ბექობის არწივი
Aquila heliaca
გიორგი ნაცვლიშვილი · გორი, შიდა ქართლი საქართველოს ველში
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 68–90 სმ, ფრთები 1,76–2,2 მ
- კვება
- მღრღნელები, კურდღლები, ფრინველები და ქვეწარმავლები
- სტატუსი საქართველოში
- მობუდარი, გადამფრენი და მოზამთრე
- დაფიქსირებული რეგიონები
- კახეთი; ქვემო ქართლი; შიდა ქართლი
- ჰაბიტატი
- ტყის პირები, ხეებიანი ველები და მინდვრები
- ოჯახი
- Accipitridae
- დაცვა
- მსოფლიოში VU (2025); საქართველოში EN (2024)
ბექობის არწივი (Aquila heliaca) დიდი მტაცებელი ფრინველია: სიგრძე 68–90 სმ-ია, გაშლილი ფრთები 1,76–2,2 მ, წონა დაახლოებით 2,5–4,5 კგ. დედალი მამალზე დიდი და მძიმეა. ზრდასრული თითქმის შავი-ყავისფერია, თავზე და კეფაზე ოქროსფერ-მოყვითალო ბუმბულით და მხრებზე თეთრი ლაქებით. ახალგაზრდა ქვიშისფერია, მუქი ზოლებით. ადამიანისთვის საშიში არ არის. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის მთელი წლის მობუდარ, გადამფრენ და მოზამთრე ფრინველად არის აღნიშნული. დაკვირვებები წლის ყველა თვეშია, ყველაზე მეტი აპრილში, მაისსა და ოქტომბერში. ყველაზე მეტი ჩანაწერი კახეთიდანაა. საქართველოში მისი საფრთხე მაღალია (EN), მსოფლიოში კი ის მოწყვლად სახეობად არის შეფასებული (VU, 2025).
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ ბექობის არწივი
დიდი, მუქი არწივია ღია ოქროსფერი თავითა და კეფით და მხრებზე თეთრი ლაქებით. ახალგაზრდა ქვიშისფერია, მკერდზე მუქი ზოლებით. ფრენისას ფრთებს თითქმის სწორად, ჰორიზონტალურად იჭერს.
სიგრძე 68–90 სმ-ია, გაშლილი ფრთების სიგანე 1,76–2,2 მ. წონა დაახლოებით 2,5–4,5 კგ-ია; დედალი შეიძლება მამალზე 40%-ით მძიმე იყოს.
ზრდასრული თითქმის შავი-ყავისფერია. თავზე, კეფასა და კისრის გვერდებზე ღია ოქროსფერ-მოყვითალო ბუმბული აქვს, მხრებზე კი მკვეთრი თეთრი ლაქები. ახალგაზრდა ქვიშისფერ-მოყვითალოა, მკერდზე მუქი ზოლებით და ფრთებზე ღია ზოლებით. ზრდასრულის შეფერილობას რამდენიმე წელიწადში, თანდათან იღებს: მუქი ბუმბული ჯერ ყელსა და მკერდზე ჩნდება.
მსგავსი Aquila chrysaetos უფრო მასიური და ძლიერი აღნაგობისაა, უფრო მოკლე კისრითა და პატარა თავით, მხრებზე თეთრი ლაქები კი არ აქვს. ბექობის არწივი ხშირად ღია ტოტზე, ბორცვზე ან თივის ზვინზე ზის და სხვა არწივებთან შედარებით ადამიანს ნაკლებად ერიდება.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
რომელ სახეობებს ჰგავს
უყვარს ადგილები, სადაც მაღალი ხეები ღია, ბრტყელ ადგილებს ესაზღვრება: ტყის პირები, ველის ტყე-ბუჩქნარი, ხეებიანი ველები და სასოფლო-სამეურნეო მიწები დიდი ხეებით. წინათ ძირითადად დაბლობის ფრინველი იყო, მაგრამ დევნისა და ჰაბიტატის დაკარგვის გამო ბევრგან მთის დიდ ტყეებში გადაინაცვლა. ჩვეულებრივ, 1300 მ-მდე ბუდობს. ნადირობს ღია ადგილებში: ველებზე, მინდვრებსა და ჭაობების პირას. ზამთარში ღია ველებს, ვაკეებს, ნახევრად უდაბნოებსა და დიდი ტბებისა და ჭაობების პირებს ირჩევს. ბექობის არწივი საფრთხის ქვეშ მყოფი სახეობაა, ამიტომ მისი ბუდეებისა და დაკვირვებების ზუსტი ადგილები, ბრაკონიერებისა და შემაწუხებლებისგან დასაცავად, საჯაროდ არ ქვეყნდება. საქართველოში ის კახეთში, ქვემო ქართლსა და შიდა ქართლში გვხვდება. ყველაზე ხშირად კახეთში ჩანს, მათ შორის დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში, ქვემო ქართლში კი გარდაბნის მუნიციპალიტეტში. მცხეთა-მთიანეთში, აჭარაში, სამცხე-ჯავახეთსა და აფხაზეთში მხოლოდ რამდენიმე ჩანაწერია. ისინი გაზაფხულისა და შემოდგომის გადაფრენის თვეებშია: მცხეთა-მთიანეთში, ყაზბეგის მხარეში, აპრილში, აჭარაში კი სექტემბერ-ოქტომბერში. ეს ჩანაწერები, სავარაუდოდ, გადამფრენ ფრინველებს ეკუთვნის.
