მიმოხილვა
თურქული ხვლიკი საქართველოში
თურქული ხვლიკი (Darevskia clarkorum) აჭარის უშხამო კლდის ხვლიკია სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში. ნამდვილი ხვლიკების ოჯახისაა (Lacertidae). შხამი არ აქვს და ადამიანისთვის საშიში არ არის. 2026 წლის ქართული ჩამონათვალი მას ბიოლოგიურად დადასტურებულ სახეობად იღებს. მთელ საქართველოში ნუ ივარაუდებთ: დასახელებული თანამედროვე ბარკოდები და თავის ქერცლის ფიგურები ჭარნალის ხეობიდანაა (ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტი). ამ ატლასის რუკა აჭარას აჩვენებს ამ ჩანაწერებიდან და არ ნიშნავს, რომ სახეობა რეგიონის ყოველ ხეობაშია. ინგლისურად Clark's rock lizard ან Clark's lizard. ჩამონათვალის ქართული სახელია ლაზური ხვლიკი; ეს ატლასი ინარჩუნებს სახელს თურქული ხვლიკი — საქართველოს 2014 წლის წითელი ნუსხის სახელს. ტიპის ადგილი თურქეთშია (ჯანქურთარანის უღელტეხილი ჰოფასა და ბორჩხას შორის, ართვინი), არა საქართველოში. IUCN-მა 2009 წელს გადაშენების საფრთხის ქვეშ შეაფასა (Endangered). საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში EN კატეგორიითაა.
ბოლო განახლება
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ თურქული ხვლიკი
პატარა კლდის ხვლიკი აჭარის ხეობებში. ფერი საკმარისი არ არის. Darevskia-ს შორის საველე ამოცნობა ქერცლით, სხეულის ფორმითა და გავრცელებითაა.
კლდის Darevskiaა კარგად განვითარებული კიდურებით — ქვასა და კლდეზეა, არა დიდი მიწის ლაცერტა (Lacerta). თურქულ სერიებში ზურგი სუროსფერი მწვანე, ღია მწვანე, ყავისფერი ან რუხ-ყავისფერია, ხშირად წვრილი მუქი წერტილებით. საფეთქლის მუქ ზოლზე შეიძლება რამდენიმე ღია ცენტრიანი ლაქა იყოს; წინა კიდურთან ერთი ლურჯიც შეიძლება იყოს. მუცელი ხშირად კაშკაშა ყვითელია. ეს ტიპიური იერსახეა (Ilgaz 2007) და სახეობებს ფერით არ ჰყოფს.
თავ-ტანი დიდ თურქულ სერიაში დაახლოებით 4,4–6,7 სმ იყო (საშუალო დაახლოებით 5,9 სმ); ორიგინალურ საზომებში ოდნავ მეტი. კუდი ხშირად ტანზე გრძელია; ერთ მამრს სრული სიგრძე დაახლოებით 18,7 სმ მიაღწია. Arribas და თანაავტორები (2021) ჭარნალის dryada ფორმას უფრო დიდს ასახელებენ, მამრში უფრო გრძელი თავითა და მეტი ზურგის ქერცლით, ვიდრე ტიპიური clarkorum. ქართული სრული საზომი სერია ამ გვერდზე არ არის.
2026 წლის ჩამონათვალი სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს ფორმას D. c. dryada-დ იტოვებს — გეოგრაფიული ქვესახეობაა, არა ცალკე სახეობის გვერდი. ზოგი ავტორი (Arribas et al. 2021) dryada-ს ვალიდურ ტაქსონად ტოვებს, უფრო სავარაუდოდ ქვესახეობად; Schmidtler et al. (2002) ეკოლოგიურ რასად იღებდა. ფერი საველედ ამ კამათს არ გადაწყვეტს. ნაშრომის ფიგურები თავის ქერცლსა და პრეანალურ ფირფიტებს ჭარნალიდან აჩვენებს.
