მტკვრის ხვლიკი (Darevskia portschinskii) კლდის ხვლიკია, რომელიც საქართველოში, მცირე კავკასიონის ცენტრალურ ნაწილში გვხვდება. ის ნამდვილი ხვლიკების ოჯახს (Lacertidae) მიეკუთვნება. შხამი არ აქვს და ადამიანისთვის საშიში არ არის. ინგლისურად მას Kura lizard ან Portschinsky's lizard ჰქვია. 2026 წლის ქართულ ჩამონათვალში დადასტურებულ სახეობადაა შეტანილი და არა კანდიდატად. ბუნებაში გვხვდება როგორც მამრი, ისე მდედრი. ამით ის განსხვავდება დალის ხვლიკისგან (D. dahli), რომელიც მამრის გარეშე მრავლდება. მტკვრის ხვლიკი დალის ხვლიკის ერთ-ერთი მშობელი სახეობაა. საქართველოდან აღებული ზრდასრული ნიმუშების სხეულის სიგრძე, თავიდან კუდის ძირამდე, ჩვეულებრივ დაახლოებით 5.4–5.8 სმ-ია. სახეობის აღწერისთვის გამოყენებული ნიმუშის ადგილად თბილისია მითითებული (Kessler, 1878) და არა სომხეთი. ეს არ ნიშნავს, რომ სახეობა მთელ საქართველოში გვხვდება: თანამედროვე ცნობებში ქოჯორია დასახელებული, ტანას ხეობაში კი არის ზონა, სადაც ის obscura-სთან ჯვარდება. სახეობა მხოლოდ მცირე კავკასიონის ცენტრალურ ნაწილშია გავრცელებული, მათ შორის სომხეთსა და აზერბაიჯანში. მისი გადაშენების საფრთხე მცირეა (Least Concern). საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში ის შეტანილი არ არის.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ მტკვრის ხვლიკი
თრიალეთის მთის ტყეში მცხოვრები პატარა კლდის ხვლიკია. მხოლოდ ზურგის ფერი მის ამოსაცნობად საკმარისი არ არის. ბუნებაში Darevskia-ს სახეობების გასარჩევად მნიშვნელოვანია ხვლიკის ზომა, ის, თუ სად გვხვდება, მისი სქესი და ქერცლის თავისებურებები.
რომელ სახეობებს ჰგავს
პატარა, გაბრტყელებული სხეული და კარგად განვითარებული ფეხები აქვს. კლდეებსა და ქვებზე ბინადრობს; არც დიდი, მიწაზე მცხოვრები ლაცერტაა (Lacerta) და არც ჯოჯო (Paralaudakia). საქართველოში ნაპოვნ ნიმუშებში თავისა და ტანის სიგრძე ჩვეულებრივ დაახლოებით 5.4–5.8 სმ-ია; გამოქვეყნებული მონაცემებით, მაქსიმალური სიგრძე დაახლოებით 67 მმ-ია. ზომით obscura-სა და valentini-სგან განსხვავდება: ისინი საგრძნობლად უფრო დიდები არიან. კუდი ტანზე გრძელი აქვს და ადვილად წყდება. ქერცლის დასათვლელად ხვლიკი ხელში არ აიყვანოთ.
ზურგი რუხი, მოყავისფრო ან ზეთისხილისფერია და ხშირად მუქი ლაქები აქვს. მუცელი ზოგჯერ მოყვითალოა. აღწერების მიხედვით, nigrita ქვესახეობას უფრო მუქი ზურგი აქვს. მსგავსი ფერები კლდის სხვა ხვლიკებსაც აქვთ, ამიტომ მხოლოდ ფერით ამ სახეობის გარჩევა არ შეიძლება.
დალის ხვლიკი (D. dahli) ხშირად იმავე კლდეზე გვხვდება. საქართველოში ნაპოვნი ორივე ხვლიკი ზომითაც ერთმანეთს ჰგავს. portschinskii-ს მამრებიც ჰყავს და მდედრებიც, dahli კი თითქმის მხოლოდ მდედრებისგან შედგება. მათ ზუსტად თავის ქერცლითა და ანუსის მიდამოს ნიშნებით არჩევენ; ფერით ვერ გაარჩევენ. ქოჯორში ორივეს დნმ-ის ამოსაცნობი ჩანაწერი არსებობს — ისინი სხვადასხვა სახეობაა.
მესხური კლდის ხვლიკი (D. obscura) ამ ჩამონათვალში rudis-ის ჯგუფის ერთ-ერთ შესაძლო სახეობადაა მითითებული და ზომით საგრძნობლად დიდია. ტანას ხეობაში სხვადასხვა სახეობის ხვლიკები ერთმანეთს ეჯვარებიან, ამიტომ იქ, სადაც ისინი ერთმანეთს ხვდებიან, მხოლოდ ფერით ნუ გაარჩევთ. ვალენტინის ხვლიკი (D. valentini) ჯავახეთის მაღალმთიანეთში გვხვდება (მაგალითად, საღამოს ტბასთან) და ისიც უფრო დიდია. კოლხური კლდის ხვლიკი (D. mixta) მხოლოდ დასავლეთ საქართველოში გვხვდება. ის dahli-ს მეორე მშობელი სახეობაა და მტკვრის ხვლიკთან ერთსა და იმავე ადგილებში თითქმის არ გვხვდება.
2026 წლის ჩამონათვალში ის დადასტურებულ სახეობად არის მიჩნეული და არა მხოლოდ შესაძლო სახეობად. მას მამრებიც ჰყავს და მდედრებიც. ამით განსხვავდება დალის ხვლიკისგან (D. dahli), რომელიც განაყოფიერების გარეშე მრავლდება. სახეობის აღწერისთვის გამოყენებული ნიმუშის ადგილად თბილისია მითითებული. თანამედროვე მონაცემებში ქოჯორია დასახელებული. ეს არ ნიშნავს, რომ სახეობა მთელ საქართველოში გვხვდება. ის მხოლოდ მცირე კავკასიონის ცენტრალურ ნაწილშია გავრცელებული, მათ შორის სომხეთსა და აზერბაიჯანში. ამიტომ მხოლოდ საქართველოში არ გვხვდება.
გალერეა
მტკვრის ხვლიკი ფოტოებში
საქართველოში გვხვდება. ნუ ივარაუდებთ, რომ ის დასავლეთის ნოტიო ტყეებში, კოლხეთში, აჭარაში ან ჯავახეთის მაღალ მთებში გვხვდება. 2026 წლის ჩამონათვალში ცენტრალური მცირე კავკასიონია მითითებული, თუმცა გავრცელების შესახებ მონაცემების სანდოობა საშუალოა. ქოჯორიდან აღებული ნიმუშის გენეტიკური ჩანაწერიც არსებობს. თბილისის მახლობლად, ერთ კლდოვან ადგილზე (დაახლოებით 1 ჰა, ზღვის დონიდან 1003–1042 მ), დალის ხვლიკთან ერთად 1960-იანი წლებიდანაა აღრიცხული. იქ დალის ხვლიკი (dahli) დაახლოებით ხუთჯერ უფრო მრავლად იყო. 2008–2009 წლებში შესწავლილი 82 ადგილიდან, სადაც დალის ხვლიკი გვხვდებოდა, 28-ზე ეს ორი ხვლიკი ერთად იყო, უმეტესად თრიალეთის მთის ტყეში. ერთად ყოფნის ადგილები ხშირად ზღვის დონიდან დაახლოებით 800–1200 მ სიმაღლეზეა, მაგრამ ეს საქართველოში მისი გავრცელების სიმაღლის სრული საზღვრები არ არის. IUCN სახეობისთვის 300–1700 მ სიმაღლეს ასახელებს; ეს მონაცემი სომხეთსა და აზერბაიჯანსაც მოიცავს. ის გვხვდება მთის ტყის კლდოვან ადგილებში, მდინარისპირა კლდეებსა და მშრალ, ბუჩქნარ ფერდობებზე — არა ნოტიო კოლხურ ტყეში ან შიშველ უდაბნოში. ერთსა და იმავე კლდეზე დალის ხვლიკი წყლის წყაროსთან უფრო ახლოსაა, მტკვრის ხვლიკი კი უფრო თანაბრადაა განაწილებული და მისთვის ნაკლებად ხელსაყრელ ადგილებშიც უფრო ხშირია. ქვესახეობა D. p. nigrita ბაქრაძემ 1976 წელს დმანისის მიდამოებიდან (ქვემო ქართლი) აღწერა. მას უფრო მუქი ზურგი აქვს და სამხრეთ-აღმოსავლეთ საქართველოსა და ჩრდილოეთ სომხეთში გვხვდება. IUCN-ის 2009 წლის შეფასებაში გორი გავრცელების დასავლეთ კიდედაა მითითებული და ივრის შუა დინებაზე სხვა ჯგუფებისგან განცალკევებული პოპულაციაცაა მოხსენიებული. ეს ძველი შეფასებაა და ამ გვერდისთვის ცალკე არ გადამოწმებულა. ამ ატლასის რუკაზე რეგიონების მიხედვით არსებული ჩანაწერებია ნაჩვენები. ეს არ ნიშნავს, რომ სახეობა მონიშნული რეგიონის ყველა ნაწილში ერთნაირად ხშირად გვხვდება.
