ვალენტინის ხვლიკი (Darevskia valentini) საქართველოში, სამცხე-ჯავახეთის მაღალმთიანეთში გვხვდება. ის ნამდვილი ხვლიკების ოჯახს (Lacertidae) ეკუთვნის. შხამი არ აქვს და ადამიანისთვის საშიში არ არის. ინგლისურად მას Valentin's lizard ან Caucasian rock lizard ჰქვია. 2026 წლის ქართულ ჩამონათვალში დადასტურებულ სახეობადაა შეტანილი და არა მხოლოდ სავარაუდოდ. მისი იმავე სახელის ქვესახეობაა D. v. valentini. ამ ხვლიკის სამეცნიერო აღწერისთვის გამოყენებული ნიმუში სომხეთში, ბასარჩაიში / ბაზარქენთში იპოვეს და არა საქართველოში. საქართველოში მისი დაფიქსირების დასახელებული ადგილები ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტშია: საღამოს ტბა და კირხბულაქის მდინარე. ატლასის რუკაზე სამცხე-ჯავახეთი ამ ჩანაწერების საფუძველზეა მონიშნული. ეს არ ნიშნავს, რომ სახეობა მხოლოდ ამ ორ ადგილას გვხვდება. IUCN-ის მიხედვით, სახეობა ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა (Least Concern). საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში ის არ არის.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ ვალენტინის ხვლიკი
ჯავახეთის მაღალმთიანეთში გვხვდება შედარებით დიდი კლდის ხვლიკი. Darevskia-ს სხვა სახეობებისგან მის გასარჩევად მხოლოდ ფერი არ კმარა. ბუნებაში ამოცნობისას უნდა გავითვალისწინოთ მისი ქერცლი, ზომა და ისიც, სად გვხვდება.
რომელ სახეობებს ჰგავს
ეს Darevskia-ს გვარის შედარებით დიდი ხვლიკია, კარგად განვითარებული ფეხებით. კლდეებსა და ქვებზე ცხოვრობს; ის მიწაზე მცხოვრები დიდი Lacerta არ არის. ზურგი ხშირად მომწვანო-ყავისფერი ან მკვეთრად მწვანეა, მუცელი კი ყვითელი ან თეთრი. საფეთქელთან გამავალ ზოლზე მუქი რგოლები აქვს, რომლებსაც ღია ფერის შუაგული აქვთ. ასეთი გარეგნობა მისთვის ჩვეულებრივია, თუმცა მხოლოდ ფერით სახეობების ერთმანეთისგან გარჩევა შეუძლებელია.
თავისა და ტანის სიგრძე, ცხვირიდან კლოაკამდე (სხეულის უკანა ნაწილში მდებარე საერთო გასასვლელამდე), ხშირად დაახლოებით 6–7 სმ-ია. სომხურ ნიმუშებში ერთ-ერთი მდედრის სიგრძემ 7,9 სმ-ს მიაღწია. ამ გვარისთვის უჩვეულოდ, მდედრი ხშირად მამრზე დიდია. ქართული ნიმუშების ზომების სრული მონაცემები ამ გვერდზე არ არის. კუდის ჩათვლით საერთო სიგრძე აქ არ არის გაზომილი.
სომხური კლდის ხვლიკის (D. armeniaca) მდედრები მამრის გარეშე მრავლდებიან. მისი ერთ-ერთი მშობელი სახეობაა valentini, მეორე კი — D. mixta. ორივე საღამოს ტბაზე გვხვდება. D. armeniaca-ს ზურგი ხშირად valentini-სთან შედარებით უფრო მქრქალი მწვანეა, გვერდებზე კი ღია ლაქები აქვს. ყურის ფირფიტასა და საფეთქლის შუა ქერცლს შორის მას, ჩვეულებრივ, ქერცლის ერთი რიგი აქვს, valentini-ს კი — რამდენიმე. მხოლოდ ფერით მათი გარჩევა საკმარისი არ არის.
მტკვრის ხვლიკი (D. portschinskii) ბევრად პატარაა და მხოლოდ ცენტრალურ მცირე კავკასიონში გვხვდება (მაგალითად, ქოჯორში). მესხური კლდის ხვლიკი (D. obscura) ამ ჩამონათვალში rudis-ის ჯგუფიდან შესაძლო კანდიდატადაა დასახელებული. აღწერილია, რომ სამივე ერთმანეთს მცირე არეალში ხვდება, თუმცა მათ შორის გენები ფართოდ ირევა. ამიტომ იქ მათი გარჩევა მხოლოდ ფერით არ შეიძლება. ნაშრომის გამოსახულებებზე ნაჩვენებია თავის ქერცლი და ანალური ხვრელის წინ მდებარე ფირფიტები (საღამოს ტბა).
