
ხვლიკები
საქართველოში 56 ქვეწარმავალი და 12 ამფიბიაა — ახალი ჩამონათვალი
ნაშრომი საქართველოში დაფიქსირებულ სახეობებს დადასტურებულ და კანდიდატ ტაქსონებად ყოფს — ეს ახალი აღმოჩენების სია არ არის.
სტატიის წაკითხვაliothrix · მტირალას ეროვნული პარკი საქართველოს ველში
სამედიცინო შხამის რისკი არაა
სამედიცინოდ მნიშვნელოვანი შხამი არ აქვს. მაინც ნუ აიყვანთ — დააკვირდით და დატოვეთ იქ, სადაცაა.
თურქული ხვლიკი (Darevskia clarkorum) სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში, აჭარაში მცხოვრები კლდის ხვლიკია. 2009 წლის მსოფლიო შეფასებით გადაშენების საფრთხის ქვეშ მყოფი სახეობაა, საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაშიც იმავე კატეგორიითაა შეტანილი. შხამი არ აქვს და ადამიანისთვის საშიში არ არის. ნამდვილი ხვლიკების ოჯახს (Lacertidae) ეკუთვნის. საქართველოს სახეობების 2026 წლის ჩამონათვალში დადასტურებულ სახეობად არის მიჩნეული. დნმ-ის ახალი მონაცემები და თავის ქერცლის სურათები ჭარნალის ხეობიდანაა, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტიდან. ეს ნიშნავს, რომ აჭარაში ცხოვრობს, მაგრამ არა იმას, რომ რეგიონის ყველა ხეობაში ან მთელ საქართველოში გვხვდება. სახეობა პირველად საქართველოში კი არა, თურქეთში აღწერეს: ართვინში, ჰოფასა და ბორჩხას შორის, ჯანქურთარანის უღელტეხილზე. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში „თურქული ხვლიკის“ სახელითაა შეტანილი, 2026 წლის ჩამონათვალში კი ლაზური ხვლიკი ჰქვია. ინგლისურად Clark's rock lizard ან Clark's lizard ეწოდება.
ამოცნობა
თურქული ხვლიკი პატარა კლდის ხვლიკია, რომელიც აჭარის ხეობებში გვხვდება. ბუნებაში მას Darevskia-ს სხვა სახეობებისგან მხოლოდ ფერით ვერ გაარჩევთ. ამიტომ ყურადღება მიაქციეთ ქერცლს, სხეულის ფორმას და იმასაც, სად ნახეთ.

Darevskia-ს გვარის კლდის ხვლიკია. ფეხები კარგად აქვს განვითარებული და ქვებსა და კლდეებზე ცხოვრობს. დიდ, მიწაზე მცხოვრებ Lacerta-ს ხვლიკებს არ ეკუთვნის. თურქეთში შესწავლილ ხვლიკებს ზურგი სუროსფერი მწვანე, ღია მწვანე, ყავისფერი ან რუხ-ყავისფერი აქვთ, ხშირად წვრილი მუქი წერტილებით. თავის გვერდზე, საფეთქელთან, მუქი ზოლი გასდევს. ზოლზე შეიძლება რამდენიმე ლაქა იყოს, შუაში ღია ფერის. წინა ფეხთან შეიძლება ერთი ლურჯი ლაქაც ჰქონდეთ. მუცელი ხშირად კაშკაშა ყვითელია. ასეთი გარეგნობა მისთვის ტიპურია, მაგრამ მხოლოდ ფერით სახეობებს ვერ გაარჩევთ.
თურქეთში ბევრი ხვლიკი გაზომეს. მიახლოებითი ციფრებით, მათი თავისა და ტანის სიგრძე 4,4–6,7 სმ იყო, საშუალოდ 5,9 სმ, ერთი მამრის სრული სიგრძე კი, კუდიანად, 18,7 სმ. პირველ გაზომვებში ეს სიგრძე ოდნავ მეტი გამოვიდა. კუდი ხშირად ტანზე გრძელია. 2021 წლის კვლევით, ჭარნალის dryada ფორმა ტიპურ clarkorum ფორმაზე დიდია: მის მამრებს უფრო გრძელი თავი და ზურგზე მეტი ქერცლი აქვთ.
სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს ხვლიკები 2026 წლის ჩამონათვალში კვლავ D. c. dryada-დ არის შეტანილი. ეს გეოგრაფიული ქვესახეობაა, ანუ იმავე სახეობის ფორმა, რომელიც გარკვეულ მხარეში ცხოვრობს, და არა ცალკე სახეობა. 2021 წლის კვლევა dryada-ს ცალკე ჯგუფად გამოყოფს და, უფრო სავარაუდოდ, ქვესახეობად თვლის. 2002 წლის ნაშრომში კი ის გარემოს პირობებთან დაკავშირებულ ფორმად ითვლებოდა. ერთ-ერთი ნაშრომის სურათებზე ჭარნალიდან აღებული ხვლიკების თავის ქერცლები და უკანა ხვრელის წინ მდებარე ფირფიტები ჩანს. ბუნებაში კი ამ საკითხს მხოლოდ ფერით ვერ გადაწყვეტთ.
აჭარული კლდის ხვლიკი (D. adjarica) ჩამონათვალში parvula-ს ჯგუფის კანდიდატ სახეობადაა მიჩნეული. იქვე მოყვანილი მისი დნმ-ის მონაცემები შუახევიდანაა და არა ჭარნალიდან. ართვინის ხვლიკი (D. derjugini) უფრო პატარა, ტყის სახეობაა: მიწაზე, ფოთლებსა და ბალახში ცხოვრობს და ტიპური კლდის ხვლიკი არ არის. აჭარული ხვლიკი (D. mixta) მისი ახლო ნათესავია, მაგრამ ჩამონათვალში აჭარის სახეობად არ არის შეტანილი. სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში ხვლიკებს მხოლოდ ფერით ნუ ამოიცნობთ.
2026 წლის ჩამონათვალში თურქული ხვლიკი ბიოლოგიურად დადასტურებული სახეობაა. დნმ-ის ახალი მონაცემები და თავის ქერცლის სურათები ჭარნალის ხეობიდანაა, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტიდან. ამ ჩანაწერების მიხედვით აჭარაში გვხვდება, მაგრამ ეს არ ნიშნავს, რომ აჭარის ყველა ხეობაში ცხოვრობს. მთელ საქართველოში მის გავრცელებას კი ნუ ივარაუდებთ. აჭარული კლდის ხვლიკი (D. adjarica) იმავე ჩამონათვალში კანდიდატ სახეობადაა მითითებული, მაგრამ მისი დნმ-ის მონაცემები შუახევიდანაა და არა ჭარნალიდან. ამოცნობისას ისიც გაითვალისწინეთ, რომელ ხეობაში ნახეთ ხვლიკი.
თურქული ხვლიკი ნაკადულებთან ახლოს, ნოტიო და ბუჩქებიან ადგილებში ცხოვრობს, სადაც ქვები, გამოშვერილი კლდეები და ქვის ნაშალია. კლდიან მთის მდელოებზეც გვხვდება. აჭარაში ტყიანი ხეობის ფერდობებსა და ქვიანი ნაკადულების პირას ბინადრობს, მშრალ სტეპში კი არა. საქართველოში მისი დნმ-ის მონაცემები და 2026 წლის ნაშრომში მოყვანილი სურათი კოლხური ჭარნალის ხეობიდანაა. 2009 წლის ერთ შეფასებაში აჭარაში მტირალას დასავლეთ კალთებიცაა დასახელებული, ბათუმთან ახლოს: მცირე ნაკვეთი, რომელიც სახეობის ძირითადი გავრცელებისგან მოწყვეტილია. ჩანაწერებიდან არ ჩანს, ჭარნალი და მტირალა ერთი და იგივე ადგილია თუ არა. 2021 წლის ერთი შენიშვნით, შესაძლოა ჩრდილოეთით კინტრიშის ხეობამდეც აღწევდეს. ეს ცნობა პირად შეტყობინებას ეყრდნობა, კინტრიშის ხეობა კი ჩამონათვალში დასახელებული არ არის. მისი გავრცელების შესახებ ცნობები საშუალოდ სანდოა და მთელ ქვეყანაში გავრცელების სურათს არ იძლევა. ნუ ივარაუდებთ, რომ კახეთში, ჯავახეთში ან დიდ კავკასიონზე ცხოვრობს. წყაროებში მითითებული სიმაღლეები ერთმანეთს არ ემთხვევა. 2009 წლის შეფასება 1500–2200 მ-ს ასახელებს, 1997 წლის აღწერა კი დაახლოებით 900–1700 მ-ს. თურქეთის მონაცემებში უფრო დაბალი ადგილებიცაა: დაახლოებით 450–2250 მ. 2009 წლის შეფასებაში, 1998 წლის ნაშრომზე დაყრდნობით, სომხეთიცაა ნახსენები. 2026 წლის ჩამონათვალი და სხვა ახალი მიმოხილვები სომხეთს იმ ქვეყნებს შორის არ ასახელებს, სადაც ეს ხვლიკი ცხოვრობს. ამიტომ სომხეთში მის გავრცელებას ნუ ივარაუდებთ.
თურქული ხვლიკის რუკა აერთიანებს Reptiles.ge-ის სარედაქციო ფოტოჩანაწერებს, Georgian Biodiversity Database-ის ლოკალიტეტებს ჭარნალის მიდამოებიდან და საქართველოში გაკეთებულ iNaturalist-ის საჯარო ფოტოდაკვირვებებს. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან: ხუთი ან მეტი ჩანაწერის მქონე რეგიონი რუკაზე მონიშნულია; ნაკლები ჩანაწერის მქონე რეგიონს „ჩანაწერები ცოტაა“ სტატუსი აქვს. ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და არა პოპულაციის სიმჭიდროვეს.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
სავარაუდოდ, პატარა მწერებითა და მათნაირი წვრილი ცხოველებით იკვებება, როგორც Darevskia-ს სხვა კლდის ხვლიკები. მსხვერპლს ყბებით იჭერს, შხამის გარეშე. თურქეთში ერთხელ ისიც აღწერეს, როგორ ჭამდა მცენარეს, მაგრამ ეს საქართველოში მის კვებაზე არაფერს გვეუბნება.
დღისით აქტიურია და კლდეებზე ცხოვრობს. ქვაზე თბება, თავს კი ნაპრალებში აფარებს. ჩრდილო-აღმოსავლეთ თურქეთში ერთი კვლევისას ხვლიკებს 08:30-დან 18:30-მდე იჭერდნენ, ხშირად ღრუბლიან ან წვიმიან ამინდში. კვერცხს დებს. თურქეთში შესწავლილი ხვლიკები გამრავლებას 1–3 წლის ასაკში იწყებენ, იმის მიხედვით, რა სიმაღლეზე ცხოვრობენ. მათთვის დასახელებული ყველაზე დიდი ასაკი 10–12 წელია. ყველა ეს ციფრი მიახლოებითია და თურქეთის ხვლიკებს ეხება. საქართველოს ხვლიკების საშუალო მაჩვენებლად არ გამოდგება და არც იმას აჩვენებს, დღის რომელ საათებში არიან აქ აქტიური. თუ დაიჭერთ, შეიძლება კუდი მოსძვრეს და შეიძლება გიკბინოთ კიდეც. ამიტომ ხელში ნუ აიყვანთ: დააკვირდით და ადგილზე დატოვეთ.
2009 წლის მსოფლიო შეფასებით, თურქული ხვლიკი გადაშენების საფრთხის ქვეშ მყოფ სახეობად ჩაითვალა. მაშინ მისი ცნობილი გავრცელება 5000 კმ²-ზე ნაკლებ ფართობს მოიცავდა, ხუთზე ნაკლებ ადგილას იყო ნანახი, გადაძოვება კი მის საცხოვრებელ ადგილებს აუარესებდა. ეს შეფასება ძველია. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაშიც (დადგენილება №190) გადაშენების საფრთხის ქვეშ მყოფადაა შეტანილი, სწორედ ამ შეფასებაზე დაყრდნობით. დადგენილების შენიშვნაში კი წერია, რომ მსოფლიოში მოწყვლადად ითვლება, რაც 2009 წლის შეფასებას არ ემთხვევა. იმავე 2009 წლის შეფასებაში ჭარნალის ფორმა ცალკე სახეობაა, Darevskia dryada, და გადაშენების უკიდურესი საფრთხის ქვეშ მყოფადაა მიჩნეული. 2026 წლის ჩამონათვალში თურქული ხვლიკი ბიოლოგიურად დადასტურებული სახეობაა, dryada კი მისი ქვესახეობა. მაგრამ 2009 წლის შეფასება მაინც ჭარნალის ხვლიკებისთვის დიდ საფრთხეზე მიუთითებს. 2019 წელს ჭარნალის ერთ საკვლევ ნაკვეთზე ხვლიკების რაოდენობა დაახლოებით 256 ± 48-ად შეაფასეს. ეს ხეობის მხოლოდ ნაწილია და არა მთელი ქვეყნის დათვლა. ადგილობრივ საფრთხეებად იქ მშენებლობა და საცხოვრებელი ადგილების დაკარგვა დაასახელეს. თურქული ხვლიკი CITES-ის სიაში არ შედის. ველურ ხვლიკს ნუ დაიჭერთ.
