Aegypius monachus
მამუკა ცისკარაული
სვავი (Aegypius monachus) დიდი ფრინველია, რომელიც მკვდარი ცხოველებით იკვებება. საქართველოში ბუდობს და მთელი წლის განმავლობაში გვხვდება. გადაფრენის დროსაც უნახავთ. დადასტურებულია, რომ ქვეყნის სამხრეთ-აღმოსავლეთის მშრალ ზონაში ბუდობს. სხვაგან მისი დანახვა არ ნიშნავს, რომ იქაც ბუდობს. ზრდასრული სვავი თითქმის მთლიანად მუქია. თავი შედარებით ღია აქვს, ფრთები — განიერი, კუდი კი მოკლეა და ბოლოსკენ ვიწროვდება. ჩვეულებრივი შეხვედრისას ადამიანისთვის საშიში არ არის, მაგრამ ფრინველს არ შეეხოთ და ბუდეს არ მიუახლოვდეთ.
ამოცნობა
ძალიან დიდი, თითქმის მთლიანად მუქი ფრინველია. აქვს მოკლე, სოლის ფორმის კუდი, განიერი ფრთები და დიდი, მსხვილი ნისკარტი. ზრდასრულს თავი შედარებით ღია ფერის აქვს. შორიდან ის ყველაზე მეტად ორბში ან დიდ არწივში შეიძლება აგერიოთ.
სიგრძე ხშირად დაახლოებით 100–110 სმ-ია, გაშლილი ფრთების სიგანე დაახლოებით 250–295 სმ, წონა კი ხშირად დაახლოებით 7–12 კგ. დედალი, როგორც წესი, მამალზე დიდია. ზრდასრულის სხეული ერთფეროვნად მუქი ყავისფერი ან შავია. თავი უფრო ღია, მოცისფრო-ნაცრისფერია და თავზე ცოტა ფუმფულა აქვს. კისერზე მუქი საყელო აქვს, რომელიც კაპიუშონს ჰგავს. ახალგაზრდა უფრო შავია და თავიც უფრო მუქი აქვს. ფეხები ნაწილობრივ შიშველია. ნისკარტის ძირში კანი და თავად ნისკარტის ძირიც ღია ფერისაა, ნისკარტი კი დიდი და მსხვილია. ფრენისას მისი ფრთები ფართოა და მართკუთხედს ჰგავს, კუდი კი მოკლეა და ბოლოსკენ ვიწროვდება.
ორბი (Gyps fulvus) 2024 წლის ჩამონათვალში YR-R; M კოდებითაა აღნიშნული. ზრდასრულ ორბს ღია, ქვიშისფერ-ყავისფერი ტანი აქვს. ფრთების მუქი საფრენი ბუმბული მკვეთრად გამოირჩევა, კისერი უფრო გრძელი აქვს, საყელო კი ღია ფერისაა. ახალგაზრდა ორბი უფრო მუქია და ყავისფერი საყელო აქვს. ლივლივისას ორბის ფრთები ხშირად V-ს ფორმას იღებს. სვავი ერთფეროვნად მუქია და ფრთები უფრო სწორად უჭირავს. ბატკანძერი (Gypaetus barbatus) იმავე ჩამონათვალში YR-R კოდითაა აღნიშნული. მას უფრო ვიწრო ფრთები და გრძელი, რომბის ფორმის კუდი აქვს. ზრდასრულს ჟანგისფერი ტანი და შავი „წვერი“ აქვს. ფასკუნჯი (Neophron percnopterus) ჩამონათვალში BB; M კოდებითაა აღნიშნული და გაცილებით პატარაა. ზრდასრული თეთრია, შავი საფრენი ბუმბული და ყვითელი სახე აქვს. მთის არწივს (Aquila chrysaetos) უფრო გრძელი კუდი და ოქროსფერი კეფა აქვს. ფეხები თითებამდე ბუმბულით აქვს დაფარული. ახალგაზრდას კუდის ფუძესა და ფრთებზე თეთრი უბნები შეიძლება უჩანდეს.
