ორბი

Gyps fulvus

დიდი, ღია ტანის ორბი მუქი საფრენი ბუმბულითა და მოკლე კუდით. საქართველოში 2024 წლის ეროვნულ ჩამონათვალში დადასტურებულია როგორც მობუდარი რეზიდენტი და მიგრანტი. დასახელებული კოლონიები დოკუმენტირებულია ვაშლოვანსა და ყაზბეგში.

მთელი წლის რეზიდენტი და მიგრანტი საქართველოში

სწრაფი მიმოხილვა

მთავარი მონაცემები ერთი შეხედვით

კვება

მძორი

სტატუსი საქართველოში

რეზიდენტი და მიგრანტი

ზომა

93–122 სმ

ჰაბიტატი

კლდეები და ღია ადგილი

ოჯახი

Accipitridae

კონსერვაცია

VU / IUCN LC

ადამიანთან ურთიერთობა: ჩვეულ შეხვედრაზე ადამიანისთვის საფრთხეს არ წარმოადგენს. შხამიანი არ არის. ნისკარტი მძორზეა გათვლილი; არ აიყვანოთ. კოლონიები ვიზიტორებზე მგრძნობიარეა. ბუდეს არ მიუახლოვდეთ. წითელ ნუსხაში შეტანილი სახეობის დაჭერა ან მოკვლა კანონით იკრძალება. მოწამლული სატყუარა ლეშიჭამიებისთვის პირდაპირი რისკია.

მიმოხილვა

რა არის ორბი

ორბი (Gyps fulvus) დიდი კლდეზე მობუდარი ლეშიჭამია ფრინველია; საქართველოში დადასტურებულია როგორც მთელი წლის რეზიდენტი და მიგრანტი. ოჯახია Accipitridae. ქართულად ოფიციალური სახელია ორბი; ლექსიკონებსა და ძიებაში გვხვდება აგრეთვე ჩვეულებრივი ორბი და თეთრთავა ორბი. 2024 წლის ანოტირებული ჩამონათვალი კოდავს YR-R; M-ად: მობუდარი, წლის განმავლობაში ადგილზე, და გავლით მიგრანტი. სეზონურობის მონაცემი მაღალი ხარისხისაა (კოდი A). არსებობის ხარისხი მაღალია (H); მტკიცებულებაა ფოტო. ყველა ასაკის ფრინველს აქვს ღია ყავისფერი კონტურული ბუმბული მუქი საფრენი და კუდის ბუმბულის კონტრასტით. პირდაპირი საფრთხე ადამიანისთვის ჩვეულ შეხვედრაზე არ არის; კოლონიასა და ბუდესთან მიახლოება არ შეიძლება. გლობალურად IUCN-ის მიხედვით ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა. 2014 წლის საქართველოს წითელ ნუსხაში შეტანილია როგორც მოწყვლადი (VU, D1). 2024 წლის ჩამონათვალი ეროვნულ კატეგორიად NT-ს უთითებს; ეს ორი შეფასება არ ემთხვევა.

ბოლო განახლება 28 აგვისტო 2026

გალერეა

ორბი ფოტოებში

ორბი (Gyps fulvus) — მონსეკი, ლერიდა — BirdingInSpain — ფოტო: BirdingInSpain
მონსეკი, ლერიდა · 24 იანვარი 2010

ორბი (Gyps fulvus) — პარიზის ზოოლოგიური პარკი — Alexis Lours — ფოტო: Alexis Lours
პარიზის ზოოლოგიური პარკი · 9 ივლისი 2021

ორბი (Gyps fulvus) — დურატონის ხეობა — Juan Arrago — ფოტო: Juan Arrago
დურატონის ხეობა · 6 ივნისი 2024

გავრცელება

სად გვხვდება ორბი საქართველოში

გამოკვეთილი რეგიონები აჩვენებს, სად არის ეს სახეობა დაფიქსირებული.

ამოცნობა

როგორ ამოვიცნოთ ორბი

დიდი, ღია ტანის ორბია მუქი საფრენი ბუმბულით, მოკლე კუდით და ზრდასრულში ღია საყელოთი. საქართველოში 2024 წლის ჩამონათვალით მობუდარი რეზიდენტი და მიგრანტია. ჩვეულ არევა სვავთან, ბატკანძერთან, ფასკუნჯთან და მთის არწივთანაა.

