალიტეტების რუკას არ აფერადებს. 2024 წლის ჩამონათვალი ქვეყნის დონეზე რეზიდენტობასა და მიგრაციას ადასტურებს, მაგრამ რეგიონულ გაზეთირს არ აქვეყნებს. მთელ საქართველოში, მათ შორის კოლხეთის დაბლობზე ან მაღალ ალპურ ქედზე, თანაბრად ნუ ივარაუდებთ. გავაშელიშვილი, მაკგრედი და ჯავახიშვილი (2006) 1994–2002 წლების აღწერით ბუდობას ზღუდავენ სამხრეთ-აღმოსავლეთ საქართველოს დაახლოებით 1993 კმ²-ზე, 100–900 მ სიმაღლეზე: სტეპი (Bothriochloa ischaemum), ნახევრად უდაბნო (Artemisia fragrans) და მშრალი ტყე (Juniperus, Paliurus, Pistacia). ყველა ნაპოვნი ბუდე (31) მოზრდილ ღვიაზე იყო, უმეტესად ჩრდილოეთის ციცაბო ფერდობზე. დასახელებული დაცული ტერიტორიები იმ ნაშრომშია: ვაშლოვანის ნაკრძალი (2002 წელს იქაური წყვილების დაახლოებით ნახევარი), კორუღის, ივრისა და ჭაჭუნის საკრძალვები. აბულაძე (1983) ბუდობას სხვა ადგილებშიც იუწყებოდა; 2006 წლისთვის იმ ადგილებში ბუდობა აღარ უნახავთ. 2024 წლის ივლისში SABUKO-მ ბუდეში ჯერ კიდევ მყოფი ბარტყი მონიშნა; VCF უთითებს, რომ ბოლო შეფასებით დაახლოებით 50 მობუდარი წყვილია, უმეტესად საქართველო–დასავლეთ აზერბაიჯანის საზღვრისპირა საძოვრებზე. ეს დასახელებული ბუდობის არეალია და არა სრული ეროვნული რუკა. ამ გვერდზეა ვაჟიკო ქოჩიაშვილის ფოტო ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიიდან (2020-08-05) და მამუკა ცისკარაულის ფოტოები (31 მაისი), რომელთა ლოკალიტეტი აქ არ არის დასახელებული.
კვება
ლეშიჭამიაა: იკვებება მკვდარი ცხოველებით და არა ტიპიური ცოცხალი ნადირით. საქართველოს სამხრეთ-აღმოსავლეთ ბუდობის არეალში 2006 წლის ნაშრომი უკავშირებს საკვებს ზამთრის (ოქტომბერი–აპრილი) ცხვრის ფარებსა და ექსტენსიური მეცხოველეობის მაღალ სიკვდილიანობას; იმავე არეალში ზაფხულის ძოვება თითქმის არ არის. VCF (2024) იმავე საძოვრებს ასახელებს კავკასიაში ყველაზე მაღალი წლის განმავლობაში სიმკვრივის ექსტენსიურ ფარად. ცალკე ქართული მენიუს პროცენტული კვლევა ამ გვერდზე არ არის. სახეობის დონეზე იღებს მსხვილ ძუძუმწოვართა ლეშს, მათ შორის შინაურ პირუტყვს. ველური ფრინველი არ აჭამოთ და მოწამლული სატყუარა არ დადოთ.
ქცევა
დღის აქტიურია. ფრენაში ფრთები ძალიან გრძელი და განიერია, ბოლოებში „თითებიანი“; კუდი მოკლე და სოლისებრია. აფრენისას ფრთებს ხშირად თითქმის ჰორიზონტალურად იჭერს და არა ღრმა V-ით, რაც ორბისგან განასხვავებს. ბუდობს ფხვიერ კოლონიებში ან ცალკეულ წყვილებად; საქართველოში 2002 წელს იდენტიფიცირებულ წყვილებს შორის უახლოესი მეზობლის საშუალო მანძილი დაახლოებით 1.1 კმ იყო (დიაპაზონი 440–2469 მ), უმოკლესი ბუდეებს შორის 20 მ. სახეობის დონეზე ჩვეულებრივ ერთი კვერცხია; ინკუბაცია და ბუდეში ყოფნა ხანგრძლივია. საქართველოსთვის ცალკე კვერცხის თარიღების სერია ამ გვერდზე არ არის. 2024 წლის 30 ივლისს SABUKO-მ ბუდეში მყოფი ბარტყი (7.1 კგ) GPS-ით მონიშნა. 2024 წლის ჩამონათვალი სახეობას მიგრანტადაც კოდავს. VCF უთითებს, რომ კავკასიური სვავები, ცენტრალური აზიის მსგავსად, ბუდობის ადგილებს ზამთარში ტოვებენ და უფრო სამხრეთით იზამთრებენ, ევროპის უფრო ადგილობრივი პოპულაციებისგან განსხვავებით; ქართული GPS-მარშრუტების სრული ანალიზი ამ გვერდზე არ არის. ხმა ჰაერში იშვიათია; ბუდესთან შეიძლება ისმოდეს სტვენა ან ყიჟინა. ველური ფრინველი არ აიყვანოთ და ბუდეს არ მიუახლოვდეთ.
