მთის არწივი (Aquila chrysaetos), რომელსაც ოქროსფერ არწივსაც უწოდებენ, დიდი მტაცებელი ფრინველია. ის დღისით ნადირობს და არწივისებრთა ოჯახს (Accipitridae) ეკუთვნის. საქართველოში მისი ქვესახეობა Aquila chrysaetos homeyeri არის აღრიცხული. აქ ბუდობს და მთელი წელი რჩება. მისი აქ ყოფნა ფოტოთიცაა დადასტურებული. ზრდასრული ფრინველი მუქი ყავისფერია, თავისა და კისრის უკანა მხარეს კი უფრო ღია, ოქროსფერ-ჟანგისფერი ბუმბული აქვს. ჩვეულებრივ, მასთან შეხვედრა ადამიანს პირდაპირ საფრთხეს არ უქმნის, თუმცა მის ბუდესთან მიახლოება არ შეიძლება. მსოფლიოში მისი გადაშენების საფრთხე მცირეა. 2014 წლის საქართველოს წითელ ნუსხაში ის გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფადაა შეფასებული, 2024 წლის ფრინველების ჩამონათვალში კი საქართველოში მისი გადაშენების საფრთხე მცირედაა შეფასებული. ეს ორი შეფასება ერთმანეთს არ ემთხვევა.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ მთის არწივი
დიდი, მუქი ყავისფერი არწივია. კეფა ოქროსფერი აქვს, კუდი კი შედარებით გრძელი. 2024 წლის მონაცემებით, საქართველოში მთელი წლის განმავლობაში ბინადრობს. ახალგაზრდა ფრინველს კუდის ძირი თეთრი აქვს, ფრთებზე კი ხშირად თეთრი ლაქებიც უჩანს. ზრდასრულს ეს ნიშნები აღარ აქვს.
ამ სახეობის სხეულის სიგრძე დაახლოებით 66–102 სმ-ია, გაშლილი ფრთების სიგანე კი — დაახლოებით 1.8–2.34 მ. ფრთის სიგრძეა 600–685 მმ, კუდისა — 330–360 მმ, წონა კი — 3.5–4.5 კგ. დედალი მამალზე დიდია, მაგრამ შეფერილობით ისინი არ განსხვავდებიან. A. c. homeyeri-ს მამალს ფრთა დაახლოებით 55–64 სმ სიგრძის აქვს, დედალს — 60–70 სმ. მათი წონა დაახლოებით 2.9–6 კგ-ია. ზრდასრულ ფრინველს ზურგი და ფრთები მუქი ყავისფერი აქვს. კეფასა და კისრის უკან ბუმბული უფრო ღიაა — ოქროსფერი ან ჟანგისფერი. ფეხები თითებამდე ბუმბულით აქვს დაფარული. ნისკარტის ძირის რბილი ნაწილი და თათები ყვითელია, ბრჭყალები — შავი. ფრენისას კარგად ჩანს გრძელი, განიერი ფრთები, რომელთა ბოლოებზე ბუმბული თითებივითაა გაშლილი. კუდი სხვა დიდ არწივებთან შედარებით გრძელია.
2
სიცოცხლის პირველ რამდენიმე წელს ახალგაზრდა ფრინველს კუდი ძირთან თეთრი აქვს, ბოლოში კი ფართო შავი ზოლი გასდევს. ფრთების ქვედა მხარეს ხშირად თეთრი ლაქებიც უჩანს. ზრდასრულს ფერებს შორის ასეთი მკვეთრი სხვაობა აღარ აქვს. ზრდასრულისთვის დამახასიათებელ შეფერილობას რამდენიმე წელიწადში იძენს. ბუნებაში მამრისა და მდედრის გარჩევაში ზომა ფერზე მეტად გვეხმარება.