01
სახეობის დონეზე სიგრძე დაახლოებით 93–122 სმ-ია, ფრთების შლილი დაახლოებით 2.3–2.8 მ (Galvez et al. 2005 უთითებს 240–280 სმ). საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სერია ამ გვერდზე არ არის. თავი და კისერი ძირითადად შიშველია; ზრდასრულს თეთრი ან ღია საყელო აქვს. კონტურული ბუმბული ღია ქვიშისფერ-ყავისფერია; საფრენი და კუდის ბუმბული მუქია. აფრენაში ფრთები გრძელი და განიერია, ბოლოებში „თითებიანი“ და ხშირად იჭერება არაღრმა V-ით; კუდი მოკლეა. ველში სქესები ერთნაირია; დედალი ზოგადად უფრო დიდია.
02
ახალგაზრდას საყელო უფრო ყავისფერია, ზურგი უფრო ჭრელი; ზრდასრული შეფერილობა რამდენიმე წელიწადში მოდის. ზრდასრულები კოლონიებთან რჩებიან. შორ მანძილზე გადაადგილებაში უფრო მოუმწიფებელი ასაკია ჩართული.
03
სვავი (Aegypius monachus) 2024 წლის ჩამონათვალში ასევე YR-R; M-ია; ამ ატლასში იმ სახეობის გვერდი არის. ის ერთფეროვნად მუქია, მოკლე სოლისებრი კუდით და ხშირად უფრო ბრტყელი ფრთებით იფრენს. ბატკანძერი (Gypaetus barbatus) YR-R-ია: ვიწრო ფრთები, გრძელი ალმასისებრი კუდი, ჟანგისფერი ტანი და ზრდასრულში შავი „წვერი“. ფასკუნჯი (Neophron percnopterus) BB; M-ია და გაცილებით პატარა; ზრდასრული თეთრია შავი საფრენი ბუმბულითა და ყვითელი სახით. მთის არწივს (Aquila chrysaetos) ამ ატლასში გვერდი აქვს: გრძელი კუდი, ოქროსფერი კეფა, ბუმბულიანი ფეხები; ცოცხალ ნადავლზე ნადირობს. ჩვეულებრივი კაკაჩა (Buteo buteo) გაცილებით პატარაა. ბატკანძერსა და ფასკუნჯს აქ ცალკე გვერდები ჯერ არ არის.
04
პირდაპირი საფრთხე ადამიანისთვის ჩვეულ ლაშქრობაზე არ არის. კოლონიას ნუ შეაწუხებთ. კლდის კოლონიაზე დიდი ღია ორბი მუქი საფრენი ბუმბულით უფრო ეს სახეობაა, ვიდრე არწივი.

