ველის არწივი
Aquila nipalensis
გიორგი ნაცვლიშვილი · ნადარბაზევის ტბა საქართველოს ველში
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 60–89 სმ, ფრთები 1,65–2,15 მ
- კვება
- მიწის ციყვები და სხვა პატარა ძუძუმწოვრები, ლეში
- სტატუსი საქართველოში
- ზაფხულის სტუმარი და გადამფრენი, არ ბუდობს
- დაფიქსირებული რეგიონები
- შიდა ქართლი; კახეთი; მცხეთა-მთიანეთი; აჭარა; თბილისი; ქვემო ქართლი
- ჰაბიტატი
- ველები და ნახევრად უდაბნოები
- ოჯახი
- Accipitridae
- დაცვა
- მსოფლიოში EN (2021); საქართველოში EN (2024)
ველის არწივი (Aquila nipalensis) დიდი მტაცებელი ფრინველია: სიგრძე 60–89 სმ-ია, გაშლილი ფრთები 1,65–2,15 მ, წონა დაახლოებით 2–4,9 კგ. დედალი მამალზე დიდია. ზრდასრული თითქმის ერთფეროვანი მუქი ყავისფერია, გრძელი და სქელი კისრით, შედარებით პატარა თავით და გრძელი, ყვითელი პირის ჭრილით. ახალგაზრდას ფრენისას ფრთის ქვედა მხარეზე ფართო თეთრი ზოლი უჩანს. ადამიანისთვის საშიში არ არის. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის ზაფხულის სტუმარ და გადამფრენ ფრინველად არის აღნიშნული, საქართველოში კი არ ბუდობს. დაკვირვებების უმეტესობა გაზაფხულისა და შემოდგომის გადაფრენაზე მოდის: ყველაზე მეტი ოქტომბერსა და აპრილშია. გადაფრენისას რეგულარულად ჩანს ექვს რეგიონში: შიდა ქართლში, კახეთში, მცხეთა-მთიანეთში, აჭარაში, თბილისსა და ქვემო ქართლში. ყველაზე მეტი ჩანაწერი შიდა ქართლსა და კახეთშია. მსოფლიოში მას გადაშენების მაღალი საფრთხე ემუქრება (EN, 2021), საქართველოშიც EN-ად არის შეფასებული.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ ველის არწივი
დიდი, მასიური, ერთფეროვანი მუქი ყავისფერი არწივია გრძელი კისრით, პატარა თავით და გრძელი, ყვითელი პირის ჭრილით, რომელიც თვალის შუა ნაწილს სცდება. ახალგაზრდას ფრთის ქვედა მხარეზე ფართო თეთრი ზოლი აქვს.
სიგრძე 60–89 სმ-ია, გაშლილი ფრთების სიგანე 1,65–2,15 მ. წონა დაახლოებით 2–4,9 კგ-ია; დედალი მამალზე 15%-მდე დიდია. ფეხები ბოლომდე ბუმბულით აქვს დაფარული, ბუმბული კი თითქოს აჩეჩილია.
ზრდასრული თითქმის ერთფეროვანი მუქი ყავისფერია, ზოგჯერ კეფაზე მოწითალო-ქვიშისფერი ლაქით. ფრთის ქვედა მხარეზე ფრენის ბუმბული ნაცრისფერია, მუქი განივი ზოლებით, ფრთის უკანა კიდე და ბოლოები კი შავია. ახალგაზრდა ყავისფერი ან ნაცრისფერ-ყავისფერია; ფრთის ქვედა მხარეზე ფართო თეთრი ზოლი აქვს, ფრთებზე და კუდზე თეთრი წვერები, კუდის ზემოთ კი თეთრი ნაწილი.