3
2024 წლის ჩამონათვალის მიხედვით, ბექობის არწივი (Aquila heliaca) საქართველოში მთელი წლის განმავლობაში ცხოვრობს, გადაფრენის დროსაც გვხვდება და აქ ზამთარსაც ატარებს. ზრდასრულ ფრინველს ღია ფერის თავი და მხრებზე თეთრი ლაქები აქვს. ის უფრო დაბლობებსა და ღია ადგილებში გვხვდება და ნაკლებად ჰგავს არწივს, რომელიც მაღალ მთებში, კლდეებზე ბუდობს. იმავე ჩამონათვალის მიხედვით, ველის არწივი (Aquila nipalensis) საქართველოში ზაფხულში და გადაფრენის დროს გვხვდება, მაგრამ მთელი წლის განმავლობაში აქ მცხოვრებ ფრინველად არ არის მითითებული. დიდი მყივანი არწივი (Clanga clanga) და მცირე მყივანი არწივი (Clanga pomarina) უფრო მომცროები არიან და ფრთებზე განსხვავებული ნიშნები აქვთ. თეთრკუდა არწივი (Haliaeetus albicilla) უფრო დიდი და ტანად მძიმეა. მას სოლივით კუდი აქვს. ზრდასრულ ფრინველს კუდი თეთრი აქვს. ჩვეულებრივი კაკაჩა (Buteo buteo) გაცილებით პატარაა. ორბი, სვავი და ბატკანძერი სხეულის ფორმითა და ფრენით განსხვავდებიან. ამ ატლასში ამ არწივებს ჯერ ცალკე გვერდები არ აქვთ.
4
ჩვეულებრივი ლაშქრობისას ადამიანს უშუალო საფრთხეს არ უქმნის. ხელში ნუ აიყვანთ. მთაში თუ დიდ, მუქ არწივს ნახავთ, რომელსაც ოქროსფერი კეფა აქვს, უფრო სავარაუდოა, რომ ის ამ სახეობის იყოს და არა კაკაჩა. ახალგაზრდა ფრინველს კუდის ძირიც თეთრი აქვს.
რუკაზე ფრინველზე დაკვირვების ჩანაწერებია ნაჩვენები. რეგიონების ცხრილის მიხედვით, მისი გავრცელება დადასტურებულია მცხეთა-მთიანეთში, სამეგრელო-ზემო სვანეთსა და კახეთში. შიდა ქართლსა და სამცხე-ჯავახეთში მხოლოდ ცალკეული ჩანაწერებია, რომლებიც მის გავრცელებას არ ადასტურებს. ეს ჩანაწერები ბუდობასაც არ ადასტურებს. 2024 წლის ჩამონათვალის მიხედვით, ეს ფრინველი საქართველოში მთელი წლის განმავლობაში ბინადრობს; ეს შეფასება ქვეყანას მთლიანად ეხება. არ უნდა ვივარაუდოთ, რომ ის დაბლობის ქალაქებსა და კოლხეთის უხეო ველზე ერთნაირად გვხვდება. ბუდობის ადგილებად დასახელებულია დიდი კავკასიონის მთავარი ქედის სამხრეთი კალთები და მისგან გამავალი ქედები (მათ შორის გაგრა, ბზიფი, ჩხალთა, კოდორი, სვანეთი, ეგრისი, რაჭა, ხარული, ალევი, მთიულეთი, გუდამაყარი, ქართლი და კახეთი), ასევე მცირე კავკასიონის აჭარა-იმერეთის ქედი. ბუდობის დროს მთის ტყის ზედა ნაწილსა და მაღალმთიან მდელოებზე გვხვდება, სადაც სანადიროდ ღია ადგილებია. ზამთარში კავკასიაში უფრო ხშირად გადაადგილდება და შეიძლება გამოჩნდეს დაბლობებზე, ზეგნებზე, ნახევარუდაბნოებსა და დიდი მდინარეების ჭალებში. შავი ზღვის სანაპიროს ჭაობებში მოხეტიალე ფრინველადაა აღწერილი. კავკასიაში ბუდეები დაახლოებით 920–2400 მ სიმაღლეზეა დაფიქსირებული, უმეტესად 1400–1800 მ-ზე. ხშირად ბუდეზე მაღლა, ტყის ზედა საზღვართან ნადირობს. საქართველოში ბუდეებისა თუ კვერცხების შესახებ ძველი ჩანაწერები არსებობს შემდეგი