ბიოლოგია

ჰაბიტატი, კვება, ქცევა და კონსერვაცია

ჰაბიტატი და გავრცელება

ეს გვერდი მუნიციპალიტეტების რუკას არ აფერადებს. 2024 წლის ჩამონათვალი ქვეყნის დონეზე რეზიდენტობასა და მიგრაციას ადასტურებს, მაგრამ რეგიონულ გაზეთირს არ აქვეყნებს. კოლხეთის ველზე ან დახურულ ტყეში თანაბარ ბუდობას ნუ ივარაუდებთ. გავაშელიშვილი და მაკგრედი (2006) კავკასიურ საბუდარ ადგილს ასე მოდელირებენ: უსაფრთხო კლდის შვერილის დაკავება უარყოფითად უკავშირდება წლიურ ნალექს შვერილთან და დადებითად — ღია ფართობის წილსა და მკვდარი პირუტყვის წლიურ ბიომასას 20 კმ რადიუსში. დასახელებული საქართველოს საბუდარი ადგილები ბოლო აღწერებით: არწივის ხეობის ბუნების ძეგლი ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიაზე, კახეთი, მათ შორის ხორნაბუჯის ციხის კლდეები და მიმდებარე კლდეები (ჯავახიშვილი და პაპოშვილი, CNF/UNDP; 21 წყვილი 2021-ში, 24 წყვილი 2023-ში). ავტორები ხეობასა და მეზობელ კლდეებს აღმოსავლეთ საქართველოს ერთ მობუდარ ჯგუფად იღებენ და არა მთელ ეროვნულ პოპულაციად. ყაზბეგის ეროვნული პარკი და მიმდებარე კლდეები მცხეთა-მთიანეთში, მათ შორის დარიალის ხეობა გველეთის მიდამოში და კოლონია მთა ქაბარჯინთან (ჯავახიშვილი და მელიქიშვილი, 2021; ჯავახიშვილი და პაპოშვილი, 2023): 27 წყვილი 2021-ში და 14 წყვილი 2023-ში. გავაშელიშვილი (2005) და გავაშელიშვილი და მაკგრედი (2006) ყაზბეგის არეალში ადრე 4–5 საბუდარ კოლონიას ასახელებდნენ. ზრდასრულები მთელი წელი კოლონიებთან რჩებიან; ახალგაზრდები გამრავლების შემდეგ ძირითადად სამხრეთით მიდიან და გაზაფხულზე ბრუნდებიან (Galvez, Gavashelishvili & Javakhishvili 2005). ბათუმის მტაცებელი ფრინველების აღწერაში ამ სახეობის შემოდგომის ჯამი 2011–2018 წლებში სეზონზე 1–9 ფრინველი იყო (Wehrmann et al. 2019; Birds of the World). ეს გავლაა და არა საბუდარი რუკა. ამ გვერდის ფოტოები საქართველოში არ არის გადაღებული.

კვება

ობლიგატორი ლეშიჭამიაა: იკვებება დიდი შინაური და ველური ძუძუმწოვრების მძორით და არა ცოცხალი დიდი ნადავლის ნადირობით. Galvez et al. (2005) და ვაშლოვანისა და ყაზბეგის მონიტორინგის ანგარიშები საქართველოსთვის ამ კვებას იღებენ. საქართველოს ბუდეებიდან პროცენტული ნადავლის ცხრილი ამ გვერდზე არ არის. გავაშელიშვილი და მაკგრედი (2006) კოლონიის მახლობლად მკვდარ პირუტყვს საბუდარი ადგილის პრედიქტორად იღებენ. მოწამლული მძორი ნუ დადებთ და ველურ ფრინველს ნუ ატყუებთ.

ქცევა

დღის აქტიურია. სოციალურია და ბუდობს პატარა კლდის კოლონიებად და არა გაფანტულ ხის ბუდეებად, როგორც სვავი სამხრეთ-აღმოსავლეთ საქართველოში. შეწყვილება ძირითადად დეკემბერ–იანვარშია; კვერცხი თებერვლიდან აპრილამდე იდება; ნაყარი ჩვეულებრივ ერთი კვერცხია. ორივე სქესი კრუხობს. Galvez et al. (2005) ინკუბაციას 49–65 დღეს უთითებს, დაფრთიანებას 97–136 დღეს; გავაშელიშვილი (2005) — ინკუბაციას 48–54 დღეს და დაფრთიანებას 110–115 დღეს. ბარტყები მარტიდან აპრილის ბოლომდე იჩეკებიან. 2024 წლის ჩამონათვალი სახეობას მობუდარ რეზიდენტად და მიგრანტადაც იღებს. ფრენაში ხმა იშვიათია; სტვენა და ღრიალი მძორთან და ბუდესთან ისმის. ველური ფრინველი არ აიყვანოთ და კოლონიას არ მიუახლოვდეთ.