აჭარული კლდის ხვლიკი (D. adjarica) ჩამონათვალში კანდიდატია parvula-ს კომპლექსიდან; დასახელებული ბარკოდები შუახევიდანაა, არა ჭარნალიდან. ართვინის ხვლიკი (D. derjugini) უფრო პატარა, მიწაზე მცხოვრები ტყის სახეობაა — ფოთლებსა და ბალახში, არა ტიპიური კლდის ხვლიკი. კოლხური კლდის ხვლიკი (D. mixta) ახლო ნათესავია, მაგრამ ჩამონათვალი აჭარაში არ იღებს. სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში მხოლოდ ფერით ნუ ამოიცნობთ.
2026 წლის ჩამონათვალი მას ბიოლოგიურად დადასტურებულ სახეობად იღებს. მთელ საქართველოში ნუ ივარაუდებთ: დასახელებული თანამედროვე ბარკოდები და თავის ქერცლის ფიგურები ჭარნალის ხეობიდანაა (ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტი). ამ ატლასის რუკა აჭარას აჩვენებს ამ ჩანაწერებიდან და არ ნიშნავს, რომ სახეობა რეგიონის ყოველ ხეობაშია. აჭარული კლდის ხვლიკი (D. adjarica) ჩამონათვალში კანდიდატია; დასახელებული ბარკოდები შუახევიდანაა, არა ჭარნალიდან.
ქვიზი
შემდეგ: რომელი ხვლიკია?
თურქული ხვლიკი საქართველოს ხვლიკების ქვიზში შედის. ათი საველე ფოტო, ოთხი სახელი — თვალის ვარჯიში, არა საველე ამოცნობა.
ბიოლოგია
ჰაბიტატი, კვება, ქცევა და კონსერვაცია
ჰაბიტატი და გავრცელება
საქართველოში გვხვდება. კახეთში, ჯავახეთში ან დიდ კავკასიონზე ნუ ივარაუდებთ. Tarkhnishvili et al. 2026 ფიგურას ჭარნალის ხეობიდან ასახელებს; ბარკოდები ჭარნალის ხეობიდანაა (CaBOL-ID 1027431 და 1007143). გავრცელების სანდოობა საშუალოა. IUCN (2009) აგრეთვე ასახელებს მცირე იზოლირებულ ნაწილს მტირალას დასავლეთ კალთებზე, ბათუმის მიდამოებში. ეს აჭარის მეორე დასახელებული ადგილია და არ ამტკიცებს, რომ ჭარნალი და მტირალა ერთი და იგივე წერტილია, არც მთელი ქვეყნის რუკაა. Reptile Database-ის 2021 წლის შენიშვნა, რომ სახეობა ჩრდილოეთით კინტრიშის ხეობამდე შეიძლება აღწევდეს, პირადი კომუნიკაციაა და არა ჩამონათვალის დასახელებული ლოკალიტეტი. ჰაბიტატი ნოტიო, ბუჩქნარიანი ადგილია ნაკადულთან, ქვებით, კლდოვანი გამონაშვერითა და ხირხატით; აგრეთვე მთის მდელო კლდით. აჭარაში ტყიანი ხეობის კალთასა და ქვიან ნაკადულის პირას შეხვდებით, არა მშრალ სტეპზე. სახეობის დონის სიმაღლეები არ ემთხვევა: IUCN 1 500–2 200 მ-ს ასახელებს; Darevsky და Tuniyev (1997) დაახლოებით 900–1 700 მ-ს; თურქულ სერიებში უფრო დაბალი ადგილებიცაა (დაახლოებით 450–2 250 მ). ჭარნალი კოლხური ხეობაა; გაზომილი ქართული სიმაღლის ზღვარი ამ გვერდზე არ არის. 2009 წლის IUCN ტექსტი სომხეთსაც ასახელებს Baran და Atatür (1998)-ის ციტირებით. 2026 წლის ჩამონათვალი და The Reptile Database სომხეთს არეალში არ იღებს. ამ ატლასიდან იქ ნუ ივარაუდებთ.
კვება
ქართული კუჭის შიგთავსის კვლევა ამ გვერდზე არ არის. სხვა Darevskia-სავით მოსალოდნელია მცირე უხერხემლოები — მწერები და მსგავსი მსხვერპლი — ყბით, შხამის გარეშე. თურქეთში Franzen (1991) ამ სახეობაში მცენარის ჭამაც აღნიშნა. ეს თურქული საველე ჩანაწერია და არა ქართული მენიუ.
