მტკვრის ხვლიკი

Darevskia portschinskii

უშხამო კლდის ხვლიკი თრიალეთის მთის ტყეში. საქართველოში დადასტურებულია; მთელ ქვეყანაში არ გვხვდება. ფერი საკმარისი არ არის.

ცენტრალური მცირე კავკასიონი — ქოჯორი; ჰიბრიდული ზონა ტანას ხეობაშიადამიანისთვის რისკიუვნებელი

სწრაფი მიმოხილვა

მთავარი მონაცემები ერთი შეხედვით

ჰაბიტატი

მთის ტყე, კლდე

ზომა

თავ-ტანი ~5.4–5.8 სმ

აქტიურობა

დღის

შხამი

არა — უვნებელი

კონსერვაცია

Least Concern (LC)

ზღვის დონიდან

დასახ. ~800–1200 მ

ოჯახი

Lacertidae

ადამიანთან ურთიერთობა: შხამიანი არ არის და სამედიცინო საფრთხე არ არის. ხელში აღებისას შეიძლება უკბინოს; კუდი შეიძლება მოეწყვიტოს. ადგილზე დატოვეთ. ველური ცხოველი არ გეყოლოთ.

მიმოხილვა

რა არის მტკვრის ხვლიკი

მტკვრის ხვლიკი (Darevskia portschinskii) უშხამო კლდის ხვლიკია საქართველოს ცენტრალურ მცირე კავკასიონზე. ნამდვილი ხვლიკების ოჯახისაა (Lacertidae). შხამი არ აქვს და ადამიანისთვის საშიში არ არის. ინგლისურად Kura lizard ან Portschinsky's lizard. 2026 წლის ქართული ჩამონათვალი მას ბიოლოგიურად დადასტურებულ სახეობად იღებს, არა კანდიდატად. ორსქესიანია: ველზე მამრებსაც და მდედრებსაც ხედავთ — ეს პრაქტიკული განსხვავებაა პართენოგენ დალის ხვლიკისგან (D. dahli), რომელსაც ეს სახეობა ერთ-ერთი მშობელია. ქართულ ნიმუშებში ზრდასრული სხეულის სიგრძე (თავიდან კლოაკამდე) ჩვეულებრივ დაახლოებით 5.4–5.8 სმ-ია. ტიპის ადგილი თბილისია (Kessler, 1878), არა სომხეთი. მთელ საქართველოში ნუ ივარაუდებთ: დასახელებული თანამედროვე წერტილი ქოჯორია; obscura-სთან ჰიბრიდული ზონა ტანას ხეობაშია. სახეობა მცირე კავკასიონის ცენტრალური ნაწილის ენდემია და სომხეთსა და აზერბაიჯანშიცაა — საქართველოს ენდემი არ არის. IUCN-ით ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა (Least Concern). საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში არ არის.

ბოლო განახლება 10 სექტემბერი 2026

გალერეა

მტკვრის ხვლიკი ფოტოებში

გავრცელება

სად გვხვდება მტკვრის ხვლიკი საქართველოში

გამოკვეთილი რეგიონები აჩვენებს, სად არის ეს სახეობა დაფიქსირებული.

ამოცნობა

როგორ ამოვიცნოთ მტკვრის ხვლიკი

პატარა კლდის ხვლიკია თრიალეთის მთის ტყეში. ფერი საკმარისი არ არის. Darevskia-ს შორის საველე ამოცნობა ზომით, გავრცელებით, სქესითა და ქერცლითაა — არა ზურგის ფერით.

