თურქული ხვლიკი (Darevskia clarkorum) კლდის ხვლიკია, რომელიც სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში, აჭარაში გვხვდება. ის ნამდვილი ხვლიკების ოჯახს (Lacertidae) ეკუთვნის. შხამი არ აქვს და ადამიანისთვის საშიში არ არის. 2026 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის დადასტურებულ სახეობად არის შეტანილი. ეს არ ნიშნავს, რომ მთელ საქართველოში გვხვდება: აქ მოხსენიებული ახალი დნმ-ის მონაცემები და თავის ქერცლის გამოსახულებები ჭარნალის ხეობიდანაა, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტიდან. ამ ჩანაწერების საფუძველზე ატლასის რუკაზე აჭარაა ნაჩვენები, თუმცა ეს არ ნიშნავს, რომ ხვლიკი რეგიონის ყველა ხეობაში გვხვდება. ინგლისურად მას Clark's rock lizard ან Clark's lizard ჰქვია. ქართულ ჩამონათვალში ლაზური ხვლიკი ეწოდება, ხოლო ამ ატლასში შენარჩუნებულია სახელი „თურქული ხვლიკი“, რომლითაც ის საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაშია შეტანილი. სახეობა პირველად თურქეთში, ჯანქურთარანის უღელტეხილზე აღწერეს, ჰოფასა და ბორჩხას შორის, ართვინში — არა საქართველოში. 2009 წელს IUCN-მა ის გადაშენების საფრთხის ქვეშ მყოფ სახეობად შეაფასა (Endangered). საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაშიც მას გადაშენების საფრთხის ქვეშ მყოფის კატეგორია აქვს (EN).
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ თურქული ხვლიკი
პატარა კლდის ხვლიკი აჭარის ხეობებში გვხვდება. ბუნებაში Darevskia-ს სხვა სახეობებისგან მის გასარჩევად მხოლოდ ფერი არ კმარა. მნიშვნელოვანია ქერცლი, სხეულის ფორმა და ისიც, სად გვხვდება.
რომელ სახეობებს ჰგავს
კლდის Darevskia-ს კარგად განვითარებული ფეხები აქვს. ის ქვებსა და კლდეებზე ცხოვრობს და მიწაზე მცხოვრები დიდი ლაცერტა (Lacerta) არ არის. თურქეთში შესწავლილ ნიმუშებს ზურგი სუროსფერი მწვანე, ღია მწვანე, ყავისფერი ან რუხ-ყავისფერი აქვთ, ხშირად წვრილი მუქი წერტილებით. თავის გვერდზე, საფეთქელთან გამავალ მუქ ზოლზე შეიძლება რამდენიმე ლაქა ჰქონდეთ, რომლებსაც შუა ნაწილი ღია ფერის აქვთ. წინა ფეხთან შესაძლოა ერთი ლურჯი ლაქაც ჰქონდეთ. მუცელი ხშირად მკვეთრი ყვითელია. ასეთი გარეგნობა მისთვის დამახასიათებელია, თუმცა ფერი სახეობების გასარჩევად საკმარისი არ არის.
თურქეთში შესწავლილ მრავალ ინდივიდში თავისა და ტანის სიგრძე დაახლოებით 4,4–6,7 სმ იყო (საშუალოდ დაახლოებით 5,9 სმ); თავდაპირველ გაზომვებში ეს მაჩვენებელი ოდნავ მეტი იყო. კუდი ხშირად ტანზე გრძელია. ერთი მამრის სრული სიგრძე დაახლოებით 18,7 სმ იყო. Arribas და თანაავტორების (2021) მიხედვით, ჭარნალის dryada ფორმა ტიპურ clarkorum ფორმაზე უფრო დიდია; მის მამრებს უფრო გრძელი თავი და ზურგზე მეტი ქერცლი აქვთ. საქართველოში გაზომილი ინდივიდების სრული მონაცემები ამ გვერდზე არ არის მოცემული.
2026 წლის ჩამონათვალში სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს ფორმა კვლავ D. c. dryada-დ არის მითითებული, როგორც გეოგრაფიული ქვესახეობა. მას ცალკე სახეობის გვერდი არ აქვს. Arribas და სხვები (2021) dryada-ს ცალკე გამოყოფენ, უფრო სავარაუდოდ ქვესახეობად; Schmidtler და სხვები (2002) კი მას გარემოს პირობებთან დაკავშირებულ ფორმად მიიჩნევდნენ. ბუნებაში მხოლოდ ფერით ამ საკითხის გადაწყვეტა შეუძლებელია. ნაშრომის სურათებზე ნაჩვენებია ჭარნალიდან აღებული ნიმუშების თავის ქერცლები და ანალური ხვრელის წინ მდებარე ფირფიტები.