ადგილებიდან: ლაგოდეხის ნაკრძალი, მაწიმის ხეობა, 1840 მ (1978); დარიალის ხეობა, თერგი, 1480 მ (1982); ბზიფის ქედი (1984); დუშეთის რაიონი, ლომისის ქედი, 1910 მ (1988); ყაზბეგის რაიონი, სნოს მიდამო, 1870 მ (1990); ბორჯომის ნაკრძალი, ქვაბისხევი (1991). არაგვის დაცული ლანდშაფტის სახეობათა სიაში ის იქაურ მნიშვნელოვან მტაცებელ ფრინველებს შორისაა დასახელებული. ეს პარკის სიაა და არა ამ გვერდზე გამოქვეყნებული ჩანაწერების ცხრილი.მეტის წაკითხვანაკლების ჩვენება
რუკაზე ფრინველზე დაკვირვების ჩანაწერებია ნაჩვენები. რეგიონების ცხრილის მიხედვით, მისი გავრცელება დადასტურებულია მცხეთა-მთიანეთში, სამეგრელო-ზემო სვანეთსა და კახეთში. შიდა ქართლსა და სამცხე-ჯავახეთში მხოლოდ ცალკეული ჩანაწერებია, რომლებიც მის გავრცელებას არ ადასტურებს. ეს ჩანაწერები ბუდობასაც არ ადასტურებს. 2024 წლის ჩამონათვალის მიხედვით, ეს ფრინველი საქართველოში მთელი წლის განმავლობაში ბინადრობს; ეს შეფასება ქვეყანას მთლიანად ეხება. არ უნდა ვივარაუდოთ, რომ ის დაბლობის ქალაქებსა და კოლხეთის უხეო ველზე ერთნაირად გვხვდება. ბუდობის ადგილებად დასახელებულია დიდი კავკასიონის მთავარი ქედის სამხრეთი კალთები და მისგან გამავალი ქედები (მათ შორის გაგრა, ბზიფი, ჩხალთა, კოდორი, სვანეთი, ეგრისი, რაჭა, ხარული, ალევი, მთიულეთი, გუდამაყარი, ქართლი და კახეთი), ასევე მცირე კავკასიონის აჭარა-იმერეთის ქედი. ბუდობის დროს მთის ტყის ზედა ნაწილსა და მაღალმთიან მდელოებზე გვხვდება, სადაც სანადიროდ ღია ადგილებია. ზამთარში კავკასიაში უფრო ხშირად გადაადგილდება და შეიძლება გამოჩნდეს დაბლობებზე, ზეგნებზე, ნახევარუდაბნოებსა და დიდი მდინარეების ჭალებში. შავი ზღვის სანაპიროს ჭაობებში მოხეტიალე ფრინველადაა აღწერილი. კავკასიაში ბუდეები დაახლოებით 920–2400 მ სიმაღლეზეა დაფიქსირებული, უმეტესად 1400–1800 მ-ზე. ხშირად ბუდეზე მაღლა, ტყის ზედა საზღვართან ნადირობს. საქართველოში ბუდეებისა თუ კვერცხების შესახებ ძველი ჩანაწერები არსებობს შემდეგი ადგილებიდან: ლაგოდეხის ნაკრძალი, მაწიმის ხეობა, 1840 მ (1978); დარიალის ხეობა, თერგი, 1480 მ (1982); ბზიფის ქედი (1984); დუშეთის რაიონი, ლომისის ქედი, 1910 მ (1988); ყაზბეგის რაიონი, სნოს მიდამო, 1870 მ (1990); ბორჯომის ნაკრძალი, ქვაბისხევი (1991). არაგვის დაცული ლანდშაფტის სახეობათა სიაში ის იქაურ მნიშვნელოვან მტაცებელ ფრინველებს შორისაა დასახელებული. ეს პარკის სიაა და არა ამ გვერდზე გამოქვეყნებული ჩანაწერების ცხრილი.
მთის არწივის რუკა იყენებს iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს საქართველოდან. ცხრილში რეგიონს გავრცელება უდასტურდება მინიმუმ ოთხი ჩანაწერით; ნაკლები ჩანაწერის მქონე რეგიონში სახეობა მხოლოდ დაფიქსირებულია. ჩანაწერების რაოდენობა ასახავს დაკვირვების ინტენსივობას და არა პოპულაციის სიმჭიდროვეს ან ბუდობის სტატუსს.