სხეული პატარა და გაბრტყელებულია, კიდურები კარგად განვითარებული — კლდეზე და ქვაზეა, არა დიდი მიწის ლაცერტა (Lacerta) და არა ჯოჯო (Paralaudakia). ქართულ ნიმუშებში თავ-ტანი ჩვეულებრივ დაახლოებით 5.4–5.8 სმ-ია; ლიტერატურაში მაქსიმუმი დაახლოებით 67 მმ-მდეა. ეს ნაშრომის ნიშანია obscura-სა და valentini-სთან შედარებით: ისინი არსებითად უფრო დიდია. კუდი სხეულზე გრძელია და ადვილად წყდება. ქერცლის დასათვლად ხვლიკი არ აიყვანოთ.
ზურგი რუხი, მოყავისფრო ან ზეთისხილისფერია, ხშირად მუქი ლაქებით. მუცელი შეიძლება მოყვითალო იყოს. ქვესახეობა nigrita უფრო მუქი ზურგითაა აღწერილი. ეს ტონები სხვა კლდის ხვლიკებშიცაა — ფერი სახეობას არ ჰყოფს.
დალის ხვლიკი (D. dahli) ხშირად იგივე კლდეზეა და ზომით ქართულ ნიმუშებში ახლოსაა. განსხვავება: portschinskii ორსქესიანია; dahli თითქმის მხოლოდ მდედრია. ზუსტი გარჩევა თავის ქერცლითა და ანალური მიდამოთი; ფერით ვერ გაირჩევა. ქოჯორში ორივეს ბარკოდია — ეს სხვა ტაქსონებია.
მესხური კლდის ხვლიკი (D. obscura) ჩამონათვალში კანდიდატია rudis-ის კომპლექსიდან და არსებითად უფრო დიდია. ჰიბრიდული ზონა ტანას ხეობაშია — საკონტაქტო ზონაში მხოლოდ ფერით ნუ გადაწყვეტთ. ვალენტინის ხვლიკი (D. valentini) ჯავახეთის მაღალმთიანზეა (მაგ. საღამოს ტბა) და ასევე უფრო დიდია. კოლხური კლდის ხვლიკი (D. mixta) დასავლეთ საქართველოს ენდემია და dahli-ს მეორე მშობელია; მტკვრის ხვლიკთან თითქმის არ ემთხვევა.
2026 წლის ჩამონათვალი მას ბიოლოგიურად დადასტურებულ სახეობად იღებს, არა კანდიდატად. ორსქესიანია — ეს პრაქტიკული განსხვავებაა პართენოგენ დალის ხვლიკისგან (D. dahli). ტიპის ადგილი თბილისია. დასახელებული თანამედროვე წერტილი ქოჯორია. მთელ საქართველოში ნუ ივარაუდებთ. სახეობა მცირე კავკასიონის ცენტრალური ნაწილის ენდემია და სომხეთსა და აზერბაიჯანშიცაა — საქართველოს ენდემი არ არის.

მსგავსი სახეობები

რომელ სახეობებს ჰგავს

Darevskia dahli

დალის ხვლიკი

თრიალეთი — ქოჯორი

Darevskia obscura

მესხური კლდის ხვლიკი

მტკვრის ზემო დინება, თრიალეთი, მესხეთი, ჯავახეთი, ენგური — ახალციხე, რველი/ბანისხევი, ახალქალაქი

Darevskia valentini

ვალენტინის ხვლიკი

სამცხე — ჯავახეთი — ნინოწმინდა (საღამოს ტბა), კირხბულაქი

Paralaudakia caucasia

ჯოჯო

აღმოსავლეთი და სამხრეთი; ადგილობრივად დასავლეთი

ქვიზი

შემდეგ: რომელი ხვლიკია?

მტკვრის ხვლიკი საქართველოს ხვლიკების ქვიზში შედის. ათი საველე ფოტო, ოთხი სახელი — თვალის ვარჯიში, არა საველე ამოცნობა.