აჭარული კლდის ხვლიკი (D. adjarica) ჩამონათვალში parvula-ს ჯგუფის კანდიდატადაა მითითებული. მითითებული დნმ-ის მონაცემები შუახევიდანაა და არა ჭარნალიდან. ართვინის ხვლიკი (D. derjugini) უფრო პატარა ტყის სახეობაა. ის მიწაზე, ფოთლებსა და ბალახში ცხოვრობს და ტიპიური კლდის ხვლიკი არ არის. კოლხური კლდის ხვლიკი (D. mixta) მისი ახლო ნათესავია, მაგრამ ჩამონათვალში აჭარის სახეობად არ არის შეტანილი. სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში ხვლიკებს მხოლოდ ფერით ნუ ამოიცნობთ.
2026 წლის ჩამონათვალში ის ბიოლოგიურად დადასტურებულ სახეობადაა მიჩნეული. თუმცა მისი გავრცელება მთელ საქართველოში არ უნდა ვივარაუდოთ: აქ მითითებული დნმ-ის კვლევის თანამედროვე მონაცემები და თავის ქერცლის გამოსახულებები ჭარნალის ხეობიდანაა (ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტი). ამ ჩანაწერების საფუძველზე ატლასის რუკაზე აჭარაა მონიშნული, თუმცა ეს არ ნიშნავს, რომ სახეობა აჭარის ყველა ხეობაში გვხვდება. აჭარული კლდის ხვლიკი (D. adjarica) იმავე ჩამონათვალში სახეობის კანდიდატადაა მითითებული; მის შესახებ მითითებული დნმ-ის მონაცემები შუახევიდანაა და არა ჭარნალიდან.
საქართველოში გვხვდება. კახეთში, ჯავახეთში ან დიდ კავკასიონზე მის გავრცელებას ნუ ივარაუდებთ. 2026 წლის ნაშრომში ჭარნალის ხეობიდან ფიგურაა მითითებული; დნმ-ის მონაცემებიც ამ ხეობიდანაა. გავრცელების შესახებ მონაცემების სანდოობა საშუალოა. IUCN-ის 2009 წლის ტექსტში ბათუმის მახლობლად, მტირალას დასავლეთ კალთებზე, მცირე, განცალკევებული ადგილიცაა დასახელებული. ეს აჭარაში ნახსენები მეორე ადგილია, თუმცა ჩანაწერები არ ამტკიცებს, რომ ჭარნალი და მტირალა ერთი და იგივე ადგილია. ისინი არც მთელი ქვეყნის გავრცელების რუკას გვაძლევს. The Reptile Database-ის 2021 წლის შენიშვნის თანახმად, სახეობა შესაძლოა ჩრდილოეთით კინტრიშის ხეობამდე აღწევდეს. ეს ცნობა პირად შეტყობინებას ეყრდნობა და ჩამონათვალში დასახელებული ადგილი არ არის. სახეობა ბინადრობს ნაკადულთან ახლოს ნოტიო, ბუჩქებიან ადგილებში, სადაც ქვები, გამოშვერილი კლდეები და ქვის ნაშალია; ასევე კლდიან მთის მდელოებზე. აჭარაში მას ტყიანი ხეობის ფერდობებსა და ქვიანი ნაკადულების პირას შეხვდებით, მშრალ სტეპში კი არა. წყაროებში სახეობისთვის მითითებული სიმაღლეები ერთმანეთს არ ემთხვევა: IUCN (2009) ასახელებს 1 500–2 200 მ-ს, Darevsky და Tuniyev (1997) — დაახლოებით 900–1 700 მ-ს, ხოლო თურქული მონაცემები მოიცავს უფრო დაბალ ადგილებსაც — დაახლოებით 450–2 250 მ-ს. ჭარნალი კოლხური ხეობაა; ამ გვერდზე მითითებული არ არის, საქართველოში რა სიმაღლეზეა სახეობა გაზომვით დაფიქსირებული. IUCN-ის 2009 წლის ტექსტში, Baran-ისა და Atatür-ის (1998) მითითებით, სომხეთიცაა ნახსენები. 2026 წლის ჩამონათვალი და The Reptile Database სომხეთს სახეობის გავრცელების არეალში არ მოიაზრებს. ამ ატლასის მიხედვით, სომხეთში მის გავრცელებას ნუ ივარაუდებთ.
