
ხვლიკები
საქართველოში 56 ქვეწარმავალი და 12 ამფიბიაა — ახალი ჩამონათვალი
ნაშრომი საქართველოში დაფიქსირებულ სახეობებს დადასტურებულ და კანდიდატ ტაქსონებად ყოფს — ეს ახალი აღმოჩენების სია არ არის.
სტატიის წაკითხვაLeonid A. Neymark · ხულო საქართველოს ველში
სამედიცინო შხამის რისკი არაა
სამედიცინოდ მნიშვნელოვანი შხამი არ აქვს. მაინც ნუ აიყვანთ — დააკვირდით და დატოვეთ იქ, სადაცაა.
აჭარული კლდის ხვლიკი (Darevskia adjarica) საქართველოში აჭარაში ცხოვრობს. შხამი არ აქვს და ადამიანისთვის საშიში არ არის. ფოტოდაკვირვებები აჭარის სანაპიროდან, ბათუმის მიდამოებიდან, მთიან ხულომდეა. სამცხე-ჯავახეთიდან, აბასთუმნის მიდამოებიდან, მხოლოდ ცალკეული ჩანაწერებია ცნობილი. ეს არ ნიშნავს, რომ მთელ საქართველოში გვხვდება. სახეობა აბასთუმანში, დაახლოებით 1400 მ სიმაღლეზე ნაპოვნი ხვლიკის მიხედვით აღწერეს. ნამდვილი ხვლიკების ოჯახს (Lacertidae) ეკუთვნის და დიდხანს თვლიდნენ, რომ D. parvula-ს ქვესახეობაა და ცალკე ტერიტორიაზე ცხოვრობს. 2018 და 2022 წლების კვლევებში ცალკე სახეობად მიიჩნიეს, რომელიც თურქეთში მცხოვრები D. parvula-სა და D. tuniyevi-სგან განსხვავდება. 2026 წლის ქართულ ჩამონათვალში შესაძლო ცალკე სახეობადაა შეტანილი, მაგრამ ეს ჯერ დადასტურებული არ არის. საბოლოო პასუხისთვის იმ ადგილების ხვლიკები უნდა შეისწავლონ, სადაც ამ სახეობების გავრცელების არეები ერთმანეთს ეხება. ჯერ გამორიცხული არ არის, რომ იქ ეს სახეობები ერთმანეთთან თავისუფლად მრავლდებოდნენ. აჭარისწყალზე აღებული დნმ-ის ჩანაწერი ამ სახეობისას ჰგავს, თუმცა მონაცემთა ბაზაში D. parvula-ს სახელითაა შეტანილი. ჩამონათვალში ზოგან ajarica წერია: ეს იმავე სახელის სხვა დაწერილობაა და არა სხვა სახეობა.
ამოცნობა
საშუალო ზომის კლდის ხვლიკია, შედარებით ბრტყელი თავითა და კარგად განვითარებული ფეხებით. სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში გვხვდება, ქვებსა და კლდის ნაპრალებში. მხოლოდ ფერით მას ვერ ამოიცნობთ. Darevskia-ს სხვა სახეობებისგან რომ გაარჩიოთ, ყურადღება მიაქციეთ ქერცლს, ადგილს, სადაც ცხოვრობს, და იმას, საქართველოს რომელ კუთხეში ნახეთ.

კლდეებზე მცხოვრები Darevskia-ა, კარგად განვითარებული ფეხებითა და შედარებით ბრტყელი თავით. ქვებსა და ნაპრალებში გვხვდება და ამით განსხვავდება ტყის მიწაზე მცხოვრები derjugini-სა და მიწაზე მცხოვრები დიდი Lacerta-სგან. D. parvula-სთან შედარებით, სხეული უფრო ჩასხმული და მომრგვალო აქვს. საფეთქლებთან მუქი ზოლები გადის, ზურგის შუა ნაწილი კი მათგან ხშირად მკაფიოდ გამოირჩევა. ამ ზოლების კიდეებზე ხშირად ღია ზოლი ან მოთეთრო წერტილების რიგი ჩანს. ზრდასრულ მამალს მუცელი ხშირად ნარინჯისფერი ან აგურისფერი აქვს, იღლიასთან კი იშვიათად ცისფერი რგოლიც ჩანს. მომწვანო ელფერი, თუ ჩანს, ბზინვარებისგან მოდის და არა კანის ცალკე ფერისგან. ეს მხოლოდ გარეგნული ნიშნებია: სახეობების გარჩევა მარტო ფერით არ შეიძლება.