ხორცისმჭამელია. მსხვერპლს თითქმის ყოველთვის მიწაზე იჭერს. ძირითადად პატარა და საშუალო ზომის ძუძუმწოვრებს ჭამს: მემინდვრიებს, ზაზუნებს, მიწის ციყვებს, კურდღლებსა და ზღარბებს. ასევე იჭერს ფრინველებს, განსაკუთრებით საშუალო და დიდი ზომის ფრინველების ბარტყებს, ქვეწარმავლებს და ლეშსაც ჭამს. 1990-იან წლებში საქართველოში შესწავლილ 341 მსხვერპლს შორის ყველაზე ხშირი საზოგადოებრივი მემინდვრია (Microtus socialis) იყო, დაახლოებით 15%. საქართველოში მისი საკვების დაახლოებით 30% ქვეწარმავლები იყო, ძირითადად კავკასიური აგამა (Paralaudakia caucasia) და სხვა პატარა ხვლიკები.
არეალის დიდ ნაწილში გადამფრენია: შემოდგომით სექტემბრიდან ნოემბრამდე მიფრინავს სამხრეთით და თებერვლიდან მაისამდე ბრუნდება. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის მთელი წლის მობუდარ, გადამფრენ და მოზამთრე ფრინველად არის აღნიშნული. საქართველოში დაკვირვებები წლის ყველა თვეშია, ყველაზე მეტი აპრილში, მაისსა და ოქტომბერში. ფრენისას მძიმედ, მაგრამ თანაბრად იქნევს ფრთებს, ჰაერში ტრიალისას კი ფრთებს თითქმის სწორად იჭერს. ბუდეს დიდ, ხნიერ ხეზე აკეთებს. რუსეთსა და ყაზახეთში ელექტროგადამცემი ხაზების ანძებზეც ბუდობს. ერთ წყვილს ზოგჯერ ორი ან სამი ბუდე აქვს. დებს 2–3 კვერცხს; საქართველოში ერთ ბუდეში საშუალოდ დაახლოებით 2 კვერცხია. სამხრეთ-აღმოსავლეთ ევროპაში კვერცხებს თებერვლის შუა რიცხვებიდან მარტამდე დებს. კვერცხებზე ძირითადად დედალი ზის, დაახლოებით 43 დღე. ბარტყები ბუდეს 63–77 დღის ასაკში ტოვებენ. ჩვეულებრივ, წყვილი ერთ ან ორ ბარტყს ზრდის.
მსოფლიოში ბექობის არწივი მოწყვლად სახეობად არის შეფასებული (VU, 2025). ზრდასრული ფრინველების რიცხვი 2020 წლის შეფასებით დაახლოებით 16 000–20 000-ია და, სავარაუდოდ, ნელა მცირდება. 1970–1990 წლებში ჰაბიტატის დაკარგვისა და დევნის გამო რიცხვი სწრაფად შემცირდა და ჯერ არ აღდგენილა. მთავარი საფრთხეებია ტყის ჭრა და დაბლობზე დიდი ხეების ნაკლებობა, ადამიანის მიერ შეშფოთება, მოწამლული სატყუარები, ელექტროგადამცემ ხაზებზე დენით დაზიანება, უკანონო მოკვლა და დაჭერა, ასევე მისი მსხვერპლის, მაგალითად მიწის ციყვების, შემცირება. სახეობა CITES-ის I დანართსა და ბონის კონვენციის I და II დანართებშია, საქართველოში კი კანონით არის დაცული. საქართველოსთვის 2024–2034 წლების დაცვის სამოქმედო გეგმაა მომზადებული. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში საქართველოში მისი საფრთხე მაღლად არის შეფასებული (EN). წინა ეროვნულ შეფასებაში ის მოწყვლადი (VU) იყო.
Andrew Bazdyrev · გიორგი ნაცვლიშვილი · Paul Kingsnorth · Donsky · ნიკიტა ტიუნოვი · Christoph Moning · Tom Heijnen
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები ბექობის არწივთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის მთელი წლის მობუდარ, გადამფრენ და მოზამთრე ფრინველად არის აღნიშნული. დაკვირვებები წლის ყველა თვეშია.
ყველაზე ხშირად კახეთში, მათ შორის დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში, ასევე ქვემო ქართლში, გარდაბნის მუნიციპალიტეტში, და შიდა ქართლში. ეძებეთ ღია ველებსა და მინდვრებზე, სადაც დიდი ხეებია.
ზრდასრულ ბექობის არწივს მხრებზე თეთრი ლაქები აქვს, რაც მთის არწივს არ აქვს. ბექობის არწივი ნაკლებად მასიურია, უფრო გრძელი კისრითა და დიდი თავით.
დიახ, 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის მობუდარ ფრინველად არის აღნიშნული. ბუდეს დიდ, ხნიერ ხეზე აკეთებს და, ჩვეულებრივ, 2–3 კვერცხს დებს.
სიგრძე 68–90 სმ-ია, გაშლილი ფრთები 1,76–2,2 მ, წონა დაახლოებით 2,5–4,5 კგ. დედალი მამალზე დიდია.
ძირითადად მღრღნელებს, მიწის ციყვებს, ზაზუნებს, კურდღლებსა და ზღარბებს, ასევე ფრინველებს, ქვეწარმავლებს და ლეშს. საქართველოში მის საკვებში ბევრი მემინდვრია და კავკასიური აგამაა.
ბექობის არწივი ადამიანისთვის უვნებელია. ის საფრთხის ქვეშ მყოფი სახეობაა: მსოფლიოში VU, საქართველოში EN. საქართველოში კანონით არის დაცული, სახეობა CITES-ის I დანართშია.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