ბიოლოგია
კვება, ქცევა და კონსერვაცია
კვება
ამ გვერდზე არ არის მოცემული საქართველოში ამ სახეობის კუჭის შიგთავსის კვლევა. სხვა Darevskia-ს მსგავსად, ის სავარაუდოდ პატარა მწერებითა და მათნაირი წვრილი ცხოველებით იკვებება. მსხვერპლს ყბებით იჭერს, შხამის გარეშე. თურქეთში ამ სახეობის მიერ მცენარის ჭამის შემთხვევაც დაფიქსირდა. ეს დაკვირვება საქართველოში მის კვებაზე ცნობებს არ იძლევა.
ქცევა
დღისით აქტიურია. კლდეებზე ცხოვრობს: ქვაზე თბება, თავს კი ნაპრალებში აფარებს. ჩრდილო-აღმოსავლეთ თურქეთში ჩატარებული კვლევისას ხვლიკებს დაახლოებით 08:30-დან 18:30-მდე იჭერდნენ, ხშირად ღრუბლიან ან წვიმიან ამინდში. ამით ვერ განვსაზღვრავთ, დღის რომელ საათებში არიან აქტიური საქართველოში. კვერცხს დებს. საქართველოში ერთ ჯერზე რამდენ კვერცხს დებს, რომელ თვეში დებს მათ და როდის გამოდის ზამთრის შემდეგ, აქ დადგენილი არ არის. თურქეთში შესწავლილი ხვლიკები გამრავლებას დაახლოებით 1–3 წლის ასაკში იწყებენ, იმის მიხედვით, რა სიმაღლეზე ცხოვრობენ. მათთვის დასახელებული ყველაზე დიდი ასაკი დაახლოებით 10–12 წელია. ეს მონაცემები საქართველოს ხვლიკების საშუალო მაჩვენებლები არ არის. დაჭერისას შეიძლება კუდი მოსძვრეს; შეიძლება უკბინოს კიდეც. დააკვირდით და ადგილზე დატოვეთ. ხელში ნუ აიყვანთ.
კონსერვაცია
2009 წელს IUCN-მა ის გადაშენების საფრთხის ქვეშ მყოფად (EN) შეაფასა: მისი ცნობილი გავრცელების არეალი 5 000 კმ²-ზე ნაკლები იყო, ხუთზე ნაკლებ ადგილას იყო დაფიქსირებული, ხოლო გადაჭარბებული ძოვება მის საცხოვრებელ გარემოს აუარესებდა. ეს შეფასება ძველია. IUCN ჭარნალის ფორმას ცალკე სახეობად, Darevskia dryada-დ მიიჩნევს და 2009 წლის შეფასებით, ის გადაშენების უკიდურესი საფრთხის ქვეშაა. ეს ატლასი 2026 წლის ჩამონათვალს მიჰყვება და dryada-ს ქვესახეობად მიიჩნევს, თუმცა IUCN-ის შეფასება ჭარნალის ხვლიკებისთვის დიდ საფრთხეზე მიუთითებს. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაშიც (დადგენილება №190) ის გადაშენების საფრთხის ქვეშ მყოფად (EN) არის შეტანილი, IUCN-ის შეფასებაზე დაყრდნობით. დადგენილების შენიშვნაში წერია, რომ მსოფლიოში ის მოწყვლადად ითვლება, რაც IUCN-ის 2009 წლის შეფასებას არ ემთხვევა. ტარხნიშვილი და თანაავტორები (2026) მას ბიოლოგიურად დადასტურებულად მიიჩნევენ. 2019 წლის ჭარნალის საველე ანგარიში ერთ საკვლევ არეალში ხვლიკების რაოდენობას დაახლოებით 256 ± 48-ად აფასებს და ადგილობრივ საფრთხეებად მშენებლობასა და საცხოვრებელი გარემოს დაკარგვას ასახელებს. ეს გრანტის ანგარიში ხეობის მხოლოდ ნაწილს ეხება და მთელი ქვეყნის მასშტაბით დათვლა არ არის. CITES-ის სიაში არ შედის. ველური ხვლიკი არ დაიჭიროთ.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები თურქული ხვლიკთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2026 წლის ჩამონათვალში ეს ბიოლოგიურად დადასტურებულია. მითითებული ბარკოდები და ფიგურები აჭარის ჭარნალის ხეობიდანაა. ამის საფუძველზე მთელ საქართველოში გავრცელება არ უნდა ვივარაუდოთ.