მსგავს Aquila heliaca-ს ზრდასრულს ღია ოქროსფერი კეფა და მხრებზე თეთრი ლაქები აქვს. Aquila chrysaetos-ს უფრო გრძელი კუდი და ოქროსფერი კეფა აქვს. ველის არწივის საუკეთესო ნიშანი გრძელი, ყვითელი პირის ჭრილია, რომელიც თვალის შუა ნაწილამდე და უფრო შორს აღწევს, და ოვალური ნესტოები.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
ბუდობს ველებსა და ნახევრად უდაბნოებში, მთიან რაიონებში 2300 მ-მდე. ბუდეს ტრადიციულად მიწაზე აკეთებს, დიდი ბაქნის სახით, მაგრამ ბოლო დროს სულ უფრო ხშირად ბუჩქებსა და ხეებზე, რამდენიმე მეტრის სიმაღლეზე, ან ადამიანის ნაგებობებზე. ზამთარს სამხრეთ-აღმოსავლეთ აფრიკასა და სამხრეთ აზიაში ატარებს, საჰარისა და სავანის მშრალ ადგილებში. ზღვის გადაფრენას ერიდება, ამიტომ გადაფრენისას ხმელეთის ვიწრო გასასვლელებზე დიდი რაოდენობით იყრის თავს. ზოგჯერ ნაგავსაყრელებზეც ჩანს. საქართველოში ყველაზე ხშირად შიდა ქართლში ჩანს, ნადარბაზევის ტბასთან, განსაკუთრებით ოქტომბერში, და გორის მუნიციპალიტეტში. ხშირად ჩანს კახეთშიც, ლაგოდეხისა და ყვარლის მუნიციპალიტეტებში, განსაკუთრებით აპრილში, ასევე საგარეჯოსა და დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტებში. ასევე ნახეს მცხეთა-მთიანეთში, გოროვანთან, თბილისის ჩრდილოეთ განაპირას, გლდანის მიდამოებში, და სტეფანწმინდასთან, აჭარაში, სახალვაშოსთან და ქობულეთის მუნიციპალიტეტში, განსაკუთრებით სექტემბერ-ოქტომბერში, თბილისში, ლისის ტბასთან, და ქვემო ქართლში, წალკის მუნიციპალიტეტსა და ჯანდარის ტბასთან. სამცხე-ჯავახეთში, ბორჯომთან, მხოლოდ ერთი ჩანაწერია.
ველის არწივის რუკა iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს აერთიანებს. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან, ხოლო სტატუსი ერთმანეთისგან გამოყოფს საკმარისი ჩანაწერების მქონე რეგიონებსა და რეგიონებს, სადაც ჩანაწერები ცოტაა. ჩანაწერები თებერვლიდან ნოემბრამდეა, ყველაზე მეტი ოქტომბერსა და აპრილში. ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და პოპულაციის სიმჭიდროვედ არ უნდა განვიხილოთ.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
- ჩანაწერების მქონე რეგიონი
ხორცისმჭამელია. ბუდობის ადგილებში ძირითადად პატარა ძუძუმწოვრებს ჭამს, ზოგან კი მისი საკვების უდიდესი ნაწილი მიწის ციყვებია. ასევე იჭერს მემინდვრიებს, ზაზუნებს, კურდღლებსა და ფრინველებს. ზამთრობით აღმოსავლეთ აფრიკაში ძირითადად ბრმათაგვებს ჭამს, სამხრეთ აფრიკაში კი ტერმიტებსა და პატარა ფრინველებს. ხშირად ლეშსაც ჭამს და ნაგავსაყრელებზეც იკვებება.
სრულად გადამფრენი ფრინველია. ბუდობის ადგილებს აგვისტოდან ოქტომბერ-ნოემბრამდე ტოვებს და იანვრიდან მაისამდე ბრუნდება. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის ზაფხულის სტუმარ და გადამფრენ ფრინველად არის აღნიშნული. საქართველოში დაკვირვებები თებერვლიდან ნოემბრამდეა, ყველაზე მეტი ოქტომბერსა და აპრილში. ზაფხულში აქ თითქმის არ უნახავთ: ივნისში მხოლოდ ერთი ჩანაწერია, ივლისში არცერთი. ხშირად ღია ადგილას, მიწაზე, ბორცვზე ან ბოძზე ზის, წელში გამართული. საქართველოს გარეთ, ბუდობის ადგილებში, ჩვეულებრივ, 2 კვერცხს დებს, ზოგჯერ 1-დან 3-მდე. ინკუბაცია დაახლოებით 45 დღე გრძელდება. ბარტყები ბუდეს სწრაფად, 55–65 დღეში ტოვებენ, რადგან მიწაზე მდებარე ბუდეს მტაცებლები, ხანძარი, საქონელი და ადამიანი ემუქრება. წარმატებულ ბუდეში, ჩვეულებრივ, ერთი ან ორი ბარტყი იზრდება.
მსოფლიოში ველის არწივს გადაშენების მაღალი საფრთხე ემუქრება (EN, 2021). ზრდასრული ფრინველების რიცხვი 2015 წლის შეფასებით 50 000–75 000-ია და სწრაფად მცირდება. არეალის დასავლეთ ნაწილში, რუმინეთში, მოლდოვასა და უკრაინაში, ის უკვე გადაშენდა. მთავარი საფრთხეებია ველების სახნავ-სათესად გადაქცევა, დევნა, ელექტროგადამცემ ხაზებზე დენით დაზიანება, ქარის ელექტროსადგურები, პესტიციდებით მოწამვლა, გაზაფხულის ხანძრები, რომლებიც მიწაზე მდებარე ბუდეებს ანადგურებს, და ბარტყების ბუდიდან გაყიდვის მიზნით წაყვანა. ზამთრის ადგილებში მისთვის საშიშია ვეტერინარული წამალი დიკლოფენაკი. სახეობა ბონის კონვენციის I და II დანართებსა და CITES-ის II დანართშია. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში საქართველოშიც მისი საფრთხე მაღლად არის შეფასებული (EN).
გიორგი ნაცვლიშვილი · lzazadze · ნიკიტა ტიუნოვი · samu_eli
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები ველის არწივთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ, მაგრამ აქ არ ბუდობს. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის ზაფხულის სტუმარ და გადამფრენ ფრინველად არის აღნიშნული. ყველაზე ხშირად აპრილსა და ოქტომბერში, გადაფრენისას ჩანს.
ოქტომბერში ყველაზე ხშირად შიდა ქართლში, ნადარბაზევის ტბასთან, აპრილში კი კახეთში, ლაგოდეხისა და ყვარლის მუნიციპალიტეტებში. შემოდგომით ჩანს აჭარაშიც, სახალვაშოსთან, ასევე მცხეთა-მთიანეთში, თბილისსა და ქვემო ქართლში.
დიდი, ერთფეროვანი მუქი ყავისფერი არწივია გრძელი, ყვითელი პირის ჭრილით, რომელიც თვალის შუა ნაწილს სცდება. ახალგაზრდას ფრენისას ფრთის ქვედა მხარეზე ფართო თეთრი ზოლი უჩანს.
არა. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის მობუდრად არ არის აღნიშნული. ბუდობს რუსეთის ევროპული ნაწილის სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან ყაზახეთის, ჩინეთისა და მონღოლეთის ველებამდე.
სიგრძე 60–89 სმ-ია, გაშლილი ფრთები 1,65–2,15 მ, წონა დაახლოებით 2–4,9 კგ. დედალი მამალზე დიდია.
ძირითადად მიწის ციყვებსა და სხვა პატარა ძუძუმწოვრებს, ასევე ფრინველებსა და ლეშს. ზამთრობით ტერმიტებსაც ჭამს.
ველის არწივი ადამიანისთვის უვნებელია. მას გადაშენების მაღალი საფრთხე ემუქრება: მსოფლიოშიც და საქართველოშიც EN-ად არის შეფასებული. სახეობა ბონის კონვენციის I დანართშია.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