2026 წლის ჩამონათვალში ის დადასტურებულ სახეობადაა შეტანილი და არა შესაძლო სახეობად. მისი აღმოჩენის ჩანაწერები ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტში, საღამოს ტბასა და მდინარე კირხბულაქთანაა. ეს არ ნიშნავს, რომ ის მთელ საქართველოში გვხვდება. საღამოს ტბასთან სომხური კლდის ხვლიკიც (D. armeniaca) გვხვდება. ის მამრების გარეშე მრავლდება. ამ ორი ხვლიკის გასარჩევად მხოლოდ ფერი საკმარისი არ არის.
საქართველოში გვხვდება, თუმცა მისი გავრცელება დასავლეთ საქართველოს ნოტიო კოლხურ ტყეებში ან აღმოსავლეთის დაბლობზე არ უნდა ვივარაუდოთ. 2026 წლის ნაშრომში გამოსახული ხვლიკი ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტიდან, საღამოს ტბიდანაა; დნმ-ის ანალიზის მონაცემები საღამოს ტბიდან და კირხბულაქის მდინარიდანაა. გავრცელების შესახებ მონაცემების სანდოობა საშუალოა. საღამოს ტბასთან დაფიქსირებულია სომხური კლდის ხვლიკიც (Darevskia armeniaca), რომელიც მამრის გარეშე მრავლდება. ის სხვა სახეობაა და მისი ერთ-ერთი მშობელი სახეობა valentini-ა. საღამოს ტბასთან ეს ხვლიკები დაახლოებით 2 015 მეტრის სიმაღლეზეა აღრიცხული. მცირე კავკასიონში სახეობა ხშირად 1 900–3 110 მეტრის სიმაღლეზეა დაფიქსირებული; IUCN-ის მონაცემებით კი — 1 300–3 000 მეტრზე, თურქეთში დაფიქსირებული ადგილების ჩათვლით. ეს საქართველოსთვის სიმაღლის სრულ საზღვრებს არ ადგენს. კირხბულაქის მდინარიდან მიღებული დნმ-ის მონაცემების ადგილის ზუსტი სიმაღლე ამ გვერდზე მითითებული არ არის. სახეობა ბინადრობს მაღალმთიან მდელოებსა და სტეპებში, სადაც ქვიანი გორაკები და კლდეებია. ის გვხვდება გზის ან მდინარის პირას მდებარე კლდეებთან და ტბის ნაპირზეც, მაგრამ არა მცენარეულობას მოკლებულ უდაბნოში ან ნოტიო კოლხურ ტყეში. შეიძლება ნახოთ ქვაზე, სადაც თბება და თავს აფარებს. გავრცელების ერთ-ერთი პროგნოზით, მისი არეალი მაღალმთიანი მდელოებისა და სტეპების რამდენიმე განცალკევებულ მონაკვეთს მოიცავს, მათ შორის სამხრეთ საქართველოშიც. ეს პროგნოზია და არა საქართველოში მისი აღმოჩენის კიდევ ერთი დასახელებული ადგილი. ამ ატლასის რუკაზე ამ ეტაპზე საქართველოს სხვა ადმინისტრაციული რეგიონი ნაჩვენები არ არის; ეს არ ნიშნავს, რომ ყველა შესაფერისი მთა შემოწმებულია.
ბიოლოგია
კვება, ქცევა და კონსერვაცია
კვება
ამ გვერდზე არ არის საქართველოში მისი კუჭის შიგთავსის კვლევის შედეგები. სომხეთის მაღალმთიანეთში ეს ცხოველი ძირითადად ხოჭოებსა და ბუზებს ჭამს, იშვიათად — სხვა მწერებს, ობობებსა და მცენარის ნაწილებს. ეს ცნობები სომხეთის მაღალმთიანეთს ეხება და არ გვიჩვენებს, რას ჭამს ის საქართველოს ყველა ადგილას.
ქცევა
დღისით აქტიურია. კლდეებზე ცხოვრობს: ქვაზე თბება, საფრთხისას კი ნაპრალში იმალება. სომხეთში ზამთრის შემდეგ ზედაპირზე აპრილის ბოლოდან მაისის შუა რიცხვებამდე ჩნდება. მალევე წყვილდება და კვერცხებს ივნისის მეორე ნახევარში დებს. იქ სექტემბრის ბოლომდეც უნახავთ. ეს დროები სომხეთს ეხება და საქართველოში შეიძლება განსხვავებული იყოს. საქართველოში, საღამოს ტბასთან, ხვლიკის ნიმუში მაის–ივნისში აიღეს. იქ ერთ ჯერზე 2–6 კვერცხს დებდა, სომხეთში კი საშუალოდ დაახლოებით ექვსს, მაქსიმუმ 12-ს. ორივეგან სეზონზე მხოლოდ ერთხელ დებს კვერცხებს. დაჭერისას შეიძლება კუდი მოსწყდეს ან უკბინოს. დააკვირდით, მაგრამ ხელში ნუ აიყვანთ — ადგილზე დატოვეთ.
