მთის არწივი

Aquila chrysaetos

დიდი მუქი ყავისფერი არწივი ოქროსფერი კეფით. საქართველოში 2024 წლის ეროვნულ ჩამონათვალში დადასტურებულია როგორც მთელი წლის რეზიდენტი და მობუდარი.

მთელი წლის რეზიდენტი საქართველოში

მოუსმინე ხმას

სწრაფი მიმოხილვა

მთავარი მონაცემები ერთი შეხედვით

კვება

როჭო, შურთხი, კურდღელი

სტატუსი საქართველოში

მთელი წლის რეზიდენტი

ზომა

66–102 სმ

ჰაბიტატი

მთის ტყე და ალპური მდელო

ოჯახი

Accipitridae

კონსერვაცია

VU / IUCN LC

ადამიანთან ურთიერთობა: ჩვეულ შეხვედრაზე ადამიანისთვის საფრთხეს არ წარმოადგენს. დიდი ბრჭყალები აქვს; ბუდესთან წყვილი აგრესიულია. არ აიყვანოთ და ბუდეს არ მიუახლოვდეთ. შხამიანი არ არის. წითელ ნუსხაში შეტანილი სახეობის დაჭერა ან მოკვლა კანონით იკრძალება.

მიმოხილვა

რა არის მთის არწივი

მთის არწივი (Aquila chrysaetos), ხშირად ოქროსფერ არწივადაც წოდებული, დიდი დღის მტაცებელი ფრინველია ოჯახიდან Accipitridae. საქართველოში 2024 წლის ფრინველების ანოტირებული ჩამონათვალი მას იღებს ქვესახეობით Aquila chrysaetos homeyeri და კოდავს YR-R-ად: მობუდარი, წლის განმავლობაში ადგილზე. სეზონურობის მონაცემი მაღალი ხარისხისაა (კოდი A). არსებობის ხარისხი მაღალია (H); მტკიცებულებაა ფოტო. ზრდასრული მუქი ყავისფერია, კეფაზე და კისრის უკანა მხარეს უფრო ღია, ოქროსფერ-ჟანგისფერი ბუმბულით. პირდაპირი საფრთხე ადამიანისთვის ჩვეულ შეხვედრაზე არ არის; ბუდესთან მიახლოება არ შეიძლება. გლობალურად IUCN-ის მიხედვით ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა. 2014 წლის საქართველოს წითელ ნუსხაში შეტანილია როგორც მოწყვლადი (VU, D1). 2024 წლის ჩამონათვალი ეროვნულ კატეგორიად LC-ს უთითებს; ეს ორი შეფასება არ ემთხვევა.

ბოლო განახლება 28 აგვისტო 2026

გალერეა

მთის არწივი ფოტოებში

მთის არწივი (Aquila chrysaetos) — ლა კანიადა, ავილა — Juan Lacruz — ფოტო: Juan Lacruz
ლა კანიადა, ავილა · 14 იანვარი 2012

მთის არწივი (Aquila chrysaetos) — არანი — Steve Maliszewski — ფოტო: Steve Maliszewski
არანი · 24 აგვისტო 2008

ამოცნობა

როგორ ამოვიცნოთ მთის არწივი

დიდი მუქი ყავისფერი არწივია ოქროსფერი კეფით და შედარებით გრძელი კუდით. საქართველოში 2024 წლის ჩამონათვალით მთელი წლის რეზიდენტია. ახალგაზრდას თეთრი კუდის ძირი და ხშირად თეთრი ლაქები აქვს ფრთებზე; ზრდასრულს ეს ნიშნები აღარ აქვს.