კონსერვაცია
BirdLife International Aegypius monachus-ს IUCN Red List-ზე საფრთხესთან ახლოს აფასებს (NT). 2024 წლის ქართული ჩამონათვალი გლობალურ და ეროვნულ კატეგორიად NT-ს უთითებს და აღნიშნავს, რომ ეროვნული სტატუსი EN-დან NT-მდე გაუმჯობესდა. საქართველოს მთავრობის 2014 წლის დადგენილება №190 სახეობას წითელ ნუსხაში შეაქვს როგორც სვავი, Aegypius monachus, სტატუსით EN, კრიტერიუმი D1 (ძალზე მცირე პოპულაცია). ეს სამართლებრივი ნუსხაა; 2024 წლის ორნითოლოგიური ჩამონათვალი მას ეროვნულად NT-ად კოდავს. ევროპის ფრინველების წითელი ნუსხის 2015 წლის დანართი საქართველოსთვის უთითებს 9–30 მობუდარ წყვილს (2005–2012, საშუალო ხარისხი). Flyway Action Plan ცხრილში საქართველოა 50 მობუდარი წყვილი (2016, ხარისხი G, ტენდენცია სტაბილური). VCF (2024) იმავე დაახლოებით 50 წყვილს იმეორებს როგორც ბოლო შეფასებას. 2020-იანი წლების სრული ეროვნული აღწერა ამ გვერდზე არ არის. გავაშელიშვილი და სხვ. (2006) ბუდობის შეზღუდვას უკავშირებენ ადამიანის შეწუხებას (სეზონური ძოვება) და კლიმატს (ნალექი), და არა საკვების ან ბუდის ხეების აშკარა დეფიციტს იმ ნიმუშში. სახეობის დონეზე მთავარი საფრთხეებია მოწამლული სატყუარა, ჰაბიტატის დეგრადაცია, შეჯახება ელექტროგაყვანილობასა და ქარის ტურბინებთან, უკანონო სროლა და ბუდის ადგილების შეწუხება. ველური ფრინველი არ დაიჭიროთ და არ მოკლათ.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები სვავი-თან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
კი. 2024 წლის საქართველოს ფრინველების ანოტირებული ჩამონათვალი მას იღებს როგორც მთელი წლის რეზიდენტს და მიგრანტს (YR-R; M), ფოტოთი.
ბუდობა დოკუმენტირებულია სამხრეთ-აღმოსავლეთის მშრალ სტეპსა და ღვიის ტყეში, დაახლოებით 100–900 მ-ზე, მათ შორის ვაშლოვანის, კორუღის, ივრისა და ჭაჭუნის დაცულ ტერიტორიებზე. მთელ ქვეყანას ეს გვერდი არ რუკავს. ბუდეს არ მიუახლოვდეთ.
ძალიან დიდი, ერთფეროვნად მუქი ფრინველი მოკლე სოლისებრი კუდით, მასიური ნისკარტით და ზრდასრულში უფრო ღია თავით. ორბს ღია ტანი და V-ით აწეული ფრთები აქვს. არწივს უფრო გრძელი კუდი და ოქროსფერი კეფა აქვს.
სახეობის დონეზე სიგრძე ხშირად დაახლოებით 100–110 სმ-ია, ფრთების შლილი დაახლოებით 250–295 სმ, მასა ხშირად დაახლოებით 7–12 კგ. საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სერია ამ გვერდზე არ არის.
მძორს, განსაკუთრებით მსხვილი ძუძუმწოვრების ლეშს. სამხრეთ-აღმოსავლეთ საქართველოში საკვები უკავშირდება ზამთრის ცხვრის ფარებს. ცოცხალ დიდ ნადირზე ტიპიური მონადირე არ არის.
2024 წლის ჩამონათვალი მას რეზიდენტადაც და მიგრანტადაც კოდავს. ბუდობის სეზონზე სამხრეთ-აღმოსავლეთშია. კავკასიურ პოპულაციაზე VCF უთითებს, რომ ზამთარში ბუდობის ადგილებს ტოვებენ; ზუსტი ზამთრის რუკა აქ არ არის.
კი. YR-R მობუდარ რეზიდენტს ნიშნავს. ბუდეები დოკუმენტირებულია მოზრდილ ღვიაზე სამხრეთ-აღმოსავლეთში. 2024 წლის ივლისში ბარტყი ბუდეში მონიშნეს.
ჩვეულ შეხვედრაზე უვნებელია; ბუდეს არ მიუახლოვდეთ. გლობალურად NT-ია. 2014 წლის წითელ ნუსხაში EN D1-ია; 2024 წლის ჩამონათვალი ეროვნულად NT-ს უთითებს. ველური ფრინველი არ დაიჭიროთ.
- Budagashvili & Javakhishvili 2024 — The birds of Georgia (Sandgrouse 46)
- Gavashelishvili, McGrady & Javakhishvili 2006 — Breeding cinereous vultures in Georgia (Oryx)
- Vulture Conservation Foundation / SABUKO 2024 — Cinereous Vulture tagged in Georgia
- Andevski (ed.) — Flyway Action Plan for the Conservation of the Cinereous Vulture
- BirdLife International 2015 — European Red List of Birds, Aegypius monachus
- BirdLife DataZone — Cinereous Vulture
- IUCN Red List — Aegypius monachus (BirdLife International)
- საქართველოს მთავრობის დადგენილება №190 (2014) — წითელი ნუსხა
- NPLG Wiki Dictionaries — სვავი
- IOC World Bird List
- ITIS — Aegypius monachus
- SABUKO — Bird checklist
- Avibase — Georgia bird checklist
- მამუკა ცისკარაული — სვავი (31 მაისი)
- ვაჟიკო ქოჩიაშვილი — სვავი, ვაშლოვანის დაცული ტერიტორია (2020-08-05)
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები
