Anastasiia Samokhvalova · ნარიყალა, თბილისი საქართველოს ველში
ადამიანისთვის რისკი
უვნებელისამედიცინო შხამის რისკი არაა
სამედიცინოდ მნიშვნელოვანი შხამი არ აქვს. მაინც ნუ აიყვანთ — დააკვირდით და დატოვეთ იქ, სადაცაა.
მთავარი მონაცემები
- ჰაბიტატი
- მთის ტყე, კლდე
- ზომა
- თავ-ტანი ~5.4–5.8 სმ
- აქტიურობა
- დღის
- შხამი
- არა — უვნებელი
- კონსერვაცია
- ნაკლ. საფრთხე
- ზღვის დონიდან
- დასახ. ~800–1200 მ
- ოჯახი
- Lacertidae
მტკვრის ხვლიკი (Darevskia portschinskii) დალის ხვლიკის (D. dahli) ერთ-ერთი მშობელი სახეობაა. დალის ხვლიკი მამრის გარეშე მრავლდება, მტკვრის ხვლიკს კი ბუნებაში მამრებიც ჰყავს და მდედრებიც. კლდის ხვლიკია, შხამი არ აქვს და ადამიანისთვის საშიში არ არის. საქართველოდან აღებული ზრდასრული ხვლიკების სხეული, თავიდან კუდის ძირამდე, ჩვეულებრივ დაახლოებით 5,4–5,8 სმ-ია. მხოლოდ მცირე კავკასიონის ცენტრალურ ნაწილში ცხოვრობს, მათ შორის საქართველოში, სომხეთსა და აზერბაიჯანში. სახეობა 1878 წელს აღწერეს და ნიმუშის ადგილად თბილისი მიუთითეს, არა სომხეთი. ეს არ ნიშნავს, რომ მთელ საქართველოში გვხვდება. თანამედროვე ცნობებში ქოჯორია დასახელებული, ტანას ხეობაში კი არის ადგილი, სადაც მტკვრის ხვლიკი მესხურ კლდის ხვლიკს (D. obscura) ეჯვარება. 2026 წლის ქართულ ჩამონათვალში დადასტურებულ სახეობადაა შეტანილი და არა მხოლოდ შესაძლო სახეობად. გადაშენების საფრთხე მცირეა, საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში კი შეტანილი არ არის. ნამდვილი ხვლიკების ოჯახს (Lacertidae) ეკუთვნის, ინგლისურად კი მას Kura lizard ან Portschinsky's lizard ჰქვია.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ მტკვრის ხვლიკი
პატარა კლდის ხვლიკია, რომელიც თრიალეთის მთის ტყეში ცხოვრობს. ბუნებაში Darevskia-ს გვარის კლდის ხვლიკებს ერთმანეთისგან ზომით, საცხოვრებელი ადგილით, სქესითა და ქერცლის ნიშნებით არჩევენ. მხოლოდ ზურგის ფერით კი მას ვერ ამოიცნობთ.

პატარა ხვლიკია, გაბრტყელებული სხეულითა და კარგად განვითარებული ფეხებით. კლდეებსა და ქვებზე ცხოვრობს. არც დიდი, მიწაზე მცხოვრები Lacerta-ს გვარის ხვლიკია და არც ჯოჯო (Paralaudakia). საქართველოში ნაპოვნი ხვლიკების სხეულის სიგრძე, თავიდან კუდის ძირამდე, ჩვეულებრივ დაახლოებით 5,4–5,8 სმ-ია. გამოქვეყნებული მონაცემებით, ყველაზე დიდი სიგრძე დაახლოებით 67 მმ-ია. მესხური კლდის ხვლიკი და ვალენტინის ხვლიკი საგრძნობლად დიდია, ამიტომ ზომა მათგან გარჩევაში დაგეხმარებათ. კუდი სხეულზე გრძელი აქვს და ადვილად წყდება. ქერცლის დასათვლელად ხვლიკს ხელში ნუ აიყვანთ.
ზურგი რუხი, მოყავისფრო ან ზეთისხილისფერია და ხშირად მუქი ლაქები აქვს. მუცელი ზოგჯერ მოყვითალოა. აღწერების მიხედვით, nigrita ქვესახეობას უფრო მუქი ზურგი აქვს. მსგავსი ფერები კლდის სხვა ხვლიკებსაც აქვთ, ამიტომ მხოლოდ ფერით ამ სახეობის გარჩევა არ შეიძლება.
დალის ხვლიკი (D. dahli) ხშირად იმავე კლდეზე გვხვდება და საქართველოში ზომითაც მტკვრის ხვლიკს ჰგავს. მტკვრის ხვლიკს მამრებიც ჰყავს და მდედრებიც, დალის ხვლიკებს შორის კი თითქმის ყველა მდედრია. მათ ზუსტად თავზე ქერცლითა და ანუსის მიდამოს ნიშნებით არჩევენ. ქოჯორში ორივე ხვლიკი დნმ-ითაც არის ამოცნობილი: ისინი სხვადასხვა სახეობაა. ფერი კი მათ გარჩევაში ვერ დაგეხმარებათ.
მესხური კლდის ხვლიკი (D. obscura) ზომით საგრძნობლად დიდია. ჩამონათვალში ის rudis-ის ჯგუფის ერთ-ერთ შესაძლო სახეობადაა მითითებული. ვალენტინის ხვლიკიც (D. valentini) უფრო დიდია და ჯავახეთის მაღალმთიანეთში გვხვდება, მაგალითად, საღამოს ტბასთან. აჭარული ხვლიკი (D. mixta) მხოლოდ დასავლეთ საქართველოში ცხოვრობს. ის დალის ხვლიკის (D. dahli) მეორე მშობელი სახეობაა, მტკვრის ხვლიკთან ერთსა და იმავე ადგილებში კი თითქმის არ გვხვდება. ტანას ხეობაში სხვადასხვა სახეობის ხვლიკები ერთმანეთს ეჯვარებიან. ამიტომ იქ, სადაც ეს სახეობები ერთმანეთს ხვდებიან, მხოლოდ ფერით ნუ გაარჩევთ.
მტკვრის ხვლიკს მამრებიც ჰყავს და მდედრებიც. ამით განსხვავდება დალის ხვლიკისგან (D. dahli), რომელიც მამრის გარეშე მრავლდება. 2026 წლის ჩამონათვალში დადასტურებულ სახეობადაა მიჩნეული და არა მხოლოდ შესაძლოდ. სახეობის აღწერისას ნიმუშის ადგილად თბილისი მიუთითეს, თანამედროვე ცნობებში კი ქოჯორია დასახელებული. ეს არ ნიშნავს, რომ მთელ საქართველოში გვხვდება: მხოლოდ მცირე კავკასიონის ცენტრალურ ნაწილში ცხოვრობს, მათ შორის სომხეთსა და აზერბაიჯანში.
რომელ სახეობებს ჰგავს
მტკვრის ხვლიკი მთის ტყის კლდოვან ადგილებში, მდინარისპირა კლდეებსა და მშრალ, ბუჩქნარ ფერდობებზე ცხოვრობს. ნოტიო კოლხურ ტყესა და შიშველ უდაბნოში არ გვხვდება. საქართველოში გვხვდება, ქოჯორიდან აღებული ნიმუშის დნმ-იც არის შესწავლილი. 2026 წლისთვის მისი გავრცელების ადგილად ცენტრალური მცირე კავკასიონი ითვლება, თუმცა ეს მხოლოდ საშუალოდ სანდოა. ნუ ჩათვლით, რომ დასავლეთ საქართველოს ნოტიო ტყეებში, კოლხეთში, აჭარაში ან ჯავახეთის მაღალ მთებშიც ცხოვრობს. დალის ხვლიკთან (dahli) ერთადაც ცხოვრობს. 2008–2009 წლებში შეისწავლეს 82 ადგილი, სადაც დალის ხვლიკი გვხვდებოდა. 28 მათგანში მტკვრის ხვლიკიც იყო, უმეტესად თრიალეთის მთის ტყეში. მათი საერთო ადგილები ხშირად ზღვის დონიდან დაახლოებით 800–1200 მ სიმაღლეზეა. ეს მხოლოდ საერთო ადგილების სიმაღლეა და არა საქართველოში მისი გავრცელების სრული საზღვრები. მთელი სახეობისთვის 300–1700 მ სიმაღლეა ცნობილი, მაგრამ ეს მონაცემი სომხეთსა და აზერბაიჯანსაც მოიცავს. თბილისის მახლობლად, ერთ კლდოვან ადგილზე, ორივე ხვლიკი 1960-იანი წლებიდანაა აღრიცხული. ეს ადგილი დაახლოებით 1 ჰექტარია და ზღვის დონიდან 1003–1042 მ სიმაღლეზე მდებარეობს. დალის ხვლიკი იქ დაახლოებით ხუთჯერ მეტი იყო. ერთსა და იმავე კლდეზე დალის ხვლიკი წყლის წყაროსთან უფრო ახლოს რჩება. მტკვრის ხვლიკი კი უფრო თანაბრადაა გაფანტული და მისთვის ნაკლებად ხელსაყრელ ადგილებშიც უფრო ხშირია. ქვესახეობა D. p. nigrita უფრო მუქი ზურგით გამოირჩევა. ის 1976 წელს დმანისის მიდამოებიდან (ქვემო ქართლი) აღწერეს და სამხრეთ-აღმოსავლეთ საქართველოსა და ჩრდილოეთ სომხეთში გვხვდება. 2009 წლის ძველი შეფასებით, სახეობის გავრცელების დასავლეთი კიდე გორია. იმავე შეფასებაში ივრის შუა დინებაზე სხვებისგან მოწყვეტილი ჯგუფიცაა ნახსენები. თბილისში, ქვემო ქართლსა და მცხეთა-მთიანეთში მისი არსებობა დადასტურებულია. ჩანაწერების უმეტესობა ძველი თბილისიდან და ნარიყალას მიდამოებიდანაა. კახეთში, შიდა ქართლსა (მათ შორის გორისა და ტანას ხეობის მხარე) და იმერეთში მხოლოდ რამდენიმე ჩანაწერია. დადასტურებული რეგიონი არ ნიშნავს, რომ ხვლიკი მის ყველა ნაწილში ერთნაირად ხშირად გვხვდება.
მტკვრის ხვლიკის რუკა ატლასის საველე ფოტოებსა და საქართველოში გაკეთებულ iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს აერთიანებს. ჩანაწერების რეგიონული ცხრილი დაკვირვებებსა და დადასტურებულ გავრცელებას განასხვავებს: რუკაზე მხოლოდ დადასტურებული სტატუსის მქონე რეგიონი გამოიკვეთება. რეგიონი, სადაც მხოლოდ რამდენიმე ჩანაწერია, ცხრილში ჩანს, მაგრამ გავრცელებად არ ითვლება. iNaturalist-ის მიერ დაფარული კოორდინატი და ამოუცნობი დაკვირვება ამ სტატუსში არ ითვლება. ცალკეული წერტილები დაკვირვების ადგილებს აჩვენებს და არა პოპულაციის სიმჭიდროვეს.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
- საველე ჩანაწერი
- რამდენიმე ჩანაწერი ერთ ადგილას
- ფოტოჩანაწერი
- დადასტურებული რეგიონი
კლდის ხვლიკები, როგორც წესი, იჭერენ პატარა ცხოველებს, რომლებსაც ხერხემალი არ აქვთ: მწერებს, ობობის მსგავს ცხოველებსა და სხვებს, რომლებსაც სახსრიანი ფეხები აქვთ. 2010 წელს დადგინდა, რომ მტკვრის ხვლიკი საკვებისა და თავშესაფრისთვის დალის ხვლიკს ეჯიბრება. იმავე კვლევაში მათ საკვებში დიდი განსხვავება არ აღუნიშნავთ.
დღისით აქტიური კლდის ხვლიკია. ქვაზე თბება, თავს კი ნაპრალს აფარებს. თბილისის მახლობლად, ერთ უბანში, მას აპრილიდან ოქტომბრამდე აკვირდებოდნენ, გაზაფხულისა და შემოდგომის აქტიურ პერიოდებში. კვერცხს დებს, ჩვეულებრივ სეზონზე ერთხელ. ადრინდელ აღწერებში ერთ ჯერზე 2–5 კვერცხია მითითებული, ქოჯორში შესწავლილ ხვლიკებს კი 1–3 ჰქონდათ. დალის ხვლიკს მამრი არ ჰყავს და მამრის გარეშე მრავლდება. აღწერილია, რომ მტკვრის ხვლიკის მამრი შეწყვილებისას ზოგჯერ ასეთ ხვლიკსაც კბენს. ამით ახალი ჯგუფი, სადაც მამრი და მდედრი ერთად მრავლდება, არ ჩნდება. დაჭერისას შეიძლება კუდი მოსწყდეს ან გიკბინოთ. დააკვირდით, ადგილზე დატოვეთ და ხელში ნუ აიყვანთ.
2009 წლის შეფასებით, მსოფლიო მასშტაბით მტკვრის ხვლიკს გადაშენების საფრთხე ნაკლებად ემუქრება, რადგან ფართოდაა გავრცელებული. იმავე შეფასებაში კი წერია, რომ მისი რაოდენობა მცირდება. ეს შეფასება ძველია და შეცდომაც აქვს: წერია, რომ მამრის გარეშე მრავლდება, სინამდვილეში კი ეს დალის ხვლიკს ეხება. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში მტკვრის ხვლიკი არ არის, დალის ხვლიკი კი იქ მოწყვლად სახეობადაა შეტანილი. 2026 წლის ქართულ ჩამონათვალში დადასტურებულ სახეობად ითვლება. ერთ პატარა ზონაში მტკვრის ხვლიკი მესხურ კლდის ხვლიკსა და ვალენტინის ხვლიკს ხვდება. აღწერილია, რომ იქ მათ შორის გენები გადადის. ეს სახეობების გარჩევას ართულებს, მაგრამ საფრთხის კატეგორია არ არის. ველური ცხოველებით საერთაშორისო ვაჭრობის CITES-ის სიაში არ შედის. ველური ხვლიკი არ დაიჭიროთ.