01
სახეობის დონეზე სიგრძე დაახლოებით 66–102 სმ-ია, ფრთების შლილი დაახლოებით 1.8–2.34 მ. NPLG უთითებს ფრთას 600–685 მმ, კუდს 330–360 მმ და მასას 3.5–4.5 კგ; დედალი მამალზე დიდია, შეფერილობით კი სქესები ერთნაირია. ქვესახეობის A. c. homeyeri ლიტერატურაში ფრთა მამალში დაახლოებით 55–64 სმ, დედალში 60–70 სმ, მასა დაახლოებით 2.9–6 კგ. საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სერია ამ გვერდზე არ არის. ზრდასრულის ზურგი და ფრთები მუქი ყავისფერია; კეფისა და კისრის უკანა ბუმბული უფრო ღია, ოქროსფერი ან ჟანგისფერია. ფეხები ბუმბულით არის შემოსილი თითებამდე; ცვილანა და თათი ყვითელი, ბრჭყალები შავი. ფრენაში ფრთები გრძელი და განიერია, ბოლოებში „თითებიანი“; კუდი სხვა დიდ არწივებთან შედარებით გრძელია.
02
ახალგაზრდა (დაახლოებით პირველი რამდენიმე წელი) კუდის ძირში თეთრია, ბოლოში ფართო შავი ზოლით; ფრთის ქვედა მხარეს ხშირად თეთრი ლაქებია. ზრდასრულს ეს კონტრასტი აღარ აქვს. სრული ზრდასრული შეფერილობა რამდენიმე წელიწადში მოდის. ველში სქესი ზომით უფრო სავარაუდოა, ვიდრე ფერით.
03
ბექობის არწივი (Aquila heliaca) 2024 წლის ჩამონათვალში საქართველოში რეზიდენტი, მიგრანტი და მოზამთრეა; ზრდასრულს ღია თავი და თეთრი ლაქები აქვს მხრებზე, უფრო მეტად დაბლობისა და ღია ადგილის ფრინველია და არა მაღალი მთის კლდის ბუდობის ტიპიური სილუეტი. ველის არწივი (Aquila nipalensis) ჩამონათვალში ზაფხულის სტუმარი და მიგრანტია, არა YR-R. დიდი მყივანი არწივი (Clanga clanga) და მცირე მყივანი (Clanga pomarina) უფრო კომპაქტურები არიან, სხვა ფრთის ნახატით. თეთრკუდა არწივი (Haliaeetus albicilla) უფრო მასიურია, სოლისებრი კუდით; ზრდასრულს კუდი თეთრია. ჩვეულებრივი კაკაჩა (Buteo buteo) გაცილებით პატარაა. ორბი, სვავი და ბატკანძერი სხვა სილუეტისა და ფრენის წესისაა. ამ ატლასში ამ არწივების ცალკე გვერდები ჯერ არ არის.
04
პირდაპირი საფრთხე ადამიანისთვის ჩვეულ ლაშქრობაზე არ არის. არ აიყვანოთ. მთაში დიდი მუქი არწივი ოქროსფერი კეფით, ხოლო ახალგაზრდაში თეთრი კუდის ძირით, უფრო ეს სახეობაა, ვიდრე კაკაჩა.

ბიოლოგია

ჰაბიტატი, კვება, ქცევა და კონსერვაცია

ჰაბიტატი და გავრცელება

ეს გვერდი მუნიციპალიტეტების რუკას არ აფერადებს. 2024 წლის ჩამონათვალი ქვეყნის დონეზე რეზიდენტობას ადასტურებს, მაგრამ რეგიონულ გაზეთირს არ აქვეყნებს. დაბლობ ქალაქსა და უხეო კოლხეთის ველზე თანაბრად ნუ ივარაუდებთ. აბულაძე და შერგალინი (2002) ბუდობას უკავშირებენ დიდი კავკასიონის მთავარი ქედის სამხრეთ კალთებსა და შტოებს (მათ შორის გაგრა, ბზიფი, ჩხალთა, კოდორი, სვანეთი, ეგრისი, რაჭა, ხარული, ალევი, მთიულეთი, გუდამაყარი, ქართლი, კახეთი) და მცირე კავკასიონზე აჭარა-იმერეთის ქედს. ბუდობის სეზონზე იკავებს მთის ტყის ზედა სარტყელს და ალპურ მდელოებს, სადაც სანადიროდ ღია ადგილია. ზამთარში კავკასიაში უფრო მომთაბარეა და შეიძლება დაბლობზე, პლატოზე, ნახევრად უდაბნოსა და დიდი მდინარეების ჭალაზე გამოჩნდეს; შავი ზღვის სანაპირო ჭაობებზე იმ ნაშრომში მოხეტიალედ არის აღნიშნული. კავკასიურ ბუდეებს ისინი აფიქსირებდნენ დაახლოებით 920–2400 მ სიმაღლეზე, უმეტესად 1400–1800 მ; ნადირობის ტერიტორია ხშირად ბუდეზე მაღლაა, ტყის ზედა ზღვართან. დასახელებული ისტორიული ბუდე/კვერცხის ჩანაწერები საქართველოში: ლაგოდეხის ნაკრძალი, მაწიმის ხეობა, 1840 მ (1978); დარიალის ხეობა, თერგი, 1480 მ (1982); ბზიფის ქედი (1984); დუშეთის რაიონი, ლომისის ქედი, 1910 მ (1988); ყაზბეგის რაიონი, სნოს მიდამო, 1870 მ (1990); ბორჯომის ნაკრძალი, ქვაბისხევი (1991). არაგვის დაცული ლანდშაფტის საიტი სახეობას იქაურ მნიშვნელოვან მტაცებელ ფრინველებს შორის ასახელებს; ეს პარკის სიაა და არა ამ გვერდზე გამოქვეყნებული აღწერის ცხრილი.