კონსერვაცია
IUCN-მა 2009 წელს ის ნაკლებად საფრთხის ქვეშ მყოფად შეაფასა, რადგან ფართოდაა გავრცელებული და მისი რაოდენობაც, სავარაუდოდ, დიდია. ეს შეფასება ძველია. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში (დადგენილება №190) არ არის შეტანილი. Tarkhnishvili და თანაავტორები (2026) მის არსებობას დადასტურებულად მიიჩნევენ. obscura-სა და portschinskii-სთან შეხების ვიწრო ზონაში მათ შორის გენების გადასვლაა აღწერილი. ეს სახეობებს შორის საზღვრების დადგენას ართულებს და საფრთხის კატეგორია არ არის. საქართველოში მისი რაოდენობა მატულობს თუ კლებულობს, აქ არ არის დადგენილი. CITES-ის სიაში არ შედის. ველური ხვლიკი არ დაიჭიროთ.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები ვალენტინის ხვლიკთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2026 წლის ჩამონათვალში ეს ბიოლოგიური მონაცემებითაა დადასტურებული. ფიგურა ნინოწმინდას, საღამოს ტბას უკავშირდება, ხოლო ბარკოდები — საღამოს ტბასა და კირხბულაქის მდინარეს.
სამცხე-ჯავახეთის მაღალმთიანეთში, ნინოწმინდის მხარეს, ჩანაწერები არსებობს საღამოს ტბის მიდამოებიდან და კირხბულაქიდან. დაფიქსირებულია ქვიან მდელოზე, კლდეზე და ტბის ნაპირზე. ეს არ ნიშნავს, რომ მთელ საქართველოში გვხვდება.
ეს შედარებით დიდი კლდის ხვლიკია. მის ამოსაცნობად მხოლოდ ფერი არ კმარა. შეადარეთ იმავე ტბაზე მყოფ armeniaca-ს, რომელიც მამრის გარეშე მრავლდება, ასევე უფრო პატარა portschinskii-სა და obscura-ს. ყურთან ქერცლის რიგები და ის, თუ სად გვხვდება ხვლიკი, ზურგის ფერზე უფრო საიმედო ნიშნებია.
არა. შხამი არ აქვს. თუ დაიჭერთ, შეიძლება გიკბინოთ; კუდიც შეიძლება მოსწყდეს. ადგილზე დატოვეთ.
თავისა და ტანის სიგრძე ხშირად დაახლოებით 6–7 სმ-ია. სომხეთის მონაცემებით, ერთ მდედრს ეს სიგრძე 7,9 სმ-მდე ჰქონდა. ამ გვერდზე საქართველოდან მიღებული ზომების სრული მონაცემები არ არის.
არა. ჩამონათვალში წერია, რომ ბიოლოგიურად დადასტურებულია. obscura ამ ჯგუფის შესაძლო წევრია, valentini კი — არა.
armeniaca მამრის გარეშე მრავლდება (მისი მშობელი სახეობაა valentini). ისიც საღამოს ტბაზე გვხვდება. ყურის ფირფიტასა და საფეთქლის ქერცლს შორის armeniaca-ს ჩვეულებრივ ქერცლების ერთი რიგი აქვს, valentini-ს კი — რამდენიმე. მხოლოდ ფერით მათი საიმედოდ გარჩევა შეუძლებელია.
დღისითაა აქტიური. ამ გვერდზე არ არის სრული ინფორმაცია იმის შესახებ, თუ წლის რომელ დროს გვხვდება საქართველოში. სომხეთში ის გაზაფხულიდან შემოდგომამდეა აღწერილი. საქართველოში, საღამოს ტბასთან, ნიმუში მაის–ივნისშია დაფიქსირებული.
წყაროები
წყაროები
წყაროები
წყაროები
- Tarkhnishvili et al. 2026 — Annotated checklist of Georgia's amphibians and reptiles
- Barateli et al. 2022 — Reproductive effort of unisexual and bisexual Darevskia
- Galoyan et al. 2019 — Natural history of Valentin’s rock lizard in Armenia
- Arribas et al. 2022 — Taxonomy of Darevskia valentini and D. rudis
- Tok et al. 2009 — IUCN Red List, Darevskia valentini
- Petrosyan et al. 2019 — Ecological modelling of D. armeniaca and parental species
- საქართველოს მთავრობის დადგენილება №190 (2014) — წითელი ნუსხა
- Darevsky 1967 — Rock lizards of the Caucasus
- The Reptile Database — Darevskia valentini
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელე თემატური გვერდებით
Darevskia adjarica
აჭარული კლდის ხვლიკი
აჭარა (შუახევი) და აბასთუმანი
Darevskia derjugini
ართვინის ხვლიკი
ლაგოდეხი, სიონი, მულახი, რაჭა, ბანისხევი, კინტრიში
Darevskia mixta
კოლხური კლდის ხვლიკი
დასავლეთი საქართველო (აჭარის გარეშე) — საირმე, ჩხოროწყუ, ბანისხევი
Darevskia raddei
რადეს ხვლიკი
მტკვრის ზემო დინება, თურქეთის საზღვართან — ასპინძა (ფია), თმოგვი