ბიოლოგია
კვება, ქცევა და კონსერვაცია
კვება
საქართველოში ცალკე არ შეუსწავლიათ, რა საკვები აღმოაჩნდა ამ სახეობის ხვლიკებს კუჭში. აქ მათი ზუსტი რაციონიც დადგენილი არ არის. კლდის ხვლიკები, როგორც წესი, პატარა ცხოველებს იჭერენ, რომლებსაც ხერხემალი არ აქვთ — მწერებს, ობობის მსგავს და სხვა ცხოველებს, რომლებსაც სახსრიანი ფეხები აქვთ. 2010 წლის კვლევის მიხედვით, ეს სახეობა დალის ხვლიკს საკვებისა და თავშესაფრისთვის ეჯიბრება. იმავე კვლევაში მათ საკვებს შორის არსებითი განსხვავება არ არის აღნიშნული.
ქცევა
დღისითაა აქტიური. კლდის ხვლიკია: ქვაზე თბება და თავს ნაპრალს აფარებს. თბილისის მახლობლად, ერთ უბანში, მას აპრილიდან ოქტომბრამდე აკვირდებოდნენ, გაზაფხულისა და შემოდგომის აქტიურ პერიოდებში. ამ დაკვირვებით ვერ განვსაზღვრავთ, საქართველოს მასშტაბით დღის რომელ საათებშია აქტიური. კვერცხებს დებს, სეზონზე ჩვეულებრივ ერთხელ. ადრინდელ აღწერებში ერთ ჯერზე 2–5 კვერცხია მითითებული, ქოჯორში შესწავლილ ხვლიკებში კი — 1–3. დალის ხვლიკს მამრი არ ჰყავს. ამავე დროს, აღწერილია, რომ ამ სახეობის მამრი ზოგჯერ შეწყვილებისას განაყოფიერების გარეშე გამრავლებულ ხვლიკს კბენს, თუმცა ამის შედეგად მამრისა და მდედრის შეწყვილებით გამრავლებადი ჯგუფი არ ჩნდება. დაჭერისას შეიძლება კუდი მოეწყვიტოს ან გიკბინოთ. დააკვირდით და ადგილზე დატოვეთ. ნუ აიყვანთ.
კონსერვაცია
2009 წელს IUCN-მა მტკვრის ხვლიკი ფართო გავრცელების გამო ნაკლებად საფრთხის ქვეშ მყოფ სახეობად შეაფასა. იმავე შეფასებაში მითითებულია, რომ მისი რაოდენობა კლებულობს. ეს შეფასება ძველია. ანგარიშში შეცდომით წერია, რომ მტკვრის ხვლიკი მამრის გარეშე მრავლდება — ეს დალის ხვლიკს ეხება. მტკვრის ხვლიკი საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში არ არის; დალის ხვლიკი კი იქ მოწყვლად სახეობად (VU) არის შეტანილი. Tarkhnishvili და თანაავტორები (2026) მტკვრის ხვლიკს ბიოლოგიურად დადასტურებულად მიიჩნევენ. მცირე ზონაში, სადაც ის obscura-სა და valentini-ს ხვდება, მათ შორის გენების გადასვლა აღწერილია. ეს სახეობების გამიჯვნას ართულებს და საფრთხის კატეგორია არ არის. საქართველოში მისი რაოდენობის ცვლილება აქ არ არის გაზომილი. მტკვრის ხვლიკი CITES-ის სიაში არ შედის. ველური ხვლიკი არ დაიჭიროთ.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები მტკვრის ხვლიკთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2026 წლის ჩამონათვალში მისი არსებობა დადასტურებულია. სახეობის აღწერისთვის გამოყენებული ნიმუშის ადგილად თბილისია მითითებული, თანამედროვე მონაცემებში კი — ქოჯორი. მთელ ქვეყანაში არ გვხვდება.