თავისა და ტანის სიგრძე, ანუ ხვლიკის სიგრძე კუდის გარეშე, დაახლოებით 5–5,5 სმ-ია. კუდი ჩვეულებრივ სხეულზე გრძელია. ერთ კვლევაში, ჩრდილო-აღმოსავლეთ თურქეთში გაზომილ ხვლიკებში, ეს სიგრძე დაახლოებით 4,2–6,2 სმ იყო. საქართველოში გაზომილი ხვლიკების ზომები ცალკე მოცემული არ არის.
ამ ხვლიკის გასარჩევად შეიძლება ყბის ქვეშ მეექვსე ქერცლს დახედოთ. თავდაპირველი აღწერის მიხედვით, დაახლოებით 95% შემთხვევაში ის სამკუთხაა, ამობურცული კიდეებით. D. parvula-ს კი ეს ქერცლი ხშირად ბრტყელი აქვს. უკანა გასასვლელთან მდებარე ქერცლის წინ დაახლოებით ნახევარ შემთხვევაში ერთი დიდი ქერცლია, დანარჩენ შემთხვევებში კი ორი. შუახევის ხვლიკების სურათები თავისა და უკანა გასასვლელის წინა ქერცლებს აჩვენებს და არა შეფერილობას. ბუნებაში ამ ნიშნებს გამადიდებელი შუშის გარეშე ძნელად გაარჩევთ.
აჭარაში, ჭარნალის ხეობაში, დადასტურებულია კლარკის კლდის ხვლიკი (D. clarkorum), რომელიც ცალკე სახეობაა. იმავე ხეობაში შესაძლოა D. derjugini-ც იყოს — ტყეში, მიწაზე მცხოვრები ხვლიკი, რომელსაც თავი უფრო მომრგვალებული აქვს. აჭარული ხვლიკი (D. mixta) მხოლოდ დასავლეთ საქართველოში გვხვდება, აჭარაში კი არა. სახელები ერთმანეთს ჰგავს, მაგრამ ეს სხვა სახეობაა, ამიტომ აჭარულ კლდის ხვლიკში ნუ აგერევათ. ნამდვილი D. parvula საქართველოს სახეობათა სიაში არ შედის. D. tuniyevi თურქეთში გვხვდება. ერთ ნაშრომში წერია, რომ შესაძლოა ვიწრო ზოლად აჭარისწყლამდეც აღწევდეს, მაგრამ საქართველოში მისი არსებობა დადასტურებული არ არის. ამ ხვლიკებს მხოლოდ ფერით ვერ გაარჩევთ.
საქართველოში აჭარაშია გავრცელებული, აბასთუმნის მიდამოებიდან კი მხოლოდ ცალკეული ჩანაწერებია ცნობილი. ეს არ ნიშნავს, რომ მთელ საქართველოში გვხვდება. ეს სახეობა აბასთუმანში ნაპოვნი ხვლიკის მიხედვით აღწერეს. დიდხანს D. parvula-ს ადგილობრივ ქვესახეობად მიიჩნევდნენ, თავად D. parvula კი საქართველოს სახეობათა ჩამონათვალში არ შედის. 2026 წლის ქართულ ჩამონათვალში მხოლოდ შესაძლო სახეობადაა შეტანილი და არა დადასტურებულად. აჭარული ხვლიკი (D. mixta) აჭარაში არ გვხვდება.
ტყიან ხეობებში ცხოვრობს: კლდეებზე, ქვებზე და მათ ნაპრალებში, ხშირად ნაკადულთან ახლოს. უტყეო სტეპი მისი ჩვეული ადგილი არ არის, არც ტყის მიწა, სადაც derjugini დადის. თურქეთში ხვლიკები, რომლებსაც მაშინ D. p. adjarica-ს სახელით იცნობდნენ, დღისით, ტყეში, ნაკადულთან ახლოს შეაგროვეს. საქართველოში მისი ნიმუშები დაახლოებით 600–1400 მ სიმაღლეზეა აღებული, ფოტოდაკვირვებები კი ზღვასთან ახლოს, ბათუმის მიდამოებიდანაცაა. 2026 წლის მიმოხილვის მიხედვით, საქართველოს სამხრეთ-დასავლეთში ცხოვრობს, თუმცა ამ ცნობის სანდოობა საშუალოა. არ უნდა ვიფიქროთ, რომ აღმოსავლეთ საქართველოს მშრალ დაბლობზე ან დიდი კავკასიონის მთელ სიგრძეზე ცხოვრობს. აჭარაში ბევრგანაა ნანახი: ბათუმის, ქობულეთის, ხელვაჩაურის, ქედის, შუახევისა და ხულოს მიდამოებში. შუახევიდანაა მისი თავის ქერცლების სურათი და დნმ-ის ჩანაწერები, 2019 წელს კი იქვე, დაახლოებით 600 მ სიმაღლეზე, ნიმუშიც აიღეს. სამცხე-ჯავახეთიდან მხოლოდ ცალკეული ჩანაწერებია ცნობილი, აბასთუმნის მიდამოებიდან. სწორედ იქიდანაა, დაახლოებით 1400 მ სიმაღლიდან, ხვლიკი, რომლის მიხედვითაც ეს სახეობა აღწერეს. 2019 წელს აბასთუმანში, დაახლოებით 1300 მ-ზე, კიდევ ერთი ნიმუში აიღეს. აჭარისწყლის დნმ-ის ჩანაწერი D. parvula-ს სახელითაა შენახული, მაგრამ შუახევის ჩანაწერებს 99,21%-ით ემთხვევა და ჩამონათვალში ამ სახეობას უკავშირდება. აჭარის გარეთ ჩანაწერები ჯერ ძალიან ცოტაა, ამიტომ სამცხე-ჯავახეთი მის გავრცელების რეგიონად ჯერ არ ითვლება. ეს არც იმას ნიშნავს, რომ ყველა შესაფერისი ხეობა უკვე შემოწმებულია. 1980 წლის აღწერაში მისი გავრცელების არე უფრო ფართოა. ის მოიცავს შავი ზღვის სანაპიროს ტრაბზონიდან ბათუმამდე და ჭოროხს ბორჩხის ქვემოთ. საქართველოში მასში შედის აჭარა და მერიასა (ფოთის სამხრეთ-აღმოსავლეთით) და ბორჯომს შორის მდებარე ტერიტორია. იმავე აღწერაში ცალკეა ნახსენები ბაკურიანთან მცხოვრები ჯგუფიც. გურია, იმერეთი და ბაკურიანი ძველ წყაროებშია ნახსენები, 2026 წლის ჩამონათვალში კი მათთვის დნმ-ის კონკრეტული ჩანაწერი არ არის.
აჭარული კლდის ხვლიკის რუკა აერთიანებს Reptiles.ge-ის სარედაქციო ფოტოჩანაწერებსა და საქართველოში გაკეთებულ iNaturalist-ის საჯარო ფოტოდაკვირვებებს. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან: ხუთი ან მეტი ჩანაწერის მქონე რეგიონი რუკაზე მონიშნულია; ნაკლები ჩანაწერის მქონე რეგიონს „ჩანაწერები ცოტაა“ სტატუსი აქვს. ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და არა პოპულაციის სიმჭიდროვეს.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
სავარაუდოდ, მწერებს, ობობებსა და მსგავს პატარა ცხოველებს ჭამს. ასე იკვებებიან კლდეებზე მცხოვრები Darevskia-ს სხვა სახეობებიც. შხამი არ აქვს და ნადავლს ყბებით იჭერს.
დღისით აქტიურია: ქვაზე თბება და კლდის ნაპრალებში იმალება. თურქეთში D. p. adjarica-ს სახელით მაშინ ცნობილი ხვლიკების ნიმუშები 08:00–15:30 საათებში აიღეს, მოწმენდილ და მოღრუბლულ ამინდში. შუახევსა და აბასთუმანში ნიმუშები 2019 წლის 8 სექტემბერს აიღეს, ესე იგი გვიან ზაფხულში ხვლიკები ჯერ კიდევ გარეთ იყვნენ. კვერცხს დებს. თუ დაიჭერთ, შეიძლება გიკბინოთ ან კუდი მოსწყდეს. ამიტომ ადგილზე დააკვირდით, ხელში ნუ აიყვანთ და იქვე დატოვეთ.
აჭარული კლდის ხვლიკი საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში არ შედის. მსოფლიო მასშტაბით ცალკე არ შეუფასებიათ. 2009 წელს „ნაკლებად საფრთხის ქვეშ მყოფად“ D. parvula შეაფასეს, მაშინ კი ეს შეფასება აჭარულ კლდის ხვლიკსაც მოიცავდა. არც ველური ცხოველებით საერთაშორისო ვაჭრობის შეთანხმების, CITES-ის, სიებში შედის. ველური ხვლიკი არ დაიჭიროთ. 2026 წლის კვლევაში D. adjarica ცალკე სახეობის კანდიდატადაა მიჩნეული. D. parvula-სგან ნამდვილად განსხვავდება თუ არა, ამის გასარკვევად მეტი მონაცემია საჭირო იმ ადგილებიდან, სადაც ორივე ხვლიკის გავრცელების არეები ერთმანეთს ეხება. ერთი წყაროს მიხედვით, საქართველოს ნიმუშები და ჩრდილო-აღმოსავლეთ თურქეთის D. parvula-ს ზოგიერთი გენეტიკური ჩანაწერი დნმ-ის ერთ გენში 3,7%-მდე განსხვავდება. 2018 წლის კვლევაში კი ამ ორ ჯგუფს შორის სხვაობა დაახლოებით 14,4%-ია. ამ რიცხვების პირდაპირ შედარება არ შეიძლება: კვლევებში სხვადასხვა ნიმუში გამოიყენეს, D. tuniyevi კი ცალკე მხოლოდ 2022 წელს გამოყვეს. ამიტომ ჯერ საბოლოოდ დადგენილი არ არის, საქართველოში D. adjarica ცალკე სახეობად უნდა ჩაითვალოს თუ არა.
დაკავშირებული გიდები
ქვიზი
აჭარული კლდის ხვლიკი საქართველოს ხვლიკების ქვიზში შედის. ათი ფოტო, ოთხი სახელი — თვალის ვარჯიში, არა საველე ამოცნობა.
კითხვები
მოკლე პასუხები აჭარული კლდის ხვლიკთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2026 წლის ჩამონათვალში კანდიდატ სახეობადაა შეტანილი, ანუ ცალკე სახეობად ჯერ დადასტურებული არ არის. ეს სახეობა აბასთუმანში ნაპოვნი ხვლიკის მიხედვით აღწერეს. მისი დნმ-ის ჩანაწერები და თავის სურათი კი შუახევიდანაა.
აჭარაში: ფოტოდაკვირვებები ბათუმის მიდამოებიდან მთიან ხულომდეა, შუახევში კი ნიმუში დაახლოებით 600 მ სიმაღლეზე აიღეს. სამცხე-ჯავახეთიდან, აბასთუმნის მიდამოებიდან (დაახლოებით 1300–1400 მ), მხოლოდ ცალკეული ჩანაწერებია ცნობილი. ტყიან ხეობებში, კლდეებსა და ქვებზე გვხვდება. ეს არ ნიშნავს, რომ მთელ საქართველოში ცხოვრობს.
საშუალო ზომის კლდის ხვლიკია, სხეულზე მუქი, მკვეთრი ნახატით. მუცელი ხშირად ნარინჯისფერი ან აგურისფერი აქვს. თუმცა მხოლოდ ფერი მის ამოსაცნობად საკმარისი არ არის. შეადარეთ ჭარნალის ხეობის კლარკის კლდის ხვლიკს (D. clarkorum) და ტყის მიწაზე მცხოვრებ D. derjugini-ს. აჭარულ ხვლიკში (D. mixta) კი ნუ აგერევათ: ის აჭარაში არ გვხვდება.
არა, შხამი არ აქვს. თუ დაიჭერთ, შეიძლება გიკბინოთ, კუდიც შეიძლება მოსწყდეს. ამიტომ ხელში ნუ აიყვანთ და დატოვეთ იქ, სადაც არის.
თავითა და ტანით, კუდის გარეშე, ხშირად დაახლოებით 5–5,5 სმ-ია. გაზომილ ხვლიკებში ეს სიგრძე დაახლოებით 4,2–6,2 სმ იყო. ეს ზომა კუდს არ მოიცავს, ამიტომ კუდიანად ხვლიკი უფრო გრძელია.
იმიტომ, რომ ცალკე სახეობად ჯერ დადასტურებული არ არის. ზოგი კვლევა აჭარულ კლდის ხვლიკს ცალკე სახეობად მიიჩნევს. ჩამონათვალში ადრე D. parvula-ს ქვესახეობად ითვლებოდა, ახლა კი შესაძლო ცალკე სახეობადაა შეტანილი. იქ, სადაც ეს ხვლიკი და D. parvula ერთმანეთს ხვდება, მათი ადგილობრივი ჯგუფები ჯერ შესწავლილი არ არის. სწორედ ამიტომ ამ კითხვაზე საბოლოო პასუხი ჯერ არ არსებობს.
აჭარული ხვლიკი (D. mixta) აჭარაში არ გვხვდება. არც D. parvula შედის საქართველოს სახეობათა სიაში: ის თურქეთის სახეობაა. აჭარისწყლიდან ერთი ძველი დნმ-ის ჩანაწერი მონაცემთა ბაზაში parvula-ს სახელით არის შეტანილი. თუმცა ეს ჩანაწერი თითქმის ემთხვევა შუახევის ხვლიკების დნმ-ის ჩანაწერებს.
დღისით აქტიურია. შუახევსა და აბასთუმანში ნიმუში სექტემბრის დასაწყისში აიღეს, ანუ ამ დროსაც ჯერ კიდევ აქტიური იყო.
წყაროები
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.