ქვიზის დაწყება

ბიოლოგია

ჰაბიტატი, კვება, ქცევა და კონსერვაცია

ჰაბიტატი და გავრცელება

საქართველოში გვხვდება. დასავლეთის ნოტიო ტყეში, კოლხეთში, აჭარაში ან ჯავახეთის მაღალმთიანზე ნუ ივარაუდებთ. 2026 წლის ჩამონათვალი ცენტრალურ მცირე კავკასიონს ასახელებს; გავრცელების ნდობა საშუალოა. ბარკოდი ქოჯორიდანაა (CaBOL-ID 1027436). თბილისის მიმდებარე ერთ კლდოვან ამონაკვეთზე (დაახლ. 1 ჰა, 1003–1042 მ) 1960-იანი წლებიდან თანაარსებობს დალის ხვლიკთან; იქ dahli დაახლოებით ხუთჯერ უფრო მრავლად იყო. 2008–2009 წლების აღრიცხვაში dahli-ს 82 ადგილიდან 28-ზე ერთად იყო, ძირითადად თრიალეთის მთის ტყეში. თანაარსებობის სიმაღლე ხშირად დაახლოებით 800–1200 მ-ია; ეს სრული ქართული ზღვარი არ არის. IUCN 300–1700 მ-ს ასახელებს სახეობის დონეზე, სომხეთისა და აზერბაიჯანის ჩათვლით. ჰაბიტატი კლდოვანი ამონაკვეთია მთის ტყეში, მდინარის პირის კლდე და მშრალი ბუჩქნარი ფერდობი — არა სველი კოლხური ტყე და არა შიშველი უდაბნო. იგივე კლდეზე dahli წყლის წყაროსთან უფრო მჭიდროდაა მიბმული; მტკვრის ხვლიკი უფრო თანაბრადაა განაწილებული და სუბოპტიმალურ ადგილზეც უფრო ხშირია. ქვესახეობა D. p. nigrita ბაქრაძემ 1976-ში აღწერა დმანისის მიდამოდან (ქვემო ქართლი) — უფრო მუქი ზურგით; არეალი სამხრეთ-აღმოსავლეთ საქართველო და ჩრდილოეთ სომხეთი. IUCN 2009 წელს გორს დასავლეთ კიდედ ასახელებს და ივრის შუა დინებაზე იზოლირებულ პოპულაციასაც მოიხსენიებს; ეს ძველი შეფასებაა და ამ გვერდზე დამოუკიდებლად არ არის გადამოწმებული. ამ ატლასის რუკა რეგიონულ ჩანაწერებს ასახავს და არ ნიშნავს, რომ სახეობა მონიშნულ რეგიონში ყველგან თანაბარია.

კვება

ცალკე ქართული კუჭის შიგთავსის კვლევა ამ სახეობაზე არ არის. კლდის ხვლიკები, როგორც წესი, წვრილ უხერხემლოებს იჭერენ — მწერებს, ობობასებრს და სხვა ფეხსახსრიანებს. 2010 წლის კვლევა დალის ხვლიკთან შეჯიბრს საკვებსა და თავშესაფარზე ასახელებს და მენიუში არსებით სხვაობას არ აღნიშნავს. საქართველოში ზუსტი მენიუ გაზომილი არ არის.

ქცევა

დღისითაა აქტიური. კლდის ხვლიკია: თბება ქვაზე, თავს ნაპრალში აფარებს. თბილისის მიმდებარე კვლევა აკვირვებას აპრილიდან ოქტომბრამდე ატარებდა, გაზაფხულისა და შემოდგომის აქტიურობის პერიოდებში. ეს ერთი უბნის კალენდარია და არა სრული ქართული საათობრივი ცხრილი. კვერცხისმდებია; სეზონში ჩვეულებრივ ერთი ნაყარია. კლასიკურ ლიტერატურაში 2–5 კვერცხია; ქოჯორის ქართულ ნიმუშში 1–3. დალის ხვლიკის მამრი არ არის — პირიქით, ამ სახეობის მამრი ზოგჯერ პართენოგენს კბენს შეწყვილებისას, მაგრამ ამით სქესობრივი პოპულაცია არ წარმოიქმნება. დაჭერისას კუდი შეიძლება მოეწყვიტოს; შეიძლება უკბინოს კიდეც. დააკვირდით და ადგილზე დატოვეთ. ნუ აიყვანთ.

კონსერვაცია

IUCN-მა 2009 წელს ნაკლებად საფრთხის ქვეშ შეაფასა (Tuniyev და თანაავტორები) ფართო არეალის გამო; ტენდენცია იქ კლებადია მითითებული. შეფასება ძველია. იმავე ანგარიშში სახეობა შეცდომით პართენოგენურადაა აღწერილი — ეს დალის ხვლიკს ეხება, არა მტკვრის ხვლიკს. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში (დადგენილება №190) არ არის; დალის ხვლიკი იქ მოწყვლადია (VU). Tarkhnishvili et al. 2026 ბიოლოგიურად დადასტურებულად იღებს. obscura-სა და valentini-სთან ვიწრო საკონტაქტო ზონაში გენების გადასვლა (ინტროგრესია) აღწერილია — ეს ტაქსონომიური სირთულეა, არა წითელი ნუსხის კატეგორია. ქართული პოპულაციის ტენდენცია აქ არ არის გაზომილი. CITES-ში არ შედის. ველური ხვლიკი არ დაიჭიროთ.