მთის ტყეში, კლდოვან ადგილასაა აღრიცხული, კერძოდ თრიალეთის მიდამოებში, ზღვის დონიდან დაახლოებით 800–1200 მ სიმაღლეზე. იქ დალის ხვლიკთან ერთადაც არის აღრიცხული. ქოჯორი თანამედროვე ჩანაწერებში მითითებული ადგილია. ტანას ხეობაში მისი და obscura-ს გავრცელების ადგილები ერთმანეთს ხვდება. აფხაზეთში, აჭარაში ან კოლხეთის დაბლობზე ნუ ეძებთ.
არა. შხამი არ აქვს და ჯანმრთელობას საფრთხეს არ უქმნის. ხელში ნუ აიყვანთ: კუდი ადვილად წყდება.
პატარა კლდის ხვლიკია; გვხვდება როგორც მამრი, ისე მდედრი. მის გასარჩევად მხოლოდ ფერი საკმარისი არ არის. იმავე კლდეზე დალის ხვლიკებს შორის თითქმის ყველა მდედრია. obscura და valentini გაცილებით დიდები არიან და სხვა ადგილებში გვხვდებიან, გარდა ტანას მიდამოებისა, სადაც მათი გავრცელების ადგილები ერთმანეთს ესაზღვრება.
საქართველოდან ცნობილი ზრდასრული ნიმუშების სხეულის სიგრძე ჩვეულებრივ დაახლოებით 5.4–5.8 სმ-ია. გამოქვეყნებული მონაცემებით, სხეულის მაქსიმალური სიგრძე დაახლოებით 67 მმ-ია. კუდიანად სიგრძე მეტია, მაგრამ კუდი ადვილად წყდება, ამიტომ მთლიანი სიგრძე შეიძლება განსხვავდებოდეს.
მისი კვება ქართულ ენაზე ცალკე არ არის შესწავლილი. კლდის ხვლიკები ძირითადად პატარა ცხოველებს იჭერენ, რომლებსაც ხერხემალი არ აქვთ. შხამი არ აქვს.
დღისით აქტიურია. თბილისის მიმდებარედ ჩატარებული კვლევისას მას აპრილიდან ოქტომბრამდე აკვირდებოდნენ. კვერცხს დებს: ქოჯორში 1–3 კვერცხს, კლასიკურ ნაშრომებში კი 2–5 კვერცხია მითითებული. ჩვეულებრივ, სეზონზე კვერცხს ერთხელ დებს.
ფერით ვერ განასხვავებთ. dahli მამრის გარეშე მრავლდება და ხშირად იმავე კლდეზე გვხვდება. obscura და valentini უფრო დიდები არიან. ტანას ხეობაში არის ადგილი, სადაც ის obscura-სთან ჯვარდება. არა, ის ცალკე სახეობად აღიარების კანდიდატი არ არის.
წყაროები
წყაროები
წყაროები
წყაროები
- Tarkhnishvili et al. 2026 — Annotated checklist of Georgia's amphibians and reptiles
- Tarkhnishvili et al. 2010 — Unisexual rock lizard and its progenitors in Georgia
- Barateli et al. 2021 — habitat occupancy of D. portschinskii and D. dahli near Tbilisi
- Barateli et al. 2022 — Reproductive effort of unisexual and bisexual Darevskia
- Tarkhnishvili et al. 2013 — hybrid zone with D. obscura in the Tana valley, cited in Tarkhnishvili et al. 2026
- Murphy et al. 2000 — phylogenetic constraints on parthenogenesis in lacertids
- Bakradze 1976 — Lacerta portschinskii nigrita
- Darevsky 1967 — Rock lizards of the Caucasus
- Tuniyev et al. 2009 — IUCN Red List, Darevskia portschinskii
- საქართველოს მთავრობის დადგენილება №190 (2014) — წითელი ნუსხა
- The Reptile Database — Darevskia portschinskii
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელე თემატური გვერდებით
Darevskia praticola
მდელოს ხვლიკი
აღმოსავლეთი და ცენტრალური საქართველო — სიონი, თუშურები
Darevskia adjarica
აჭარული კლდის ხვლიკი
აჭარა (შუახევი) და აბასთუმანი
Darevskia alpina
აფხაზეთის კლდის ხვლიკი
დასავლეთი დიდი კავკასიონი — ლიტერატურა; ჩამონათვალში ლოკალიტეტი არ არის
Darevskia armeniaca
სომხური კლდის ხვლიკი
სამხრეთი საქართველო — ნინოწმინდა (საღამო), ახალქალაქი