კვება

აბულაძე და შერგალინი (2002) ანალიზს აკეთებენ საქართველოსა და ჩრდილო-დასავლეთ აზერბაიჯანის დიდი კავკასიონის ნადავლზე 1977–1999 წლებში: 189 იდენტიფიცირებული ნადავლის ერთეულიდან 88 (46.6%) ძუძუმწოვარი იყო, 101 (53.4%) — ფრინველი. ყველაზე ხშირი იყო კავკასიური როჭო (Tetraogallus caucasicus, 16.4%), ევროპული კურდღელი (Lepus europaeus, 12.7%), კავკასიური შურთხი (ახლა Lyrurus mlokosiewiczi; ნაშრომში Tetrao mlokosiewiczi, 12.7%) და კეკლიწუხა (Alectoris chukar, 8.5%). სხვა ნადავლში შედიოდა მღრღნელები, ახალგაზრდა ჯიხვი და შინაური თხა, კვერნები, მწყერი, შინაური ქათამი და სხვადასხვა ტყისა და კლდის ფრინველი. მენიუ წლიდან წლამდე და ადგილიდან ადგილამდე იცვლებოდა. ცოცხალ ნადავლთან ერთად იკვებება მძორითაც, განსაკუთრებით ზამთარში, მათ შორის მგლის მონადირებული ნაშთით. ეს ისტორიული ნიმუშია და არა 2020-იანი წლების ეროვნული მენიუს აღწერა.

ქცევა

დღის აქტიურია. ტერიტორიული წყვილი ბუდობის ადგილს წლების განმავლობაში იკავებს; ერთ წყვილს შეიძლება რამდენიმე (ნაშრომში ოთხამდე) ბუდე ჰქონდეს და მონაცვლეობით გამოიყენოს. კავკასიაში აბულაძე და შერგალინი ხეზე ბუდობას არ აფიქსირებდნენ: ბუდეები მიუვალ კლდეებზე, ნიშებში და ტყის სარტყლის კანიონის კედლებზე იყო. წყვილები ბუდის ადგილზე თებერვლის ბოლოდან მარტის დასაწყისამდე ჩნდებიან; კვერცხი ძირითადად მარტის მეორე ნახევარში იდება, ინკუბაცია დაახლოებით 44–45 დღე. 41 კონტროლირებულ ნაყარში უმეტესად ორი კვერცხი იყო (საშუალო 1.85). გამოჩეკა მაისის პირველ ორ კვირაში; ბუდის დატოვება ივლისის ბოლოდან აგვისტოს დასაწყისამდე. წარმატებულ ბუდეებში მხოლოდ ერთი ბარტყი გადარჩა ბუდის დატოვებამდე (n = 43). 2024 წლის ჩამონათვალი სახეობას საქართველოში მობუდარ რეზიდენტად იღებს და გავლით მიგრანტად არ კოდავს. ზამთარში კავკასიაში უფრო მომთაბარეა, ვიდრე ბუდობის სეზონზე. ხმა ხშირად იშვიათია; NPLG უთითებს ყივილს „კეკ-კეკ-კეკ“. ველური ფრინველი არ აიყვანოთ და ბუდეს არ მიუახლოვდეთ.