Tatyana Khimera · Anastasiia Samokhvalova · maximus94 · Axel Gosseries · jasminel13 · Tamara Szentivanyi · გიორგი ნაცვლიშვილი · Herbert Herbinia · ნინა აბესაძე
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
ქვიზი
შემდეგ: რომელი ხვლიკია?
მტკვრის ხვლიკი საქართველოს ხვლიკების ქვიზში შედის. ათი ფოტო, ოთხი სახელი — თვალის ვარჯიში, არა საველე ამოცნობა.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები მტკვრის ხვლიკთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2026 წლის ჩამონათვალში საქართველოში მისი არსებობა დადასტურებულია. სახეობის აღწერისას ნიმუშის ადგილად თბილისი მიუთითეს, თანამედროვე ცნობებში კი ქოჯორია დასახელებული. მაგრამ მთელ ქვეყანაში არ გვხვდება, ამიტომ მის ნახვას ყველგან ნუ ელით.
თრიალეთის მიდამოებში, მთის ტყის კლდოვან ადგილასაა ნანახი, ზღვის დონიდან დაახლოებით 800–1200 მ სიმაღლეზე. იქ დალის ხვლიკთან ერთადაც უნახავთ. თანამედროვე ცნობებში ქოჯორიცაა დასახელებული. ტანას ხეობაში მისი და მესხური კლდის ხვლიკის (D. obscura) გავრცელების ადგილები ერთმანეთს ხვდება. დადასტურებულია თბილისში, ქვემო ქართლსა და მცხეთა-მთიანეთში; ჩანაწერების უმეტესობა ძველი თბილისიდანაა. აფხაზეთში, აჭარაში ან კოლხეთის დაბლობზე მას ნუ ეძებთ.
არა. შხამი არ აქვს და ადამიანის ჯანმრთელობას საფრთხეს არ უქმნის. მაგრამ კუდი ადვილად წყდება, ამიტომ ხელში ნუ აიყვანთ.
მტკვრის ხვლიკს მხოლოდ ფერით ვერ გაარჩევთ. პატარა კლდის ხვლიკია და მამრებიც ჰყავს, მდედრებიც. იმავე კლდეზე მცხოვრებ დალის ხვლიკებს შორის კი თითქმის ყველა მდედრია. მესხური კლდის ხვლიკი (D. obscura) და ვალენტინის ხვლიკი (D. valentini) გაცილებით დიდები არიან და სხვა ადგილებში ცხოვრობენ. გამონაკლისი ტანას მიდამოებია, სადაც მათი და მტკვრის ხვლიკის გავრცელების ადგილები ერთმანეთს ესაზღვრება.
საქართველოში ნაპოვნი ზრდასრული ხვლიკების სხეული, თავიდან კუდის ძირამდე, დაახლოებით 5,4–5,8 სმ-ია. გამოქვეყნებული მონაცემებით, ყველაზე გრძელი სხეული დაახლოებით 67 მმ-ია. კუდთან ერთად ხვლიკი უფრო გრძელია, მაგრამ კუდი ადვილად წყდება. ამიტომ მთლიანი სიგრძე ზომაზე სანდო წარმოდგენას არ გაძლევთ. ხვლიკის ზომის შესაფასებლად სხეულის სიგრძეს დაეყრდენით, კუდის გარეშე.
კლდის ხვლიკები ძირითადად პატარა ცხოველებს იჭერენ, რომლებსაც ხერხემალი არ აქვთ. მტკვრის ხვლიკს შხამი არ აქვს.
დღისით აქტიურია. თბილისის მახლობლად ჩატარებულ კვლევაში მას აპრილიდან ოქტომბრამდე აკვირდებოდნენ. კვერცხს დებს, ჩვეულებრივ სეზონზე ერთხელ. ქოჯორში 1–3 კვერცხი აღრიცხეს, ადრინდელ აღწერებში კი 2–5-ია მითითებული.
არა, მტკვრის ხვლიკი ცალკე, დადასტურებული სახეობაა. იმავე კლდეზე მასთან ერთად ხშირად დალის ხვლიკი (D. dahli) გვხვდება, რომელიც მამრის გარეშე მრავლდება. მესხური კლდის ხვლიკი (D. obscura) და ვალენტინის ხვლიკი (D. valentini) უფრო დიდია. ტანას ხეობაში კი არის ადგილი, სადაც მტკვრის ხვლიკი მესხურ კლდის ხვლიკს ეჯვარება. ფერით ამ ხვლიკებს ერთმანეთისგან ვერ გაარჩევთ.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
