სახეობა სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში, აჭარაშია. თანამედროვე ცნობებში მის ადგილად დასახელებულია ჭარნალის ხეობა (ხელვაჩაური). IUCN-ის 2009 წლის მონაცემებში ასევე მითითებულია მტირალას დასავლეთი კალთები ბათუმის მიდამოებში. აღწერილი ადგილია ნაკადულთან ახლოს, ქვიან და ბუჩქებიან ფერდობზე. ეს კახეთის ან ჯავახეთის სახეობა არ არის.
ამ ატლასში dryada ქვესახეობაა (D. c. dryada) და არა ცალკე ქართული სახეობა. ზოგ ნაშრომში ჯერ კიდევ განიხილავენ, შეიძლება თუ არა ის ცალკე სახეობად ჩაითვალოს. ამ ნაშრომებში ჭარნალის პოპულაცია იგულისხმება.
აჭარის ხეობებში გვხვდება პატარა, მწვანე-ყავისფერი კლდის ხვლიკი. მის გასარჩევად მხოლოდ ფერი არ კმარა. შეადარეთ, სად გვხვდებიან და როგორ იქცევიან adjarica (შუახევი, parvula-ს ჯგუფი) და derjugini (ტყის მიწაზე). ჩამონათვალის სურათებში თავის ქერცლები უფრო სანდო ნიშანია, ვიდრე ზურგის ფერი.
არა. შხამი არ აქვს. თუ დაიჭერთ, შეიძლება გიკბინოთ; კუდიც შეიძლება მოსწყდეს. საქართველოს წითელ ნუსხაშია. ადგილზე დატოვეთ.
თურქეთში შესწავლილი ნიმუშების თავისა და ტანის საერთო სიგრძე ხშირად დაახლოებით 4,5–7 სმ-ია. ჭარნალის dryada ფორმა უფრო დიდად არის აღწერილი. საქართველოდან მიღებული ნიმუშების სრული მონაცემები ამ გვერდზე არ არის მოცემული.
ამ გვერდზე საქართველოში მისი კვების შესახებ კვლევა არ არის მოყვანილი. სავარაუდოდ, პატარა ცხოველებს ჭამს, რომლებსაც ხერხემალი არ აქვთ. თურქეთში მისი მცენარის ჭამაც აღინიშნა.
დღისით არის აქტიური. ამ გვერდზე არ არის მოცემული, წლის რომელ მონაკვეთებშია აქტიური საქართველოში. თურქეთში შეგროვებული მონაცემებით, ის დღის საათებში მოღრუბლულ ამინდშიც დაუფიქსირებიათ.
წყაროები
წყაროები
წყაროები
წყაროები
- Tarkhnishvili et al. 2026 — Annotated checklist of Georgia's amphibians and reptiles
- Darevsky & Vedmederja 1977 — original description of Lacerta clarkorum
- Darevsky & Tuniyev 1997 — Lacerta dryada and comments on L. clarkorum
- Arribas, Ilgaz & Kumlutaş 2021 — status of Darevskia dryada
- Schmidtler, Heckes, Bischoff & Franzen 2002 — clarkorum/dryada character variation
- Ilgaz 2007 — morphology and distribution in northeastern Turkey
- Bülbül et al. 2016 — body size and age structure in Turkey
- Franzen 1991 — plant feeding in Lacerta clarkorum (Turkey)
- Tuniyev et al. 2009 — IUCN Red List, Darevskia clarkorum
- Tuniyev et al. 2009 — IUCN Red List, Darevskia dryada
- Barateli 2019 — Charnali Gorge field report (Rufford)
- საქართველოს მთავრობის დადგენილება №190 (2014) — წითელი ნუსხა
- The Reptile Database — Darevskia clarkorum
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელე თემატური გვერდებით
Darevskia obscura
მესხური კლდის ხვლიკი
სამცხე — ჯავახეთი, აჭარა
Darevskia alpina
აფხაზეთის კლდის ხვლიკი
დასავლეთი დიდი კავკასიონი — ლიტერატურა; ჩამონათვალში ლოკალიტეტი არ არის
Darevskia armeniaca
სომხური კლდის ხვლიკი
სამხრეთი საქართველო — ნინოწმინდა (საღამო), ახალქალაქი
Darevskia brauneri
ბრაუნერის კლდის ხვლიკი
დასავლეთი და ცენტრალური დიდი კავკასიონი — მესტია (მანშურა), მარტვილი, ერწოს ტბა