კონსერვაცია

BirdLife International Aquila chrysaetos-ს IUCN Red List-ზე ნაკლებად საფრთხის ქვეშ აფასებს (2021). 2024 წლის ქართული ჩამონათვალი გლობალურ და ეროვნულ კატეგორიად LC-ს უთითებს. საქართველოს მთავრობის 2014 წლის დადგენილება №190 სახეობას წითელ ნუსხაში შეაქვს როგორც მთის არწივი, Aquila chrysaetus (ასეა დაწერილი დადგენილებაში), სტატუსით VU, კრიტერიუმი D1 (მცირე პოპულაცია). ეს სამართლებრივი ნუსხაა; 2024 წლის ორნითოლოგიური ჩამონათვალი მას ეროვნულად LC-ად კოდავს. ევროპის ფრინველების წითელი ნუსხის დანართი საქართველოსთვის უთითებს 25–35 მობუდარ წყვილს (2018–2019, ნაწილობრივი მეთოდი), მოკლევადიან ტენდენციას სტაბილურს (2005–2018) და გაურკვეველ გრძელვადიან ტენდენციას. აბულაძე და შერგალინი (2002) საქართველოში „არაუმეტეს 30“ მობუდარ წყვილს ასახელებდნენ, აღმოსავლეთ საქართველოს დიდი კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე დაახლოებით 20 წყვილით; 1990-იან წლებში შესაძლო ზრდას 35–40-მდე განიხილავდნენ. 2020-იანი წლების სრული ეროვნული აღწერა ამ გვერდზე არ არის. იმავე ნაშრომში ისტორიული კლება უკავშირდება 1940–1970 წლებს, საკვების კლებას, მახეებს, მოწამლულ სატყუარას, ბუდის ადგილების შეწუხებას და მტაცებელი ფრინველების განადგურების კამპანიას; 2002 წლისთვის მთავარ საფრთხედ რჩებოდა უკანონო სროლა, მახეები და შხამი. ველური ფრინველი არ დაიჭიროთ და არ მოკლათ.

კითხვები

ხშირად დასმული კითხვები

მოკლე პასუხები მთის არწივი-თან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.

კი. 2024 წლის საქართველოს ფრინველების ანოტირებული ჩამონათვალი მას დადასტურებულ მთელი წლის რეზიდენტად იღებს (YR-R): მობუდარი, წლის განმავლობაში ადგილზე.

მთის ტყის ზედა სარტყელში, კლდოვან ხეობებსა და მიმდებარე ალპურ მდელოებზე, უფრო დიდ და მცირე კავკასიონზე. დასახელებული ისტორიული ბუდეებია ლაგოდეხი, დარიალი, ლომისი, სნო, ბორჯომის ქვაბისხევი და ბზიფის ქედი. ეს გვერდი ყველა რეგიონს არ რუკავს.

დიდი მუქი ყავისფერი არწივი ოქროსფერი კეფით, ფეხები ბუმბულით თითებამდე. ახალგაზრდას თეთრი კუდის ძირი და ხშირად თეთრი ლაქები აქვს ფრთებზე. კაკაჩაზე გაცილებით დიდია.

სახეობის დონეზე სიგრძე დაახლოებით 66–102 სმ-ია, ფრთების შლილი დაახლოებით 1.8–2.3 მ. NPLG მასას 3.5–4.5 კგ-ს უთითებს; დედალი მამალზე დიდია. საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სერია ამ გვერდზე არ არის.

საქართველოსა და მეზობელი დიდი კავკასიონის 1977–1999 წლების ნადავლის ნიმუშში ძირითადი იყო კავკასიური როჭო, კურდღელი, კავკასიური შურთხი და კეკლიწუხა; იკვებება მძორითაც. ეს ისტორიული ნიმუშია.

მთელი წელი, 2024 წლის ჩამონათვალის მიხედვით. ბუდობის სეზონზე მთაშია; ზამთარში კავკასიაში უფრო მომთაბარეა და დაბლობზეც შეიძლება გამოჩნდეს.

კი. YR-R მობუდარ რეზიდენტს ნიშნავს. კავკასიურ კვლევაში კვერცხი ძირითადად მარტის მეორე ნახევარში იდებოდა, ბარტყები ივლისის ბოლოს ან აგვისტოს დასაწყისში ტოვებდნენ ბუდეს.

ჩვეულ შეხვედრაზე უვნებელია; ბუდეს არ მიუახლოვდეთ. გლობალურად LC-ია. 2014 წლის წითელ ნუსხაში VU D1-ია; 2024 წლის ჩამონათვალი ეროვნულად LC-ს უთითებს. ველური ფრინველი არ დაიჭიროთ.

წყაროები

სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.

დაკავშირებული გიდები