1977–1999 წლებში საქართველოში ბუდეებთან შეგროვებული საკვების ნარჩენებისა და ამონანთხევის მიხედვით, 189 ამოცნობილი ნადავლიდან 101 ფრინველი იყო, 88 კი — ძუძუმწოვარი. ყველაზე ხშირად გვხვდებოდა კავკასიური შურთხი (Tetraogallus caucasicus; 31), კავკასიური როჭო (Lyrurus mlokosiewiczi; 24), ევროპული კურდღელი (Lepus europaeus; 23) და კეკლიწუხა (Alectoris chukar; 16). ნადავლში სხვა ფრინველები და მღრღნელებიც იყო. მთის არწივი მძორსაც ჭამს, განსაკუთრებით ზამთარში. მისი საკვები ადგილსა და დროზეა დამოკიდებული; იმ წლებში შეგროვებული ნარჩენები სრულად ვერ გვიჩვენებს, რით იკვებება ის დღეს საქართველოში.
დღისით აქტიურია. წყვილი წლების განმავლობაში ერთსა და იმავე ტერიტორიაზე ბუდობს. მას შეიძლება რამდენიმე ბუდე ჰქონდეს და ისინი მონაცვლეობით გამოიყენოს; ერთ კვლევაში ოთხამდე ბუდე აღირიცხა. კავკასიაში დაკვირვებისას ხეზე ბუდობა არ დაფიქსირებულა: ბუდეები მიუვალ კლდეებზე, კლდის ღრმულებში და ტყიან ადგილებში მდებარე კანიონების კედლებზე იყო. ზოგადად კი ხეზეც ბუდობს. წყვილები ბუდობის ადგილებში თებერვლის ბოლოს ან მარტის დასაწყისში ჩნდებიან. კვერცხებს ძირითადად მარტის მეორე ნახევარში დებენ და მათზე დაახლოებით 44–45 დღე სხედან. შესწავლილ 41 შემთხვევაში უმეტესად ორ კვერცხს დებდნენ; თითო შემთხვევაში საშუალოდ 1,85 კვერცხი მოდიოდა. ბარტყები მაისის პირველ ორ კვირაში იჩეკებიან და ბუდეს ივლისის ბოლოს ან აგვისტოს დასაწყისში ტოვებენ. შესწავლილ 43 წარმატებულ ბუდეში ბუდის დატოვებამდე თითო ბარტყი გადარჩა. 2024 წლის ჩამონათვალის მიხედვით, საქართველოში ბუდობს და მთელი წლის განმავლობაში რჩება; საქართველოს გავლით გადამფრენ ფრინველად კი მითითებული არ არის. ზამთარში კავკასიაში უფრო ხშირად გადაადგილდება, ვიდრე ბუდობის სეზონზე. ხმას იშვიათად გამოსცემს. მისი ყივილი ასე ჟღერს: „კეკ-კეკ-კეკ“. ველური ფრინველი არ აიყვანოთ და ბუდეს არ მიუახლოვდეთ.
საერთაშორისო წითელ ნუსხაში 2021 წელს Aquila chrysaetos გადაშენების მცირე საფრთხის მქონე სახეობად შეფასდა. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალშიც გადაშენების საფრთხე მცირედაა შეფასებული როგორც მსოფლიოში, ისე საქართველოში. საქართველოს მთავრობის 2014 წლის №190 დადგენილებაში კი მთის არწივი საქართველოს წითელ ნუსხაში მცირე რაოდენობის გამო გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფ სახეობად არის შეტანილი. დადგენილებაში მისი სამეცნიერო სახელია Aquila chrysaetus. 2014 წლის დადგენილებაში მოცემულ ნუსხას სამართლებრივი ძალა აქვს, 2024 წლის ჩამონათვალში კი სახეობის მდგომარეობაა შეფასებული.
2018–2019 წლებში საქართველოში 25–35 წყვილი ბუდობდა, თუმცა აღრიცხვა ნაწილობრივი იყო. 2005–2018 წლებში მათი რაოდენობა, შეფასებით, მნიშვნელოვნად არ იცვლებოდა; უფრო ხანგრძლივ პერიოდში როგორ იცვლებოდა, გაურკვეველია. 2002 წლის შეფასებით, საქართველოში არაუმეტეს 30 წყვილი ბუდობდა. მათგან დაახლოებით 20 წყვილი აღმოსავლეთ საქართველოში, დიდი კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე იყო. იმავე შეფასებით, 1990-იან წლებში წყვილების რაოდენობა შესაძლოა 35–40-მდე გაზრდილიყო.