კონსერვაცია

BirdLife International Gyps fulvus-ს IUCN Red List-ზე ნაკლებად საფრთხის ქვეშ აფასებს (2021). 2024 წლის ქართული ჩამონათვალი გლობალურ კატეგორიად LC-ს უთითებს, ეროვნულად — NT-ს. საქართველოს მთავრობის 2014 წლის დადგენილება №190 სახეობას წითელ ნუსხაში შეაქვს როგორც ორბი, Gyps fulvus Hablizl, 1783, სტატუსით VU, კრიტერიუმი D1 (მცირე პოპულაცია). ეს სამართლებრივი ნუსხაა; 2024 წლის ორნითოლოგიური ჩამონათვალი მას ეროვნულად NT-ად კოდავს. ევროპის ფრინველების წითელი ნუსხის დანართი საქართველოსთვის უთითებს 120–1 300 მობუდარ წყვილს (2013–2017, ნაწილობრივი მეთოდი) და მოკლევადიან მზარდ ტენდენციას (2005–2017, ნაწილობრივი); გრძელვადიანი ტენდენცია უცნობია. ეს წყვილების დიაპაზონი ნაწილობრივი შეფასებაა და არა სრული აღწერა. ზემოთ მოცემული რიცხვები კოლონიების ნიმუშია. აბულაძე (2014), Birds of the World-ის ციტირებით, საქართველოში 1973 წლიდან ბრაკონიერების მიერ მოკლულ 11 ფრინველს ასახელებს. ვაშლოვანის ანგარიში მოწამვლას, შეწუხებას, საკვების ნაკლებობას, საბუდარ ადგილზე კონკურენციასა და ჰაბიტატის ცვლილებას ზოგადად ორბების კლების ფაქტორებად ასახელებს; ეროვნულ დანაკარგს არ ზომავს. ველური ფრინველი არ დაიჭიროთ და არ მოკლათ.

კითხვები

ხშირად დასმული კითხვები

მოკლე პასუხები ორბი-თან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.

კი. 2024 წლის საქართველოს ფრინველების ანოტირებული ჩამონათვალი მას მთელი წლის რეზიდენტად და მიგრანტად იღებს (YR-R; M), ფოტოებით.

დასახელებული საბუდარი კოლონიებია არწივის ხეობა და ხორნაბუჯი ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიაზე (კახეთი) და ყაზბეგის ეროვნული პარკი, მათ შორის დარიალის ხეობა გველეთის მიდამოში. ბათუმის შემოდგომის გავლა ძალიან მცირე რიცხვითაა აღრიცხული. ეს გვერდი ყველა რეგიონს არ რუკავს. ბუდეს არ მიუახლოვდეთ.

დიდი ღია ქვიშისფერი ტანი, მუქი საფრენი ბუმბული, მოკლე კუდი და ზრდასრულში ღია საყელო. ხშირად იფრენს არაღრმა V-ით. სვავი ერთფეროვნად მუქია. მთის არწივს გრძელი კუდი და ოქროსფერი კეფა აქვს.

სახეობის დონეზე დაახლოებით 93–122 სმ სიგრძე, ფრთების შლილი დაახლოებით 2.3–2.8 მ. საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სერია ამ გვერდზე არ არის.

დიდი ძუძუმწოვრების მძორით, მათ შორის პირუტყვით. ცოცხალი დიდი ნადავლის ტიპიური მონადირე არ არის. საქართველოს პროცენტული მენიუს ცხრილი ამ გვერდზე არ არის.

მთელი წელი, როგორც მობუდარი რეზიდენტი, 2024 წლის ჩამონათვალის მიხედვით, რომელიც მას მიგრანტადაც კოდავს. ზრდასრულები კოლონიებთან რჩებიან. ახალგაზრდები გამრავლების შემდეგ ძირითადად სამხრეთით მიდიან. ბათუმის შემოდგომის აღწერაში ეს სახეობა ერთეულებშია.

კი. YR-R ნიშნავს მობუდარ რეზიდენტს. ბოლო აღწერებით 2023 წელს არწივის ხეობაში 24 წყვილი იყო, ყაზბეგში — 14. ნაყარი ჩვეულებრივ ერთი კვერცხია.

ჩვეულ შეხვედრაზე უვნებელია; კოლონიას არ მიუახლოვდეთ. გლობალურად ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა. 2014 წლის წითელი ნუსხა VU D1-ია; 2024 წლის ჩამონათვალი ეროვნულად NT-ს უთითებს. ველური ფრინველი არ აიყვანოთ.

წყაროები

სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.

დაკავშირებული გიდები