დაკავშირებული გიდები
ქვიზი
თურქული ხვლიკი საქართველოს ხვლიკების ქვიზში შედის. ათი ფოტო, ოთხი სახელი — თვალის ვარჯიში, არა საველე ამოცნობა.
კითხვები
მოკლე პასუხები თურქული ხვლიკთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2026 წლის ჩამონათვალში ეს ბიოლოგიური მონაცემებით დადასტურებულია. ჩამონათვალში მოყვანილი დნმ-ის მონაცემები და სურათები აჭარიდან, ჭარნალის ხეობიდანაა. ამიტომ ნუ ივარაუდებთ, რომ მთელ საქართველოში გვხვდება.
აჭარაში, სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში ცხოვრობს. ახალი ცნობებით, ჭარნალის ხეობაში გვხვდება, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში. 2009 წლის შეფასებაში მტირალას დასავლეთი კალთებიც არის ნახსენები, ბათუმის მიდამოებში. აღწერილი ადგილი ქვიანი და ბუჩქებიანი ფერდობია, ნაკადულთან ახლოს. კახეთსა და ჯავახეთში ამ ხვლიკს ნუ ეძებთ.
dryada ფორმა თურქული ხვლიკის ქვესახეობაა (D. c. dryada), ანუ იმავე სახეობის ნაწილი, და არა ცალკე ქართული სახეობა. ზოგ ნაშრომში დღემდე მსჯელობენ, შეიძლება თუ არა ის ცალკე სახეობად ჩაითვალოს. ამ ნაშრომებში ლაპარაკია ჭარნალის ხვლიკებზე.
მხოლოდ ფერით ვერ გაარჩევთ. თურქული ხვლიკი პატარა, მწვანე-ყავისფერი კლდის ხვლიკია, რომელიც აჭარის ხეობებში გვხვდება. მსგავსი ხვლიკებისგან გასარჩევად გაითვალისწინეთ, სად ნახეთ და როგორ იქცევა. აჭარული კლდის ხვლიკი (D. adjarica) parvula-ს ჯგუფს ეკუთვნის და შუახევში გვხვდება, ართვინის ხვლიკი (D. derjugini) კი ტყეში, მიწაზე ცხოვრობს. ჩამონათვალის სურათებზე უფრო სანდო ნიშანი თავის ქერცლია, ვიდრე ზურგის ფერი.
არა. შხამი არ აქვს და ადამიანისთვის საშიში არ არის. თუ დაიჭერთ, შეიძლება გიკბინოთ, კუდიც შეიძლება მოსწყდეს. თან საქართველოს წითელ ნუსხაშია, ამიტომ ნუ დაიჭერთ და იქვე დატოვეთ, სადაც ნახეთ.
თურქეთში შესწავლილ ხვლიკებს თავი და ტანი ერთად ხშირად დაახლოებით 4,5–7 სმ აქვთ, კუდის გარეშე. ჭარნალის ხეობის dryada ფორმა უფრო დიდად არის აღწერილი.
სავარაუდოდ, პატარა ცხოველებით იკვებება, რომლებსაც ხერხემალი არ აქვთ. თურქეთში ისიც უნახავთ, როგორ ჭამდა მცენარეს.
დღისით არის აქტიური. თურქეთში ეს ხვლიკი დღის საათებში ნახეს, მოღრუბლულ ამინდშიც.
წყაროები
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.