ქცევა
დღისითაა აქტიური. კლდის ხვლიკია: თბება ქვაზე, თავს ნაპრალში აფარებს. ჩრდილო-აღმოსავლეთ თურქეთში Ilgaz (2007) ცხოველებს დაახლოებით 08:30–18:30 აგროვებდა, ხშირად მოღრუბლულ ან წვიმიან ამინდში. ეს თურქული განრიგია, არა ქართული საათობრივი ცხრილი. კვერცხს იდებს. ქართული ნაყარის ზომა, დადების თვე და გამოზამთრების კალენდარი აქ არ არის გაზომილი. თურქულ პოპულაციებში Bülbül და თანაავტორები (2016) სქესობრივ სიმწიფეს დაახლოებით 1–3 წელზე ასახელებენ სიმაღლის მიხედვით, მაქსიმალურ ასაკს — დაახლოებით 10–12 წელს. ეს ქართული საშუალო არ არის. დაჭერისას კუდი შეიძლება მოეწყვიტოს; შეიძლება უკბინოს კიდეც. დააკვირდით და ადგილზე დატოვეთ. ნუ აიყვანთ.
კონსერვაცია
IUCN-მა 2009 წელს გადაშენების საფრთხის ქვეშ შეაფასა (Tuniyev და თანაავტორები; EN B1ab(i,iii)), რადგან ცნობილი არეალი 5 000 კმ²-ზე ნაკლები იყო, ჩანაწერები ხუთზე ნაკლებ ლოკაციაში და ჰაბიტატი გადაჭარბებული ძოვებით უარესდებოდა. შეფასება ძველია. IUCN ჭარნალის ფორმას ცალკე ასახელებს Darevskia dryada-დ, კრიტიკულად საფრთხის ქვეშ (2009). ეს ატლასი 2026 წლის ჩამონათვალს მიჰყვება და dryada-ს ქვესახეობად იღებს, მაგრამ IUCN-ის ჩანაწერი ჭარნალის პოპულაციის მაღალ საფრთხეზე მიანიშნებს. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში (დადგენილება №190) EN კატეგორიითაა, IUCN-ის ციტირებით. დადგენილების შენიშვნა, რომ მსოფლიოში მოწყვლადად ითვლება, 2009 წლის Endangered შეფასებას არ ემთხვევა. Tarkhnishvili et al. 2026 ბიოლოგიურად დადასტურებულად იღებს. 2019 წლის ჭარნალის საველე ანგარიში (Barateli, Rufford) ერთ საკვლევ არეალში დაახლოებით 256 ± 48 ინდივიდს აფასებს და ადგილობრივ საფრთხედ მშენებლობასა და ჰაბიტატის დაკარგვას ასახელებს. ეს გრანტის ანგარიშია ხეობის ნაწილზე და არა ეროვნული აღწერა. CITES-ში არ შედის. ველური ხვლიკი არ დაიჭიროთ.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები თურქული ხვლიკთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2026 წლის ჩამონათვალში ბიოლოგიურად დადასტურებულია. დასახელებული ბარკოდები და ფიგურები აჭარაში, ჭარნალის ხეობიდანაა. მთელ საქართველოში ნუ ივარაუდებთ.
სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში (აჭარა). დასახელებული თანამედროვე ადგილია ჭარნალის ხეობა (ხელვაჩაური). IUCN 2009 აგრეთვე ასახელებს მტირალას დასავლეთ კალთებს ბათუმის მიდამოებში. ქვიან, ბუჩქნარიან კალთაზე ნაკადულთან. ეს კახეთის ან ჯავახეთის სახეობა არ არის.
ამ ატლასზე dryada ქვესახეობაა (D. c. dryada), არა ცალკე ქართული სახეობა. ზოგი ნაშრომი სახეობრივ რანგს ჯერ კიდევ განიხილავს. ჭარნალის პოპულაცია ის ფორმაა, რომელსაც ის ნაშრომები გულისხმობენ.