1940–1970 წლებში მთის არწივის რაოდენობის შემცირება, სავარაუდოდ, უკავშირდებოდა საკვების კლებას, მახეებს, მოწამლულ სატყუარას, ბუდობის ადგილებში შეწუხებასა და მტაცებელი ფრინველების განადგურების კამპანიას. 2002 წლისთვის მთავარ საფრთხეებად უკანონო სროლა, მახეები და შხამი მიიჩნეოდა. ველური ფრინველი არ დაიჭიროთ და არ მოკლათ.
კვება
1977–1999 წლებში საქართველოში ბუდეებთან შეგროვებული საკვების ნარჩენებისა და ამონანთხევის მიხედვით, 189 ამოცნობილი ნადავლიდან 101 ფრინველი იყო, 88 კი — ძუძუმწოვარი. ყველაზე ხშირად გვხვდებოდა კავკასიური შურთხი (Tetraogallus caucasicus; 31), კავკასიური როჭო (Lyrurus mlokosiewiczi; 24), ევროპული კურდღელი (Lepus europaeus; 23) და კეკლიწუხა (Alectoris chukar; 16). ნადავლში სხვა ფრინველები და მღრღნელებიც იყო. მთის არწივი მძორსაც ჭამს, განსაკუთრებით ზამთარში. მისი საკვები ადგილსა და დროზეა დამოკიდებული; იმ წლებში შეგროვებული ნარჩენები სრულად ვერ გვიჩვენებს, რით იკვებება ის დღეს საქართველოში.
ქცევა
დღისით აქტიურია. წყვილი წლების განმავლობაში ერთსა და იმავე ტერიტორიაზე ბუდობს. მას შეიძლება რამდენიმე ბუდე ჰქონდეს და ისინი მონაცვლეობით გამოიყენოს; ერთ კვლევაში ოთხამდე ბუდე აღირიცხა. კავკასიაში დაკვირვებისას ხეზე ბუდობა არ დაფიქსირებულა: ბუდეები მიუვალ კლდეებზე, კლდის ღრმულებში და ტყიან ადგილებში მდებარე კანიონების კედლებზე იყო. ზოგადად კი ხეზეც ბუდობს. წყვილები ბუდობის ადგილებში თებერვლის ბოლოს ან მარტის დასაწყისში ჩნდებიან. კვერცხებს ძირითადად მარტის მეორე ნახევარში დებენ და მათზე დაახლოებით 44–45 დღე სხედან. შესწავლილ 41 შემთხვევაში უმეტესად ორ კვერცხს დებდნენ; თითო შემთხვევაში საშუალოდ 1,85 კვერცხი მოდიოდა. ბარტყები მაისის პირველ ორ კვირაში იჩეკებიან და ბუდეს ივლისის ბოლოს ან აგვისტოს დასაწყისში ტოვებენ. შესწავლილ 43 წარმატებულ ბუდეში ბუდის დატოვებამდე თითო ბარტყი გადარჩა. 2024 წლის ჩამონათვალის მიხედვით, საქართველოში ბუდობს და მთელი წლის განმავლობაში რჩება; საქართველოს გავლით გადამფრენ ფრინველად კი მითითებული არ არის. ზამთარში კავკასიაში უფრო ხშირად გადაადგილდება, ვიდრე ბუდობის სეზონზე. ხმას იშვიათად გამოსცემს. მისი ყივილი ასე ჟღერს: „კეკ-კეკ-კეკ“. ველური ფრინველი არ აიყვანოთ და ბუდეს არ მიუახლოვდეთ.
კონსერვაცია
საერთაშორისო წითელ ნუსხაში 2021 წელს Aquila chrysaetos გადაშენების მცირე საფრთხის მქონე სახეობად შეფასდა. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალშიც გადაშენების საფრთხე მცირედაა შეფასებული როგორც მსოფლიოში, ისე საქართველოში. საქართველოს მთავრობის 2014 წლის №190 დადგენილებაში კი მთის არწივი საქართველოს წითელ ნუსხაში მცირე რაოდენობის გამო გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფ სახეობად არის შეტანილი. დადგენილებაში მისი სამეცნიერო სახელია Aquila chrysaetus. 2014 წლის დადგენილებაში მოცემულ ნუსხას სამართლებრივი ძალა აქვს, 2024 წლის ჩამონათვალში კი სახეობის მდგომარეობაა შეფასებული.