კითხვები

ხშირად დასმული კითხვები

მოკლე პასუხები მტკვრის ხვლიკი-თან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.

დიახ. 2026 წლის ჩამონათვალში ბიოლოგიურად დადასტურებულია. ტიპის ადგილი თბილისია. დასახელებული თანამედროვე წერტილი ქოჯორია. მთელ ქვეყანაში არ გვხვდება.

რეალურად — კლდოვან ამონაკვეთზე მთის ტყეში, უფრო თრიალეთის მიდამოებში, დაახლოებით 800–1200 მ-ზე იქ, სადაც დალის ხვლიკთან ერთადაა აღრიცხული. ქოჯორი დასახელებული თანამედროვე წერტილია; ტანას ხეობა obscura-სთან კონტაქტის ადგილია. აფხაზეთში, აჭარაში ან კოლხეთის დაბლობზე ნუ ეძებთ.

არა. შხამი არ აქვს და სამედიცინო საფრთხეს არ წარმოადგენს. არ აიყვანოთ: კუდი ადვილად წყდება.

პატარა კლდის ხვლიკი; მამრები და მდედრები. ფერი საკმარისი არ არის. იგივე კლდეზე დალის ხვლიკი თითქმის მხოლოდ მდედრია. obscura და valentini არსებითად უფრო დიდია და სხვა არეალშია, გარდა ტანას საკონტაქტო ზონისა.

ქართულ ნიმუშებში ზრდასრული სხეულის სიგრძე ჩვეულებრივ დაახლოებით 5.4–5.8 სმ-ია. ლიტერატურაში მაქსიმუმი დაახლოებით 67 მმ-მდეა. მთლიანი სიგრძე კუდის გამო მეტია; კუდი ადვილად წყდება და სიგრძეს ცვლის.

კვება ქართულად ცალკე არ არის შესწავლილი. კლდის ხვლიკები ძირითადად წვრილ უხერხემლოებს იჭერენ. შხამი არ აქვს.

დღის აქტიურია. თბილისის მიმდებარე კვლევა აპრილიდან ოქტომბრამდე აკვირდებოდა. კვერცხს დებს; ქოჯორში 1–3 კვერცხი, კლასიკურ ლიტერატურაში 2–5. ჩვეულებრივ ერთი ნაყარი სეზონში.

ფერით ვერ გაირჩევა. dahli პართენოგენია და ხშირად იგივე კლდეზეა. obscura და valentini უფრო დიდია; ტანას ხეობაში obscura-სთან ჰიბრიდული ზონაა. არა, კანდიდატი სახეობა არ არის.

წყაროები

Tarkhnishvili et al. 2026 — Annotated checklist of Georgia's amphibians and reptiles
Tarkhnishvili et al. 2010 — Unisexual rock lizard and its progenitors in Georgia
Barateli et al. 2021 — habitat occupancy of D. portschinskii and D. dahli near Tbilisi
Barateli et al. 2022 — Reproductive effort of unisexual and bisexual Darevskia
Tarkhnishvili et al. 2013 — hybrid zone with D. obscura in the Tana valley, cited in Tarkhnishvili et al. 2026
Murphy et al. 2000 — phylogenetic constraints on parthenogenesis in lacertids
Bakradze 1976 — Lacerta portschinskii nigrita
Darevsky 1967 — Rock lizards of the Caucasus
Tuniyev et al. 2009 — IUCN Red List, Darevskia portschinskii
საქართველოს მთავრობის დადგენილება №190 (2014) — წითელი ნუსხა
The Reptile Database — Darevskia portschinskii

სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.

დაკავშირებული გიდები