პატარა მწვანე–ყავისფერი კლდის ხვლიკი აჭარის ხეობებში. ფერი საკმარისი არ არის. შეადარეთ გავრცელება და ქცევა adjarica-ს (შუახევი, parvula-ს კომპლექსი) და derjugini-ს (ტყის იატაკი). ჩამონათვალის ფიგურებში თავის ქერცლი უფრო სანდოა, ვიდრე ზურგის ფერი.
არა. შხამი არ აქვს. დაჭერისას შეიძლება უკბინოს; კუდი შეიძლება მოეწყვიტოს. საქართველოს წითელ ნუსხაშია. ადგილზე დატოვეთ.
თავ-ტანი თურქულ მასალაში ხშირად დაახლოებით 4,5–7 სმ-ია. ჭარნალის dryada ფორმა უფრო დიდად არის აღწერილი. ქართული სრული სერია ამ გვერდზე არ არის.
ქართული კვების კვლევა ამ გვერდზე არ არის. მოსალოდნელია მცირე უხერხემლოები. თურქეთში მცენარის ჭამაც აღინიშნა.
დღისით. ქართული სრული სეზონური კალენდარი ამ გვერდზე არ არის. თურქულ შეგროვებებში დღის საათებია, მოღრუბლული ამინდის ჩათვლით.
წყაროები
წყაროები
წყაროები
წყაროები
- Tarkhnishvili et al. 2026 — Annotated checklist of Georgia's amphibians and reptiles
- Darevsky & Vedmederja 1977 — original description of Lacerta clarkorum
- Darevsky & Tuniyev 1997 — Lacerta dryada and comments on L. clarkorum
- Arribas, Ilgaz & Kumlutaş 2021 — status of Darevskia dryada
- Schmidtler, Heckes, Bischoff & Franzen 2002 — clarkorum/dryada character variation
- Ilgaz 2007 — morphology and distribution in northeastern Turkey
- Bülbül et al. 2016 — body size and age structure in Turkey
- Franzen 1991 — plant feeding in Lacerta clarkorum (Turkey)
- Tuniyev et al. 2009 — IUCN Red List, Darevskia clarkorum
- Tuniyev et al. 2009 — IUCN Red List, Darevskia dryada
- Barateli 2019 — Charnali Gorge field report (Rufford)
- საქართველოს მთავრობის დადგენილება №190 (2014) — წითელი ნუსხა
- The Reptile Database — Darevskia clarkorum
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელე თემატური გვერდებით
ხვლიკების სახეობები
ყველა ხვლიკი ინდექსში — Darevskia ცალკე ბლოკად. ცარიელი ველი წყაროს ნაკლებობაა.
ინდექსიქვიზირომელი ხვლიკია?
ფოტო, ოთხი ვარიანტი, მყისიერი პასუხი — საქართველოს ხვლიკების კატალოგი. ეს არ არის საველე გიდი.
ქვიზის დაწყებაკლდის ხვლიკებიDarevskia ცალ-ცალკე
ფერი ამოცნობა არ არის. თითოეული სახეობა საკუთარ პროფილზე იხსნება.
Darevskia გიდიამოცნობაეს რა ხვლიკია?
ფოტო, ზომა, შეფერილობა, არეალი. Darevskia-ზე ფერი საკმარისი არ არის.
ამოცნობის გიდი
Darevskia alpina
აფხაზეთის კლდის ხვლიკი
დასავლეთი დიდი კავკასიონი — ლიტერატურა; ჩამონათვალში ლოკალიტეტი არ არის
Darevskia armeniaca
სომხური კლდის ხვლიკი
სამხრეთი საქართველო — ნინოწმინდა (საღამო), ახალქალაქი
Darevskia brauneri
ბრაუნერის კლდის ხვლიკი
დასავლეთი და ცენტრალური დიდი კავკასიონი — მესტია (მანშურა), მარტვილი, ერწოს ტბა
Darevskia caucasica
კავკასიონის ხვლიკი
თრუსოს ხეობა, ზაქაგორი; თბათანა; ლებარდე