2018–2019 წლებში საქართველოში 25–35 წყვილი ბუდობდა, თუმცა აღრიცხვა ნაწილობრივი იყო. 2005–2018 წლებში მათი რაოდენობა, შეფასებით, მნიშვნელოვნად არ იცვლებოდა; უფრო ხანგრძლივ პერიოდში როგორ იცვლებოდა, გაურკვეველია. 2002 წლის შეფასებით, საქართველოში არაუმეტეს 30 წყვილი ბუდობდა. მათგან დაახლოებით 20 წყვილი აღმოსავლეთ საქართველოში, დიდი კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე იყო. იმავე შეფასებით, 1990-იან წლებში წყვილების რაოდენობა შესაძლოა 35–40-მდე გაზრდილიყო.
1940–1970 წლებში მთის არწივის რაოდენობის შემცირება, სავარაუდოდ, უკავშირდებოდა საკვების კლებას, მახეებს, მოწამლულ სატყუარას, ბუდობის ადგილებში შეწუხებასა და მტაცებელი ფრინველების განადგურების კამპანიას. 2002 წლისთვის მთავარ საფრთხეებად უკანონო სროლა, მახეები და შხამი მიიჩნეოდა. ველური ფრინველი არ დაიჭიროთ და არ მოკლათ.
მოკლე პასუხები მთის არწივთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
კი. 2024 წლის მონაცემებით, დადასტურებულია, რომ ეს ფრინველი საქართველოში ბუდობს და აქ მთელი წელი რჩება.
ძირითადად დიდი და მცირე კავკასიონის მთის ტყეების ზედა ნაწილში, კლდოვან ხეობებსა და მათთან ახლოს მდებარე მაღალმთიან მდელოებზე გვხვდება. წარსულში ბუდეები შემდეგ ადგილებშია აღნიშნული: ლაგოდეხი, დარიალი, ლომისი, სნო, ბორჯომის ქვაბისხევი და ბზიფის ქედი. რუკაზე გავრცელება რეგიონების მიხედვით ცხრილში მითითებული დადასტურებული სტატუსის საფუძველზეა ნაჩვენები. წარსულში ცნობილი ბუდეები ამ სტატუსს თავისთავად არ ცვლის.
დიდი, მუქი ყავისფერი არწივია, ოქროსფერი კეფით. ფეხებზე ბუმბული თითებამდე სწვდება. ახალგაზრდა არწივს კუდის ძირი თეთრი აქვს, ფრთებზე კი ხშირად თეთრი ლაქები აქვს. კაკაჩაზე გაცილებით დიდია.
ამ სახეობის ფრინველის სიგრძე დაახლოებით 66–102 სმ-ია, წონა კი 3,5–4,5 კგ. გაშლილი ფრთების ერთი ბოლოდან მეორემდე მანძილი დაახლოებით 1,8–2,3 მ-ია. დედალი მამალზე დიდია.
1977–1999 წლებში საქართველოში შეგროვებულ ნადავლის ნარჩენებში ყველაზე ხშირად კავკასიური შურთხი, კავკასიური როჭო, კურდღელი და კეკლიწუხა ამოიცნეს. ის მკვდარი ცხოველების ხორცსაც ჭამს. ეს ძველი მონაცემებია და სრულად არ გვიჩვენებს, რას ჭამს ის დღეს.
2024 წლის მონაცემებით, მთელი წლის განმავლობაში გვხვდება. ბუდობის დროს მთაშია, ზამთარში კი კავკასიაში მეტს გადაადგილდება და შეიძლება დაბლობზეც გამოჩნდეს.
კი. ეს ფრინველი ბუდობს და მთელი წელი იმავე ტერიტორიაზე რჩება. კავკასიაში დაკვირვებისას კვერცხებს უმეტესად მარტის მეორე ნახევარში დებდნენ. ბარტყები ბუდეს ივლისის ბოლოს ან აგვისტოს დასაწყისში ტოვებდნენ.
როგორც წესი, მასთან შეხვედრა საშიში არ არის. ბუდეს ნუ მიუახლოვდებით და ველურ ფრინველს ნუ დაიჭერთ. მსოფლიო შეფასებით, ის LC კატეგორიაშია. 2014 წლის წითელ ნუსხაში მისი კატეგორია VU D1 იყო, 2024 წლის ჩამონათვალში კი ქვეყნის დონეზე — LC.
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