საქართველოს სამხრეთ-აღმოსავლეთის მშრალ ადგილებში ბუდობს, სადაც ბალახიანი ველები და ღვიის ტყეები ერთმანეთს ენაცვლება. 1994–2002 წლებში ბუდობის ადგილები 100–900 მ სიმაღლეზე შეისწავლეს. 31 ბუდე იპოვეს და ყველა მოზრდილ ღვიაზე იყო. კვლევაში დასახელებულია ვაშლოვანის ნაკრძალი, კორუღის, ივრისა და ჭაჭუნის საკრძალავები. ეს იმ წლების მონაცემებია და არ აჩვენებს, სად გვხვდება ან ბუდობს სვავი დღეს მთელ საქართველოში. ბუდეს არ მიუახლოვდეთ.
სვავის რუკა აერთიანებს Reptiles.ge-ის სარედაქციო ფოტოჩანაწერებსა და iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან, ხოლო სტატუსი ერთმანეთისგან გამოყოფს დადასტურებულ გავრცელებასა და მხოლოდ დაფიქსირებულ რეგიონებს.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
ინტერაქტიული რუკა იტვირთება.
სვავი საშუალო და მსხვილი ძუძუმწოვრების, მათ შორის შინაური პირუტყვის, ლეშით იკვებება. სამხრეთ-აღმოსავლეთ საქართველოში შესწავლილ ტერიტორიაზე ზამთარში ცხვრის ფარები გადაადგილდებოდა; დაღუპული პირუტყვი სვავისთვის საკვების წყაროა. ცოცხალ მსხვილ ცხოველებზე ჩვეულებრივ არ ნადირობს.
დაკავშირებული გიდები
კი. 2024 წლის მონაცემებით, ეს ფრინველი საქართველოში მთელი წლის განმავლობაში ბინადრობს და გადაფრენის დროსაც გვხვდება. მისი აქ ყოფნა ფოტოთიცაა დადასტურებული.
სამხრეთ-აღმოსავლეთ საქართველოს მშრალ ადგილებში ბუდობს, სადაც ბალახიანი ველები და ღვიის ტყეები ერთმანეთს ენაცვლება. სხვა ადგილას ფრინველის დანახვა არ ადასტურებს, რომ იქაც ბუდობს. ბუდეს არ მიუახლოვდეთ.
ძალიან დიდი, ერთფეროვნად მუქი ფრინველია, მოკლე, ბოლოსკენ შევიწროებული კუდითა და მსხვილი ნისკარტით. ზრდასრულ ფრინველს თავი შედარებით ღია აქვს. ორბს ტანი ღია ფერის აქვს, ფრთები კი V-ს ფორმით აქვს აწეული. მთის არწივს უფრო გრძელი კუდი და ოქროსფერი კეფა აქვს.
ამ სახეობის ფრინველი ხშირად დაახლოებით 100–110 სმ სიგრძისაა და დაახლოებით 7–12 კგ-ს იწონის. გაშლილი ფრთების სიგანე დაახლოებით 250–295 სმ-ია.
მძორით იკვებება, განსაკუთრებით მსხვილი ძუძუმწოვრების ლეშით. სამხრეთ-აღმოსავლეთ საქართველოში მისი საკვები ზამთარში ცხვრის ფარებს უკავშირდება. ცოცხალ დიდ ცხოველებზე ჩვეულებრივ არ ნადირობს.
საქართველოში მთელი წლის განმავლობაში გვხვდება და გადაფრენის დროსაც უნახავთ. ეს არ ნიშნავს, რომ ერთი და იგივე ფრინველები ბუდობის ადგილზე მთელი წელი რჩებიან: კავკასიური სვავებიდან ბევრი, როგორც ჩანს, ზამთარში საბუდარ ადგილებს ტოვებს.
კი. YR-R ნიშნავს, რომ ფრინველი ბუდობს და მთელი წლის განმავლობაში იმავე ტერიტორიაზე გვხვდება. სამხრეთ-აღმოსავლეთში მოზრდილ ღვიაზე ბუდეები დააფიქსირეს. 2024 წლის ივლისში ბარტყი ბუდეში მონიშნეს.
ჩვეულებრივი შეხვედრისას უვნებელია, მაგრამ ბუდეს არ მიუახლოვდეთ. გლობალური შეფასებით, მისი სტატუსია NT. 2014 წლის წითელ ნუსხაში მითითებულია EN D1, ხოლო 2024 წლის ჩამონათვალში მისი ეროვნული სტატუსია NT. ველური ფრინველი არ დაიჭიროთ.
წყაროები
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
