Anas platyrhynchos
Donsky · ლისის ტბასაქართველოს ველში
გარეული იხვი (Anas platyrhynchos) იხვისებრთა (Anatidae) ოჯახის საშუალო ზომის ფრინველია, რომელიც წყლის ზედაპირზე იკვებება. საქართველოში ველურ იხვებს შორის მას ყველაზე ხშირად ხედავენ. 2024 წლის მონაცემებით, ის საქართველოში ბუდობს და მთელი წლის განმავლობაში ცხოვრობს; აქ გადაფრენისას და ზამთარშიც გვხვდება. ამას ადასტურებს ფოტოები, ფრინველებზე დამაგრებული რგოლების მონაცემები და ნადირობისას მოპოვებული ნიმუშები. ზრდასრული ფრინველი 50–65 სმ სიგრძისაა. ბუდობისას მამალს მბზინავი მწვანე თავი და ყვითელი ნისკარტი აქვს, დედალს კი ჭრელი ყავისფერი ბუმბული. ორივეს ფრთაზე თეთრი კიდეებით შემოსაზღვრული ლურჯ-იისფერი ლაქა ჩანს. ბუდობის მთავარი ადგილი ჯავახეთის ზეგანია, სადაც საქართველოში მობუდარი წყლის ფრინველების დაახლოებით 90% ბუდობს. ზამთარში, როცა იქაური ტბები იყინება, ის დაბლობის ჭაობებსა და ქალაქის აუზებზეც გვხვდება. ადამიანისთვის საფრთხეს არ წარმოადგენს. მსოფლიო მასშტაბით, მისი გადაშენების საფრთხე დაბალია. 2014 წლის საქართველოს წითელ ნუსხაში არ არის, თუმცა მასზე ნადირობა დადგენილი წესებითაა ნებადართული.
ამოცნობა
საშუალო ზომის იხვია, რომელიც წყლის ზედაპირზე იკვებება. გამრავლების პერიოდში მამალს მბზინავი მწვანე თავი, კისერზე თეთრი რგოლი, წაბლისფერი მკერდი და ყვითელი ნისკარტი აქვს. დედლები და მამლები, რომლებსაც გამრავლების შემდეგ მკვეთრი შეფერილობა აღარ აქვთ, ჭრელყავისფერები არიან. მათ ნისკარტზე ნარინჯისფერი და მუქი ფერებია. მამლებსაც და დედლებსაც ფრთაზე ლურჯ-იისფერი ლაქა აქვთ თეთრი კიდით. საქართველოში მას ხშირად სხვა ყავისფერ იხვებსა და პარკებში მცხოვრებ შინაურ იხვებში ერევათ.
სიგრძე დაახლოებით 50–65 სმ-ია, გაშლილი ფრთების სიგანე კი ხშირად 81–98 სმ. წონა სხვადასხვა მონაცემით 0,7–1,6 კგ ან 0,8–2 კგ-ია. ბუდობის დროს მამალს ბოთლისფერი მწვანე თავი, კისერზე ვიწრო თეთრი ზოლი, მეწამულ-ყავისფერი მკერდი, ნაცრისფერი სხეული, შავი უკანა ნაწილი და ყვითელი ნისკარტი აქვს. კუდის შუა ბუმბული დახვეულია. დედალი ჭრელყავისფერია და გარემოს ერწყმის. თავის ზედა ნაწილი და თვალთან ზოლი უფრო მუქი აქვს, ნისკარტზე კი ნარინჯისფერი და მუქი ფერი ერევა. ორივეს ნარინჯისფერი ფეხები აქვს. ფრთის ბუმბულის ერთ ნაწილზე მბზინავი ლურჯ-იისფერი მონაკვეთი აქვთ, რომელსაც თეთრი კიდე გასდევს. ის კარგად ჩანს ფრენისას და ხშირად მაშინაც, როცა ფრთები დაკეცილი აქვთ.
ახალგაზრდა იხვები დედლებს ჰგვანან. ბუდობის შემდეგ მამლებს ბუმბულის ფერი ეცვლებათ: რამდენიმე კვირის განმავლობაში ყავისფრები არიან და დედლებს ჰგვანან. ყვითელი ნისკარტი და ფრთაზე გამორჩეული ლაქა, როცა ის ჩანს, მათ ამოცნობაში მაინც გვეხმარება. შინაური და ნახევრად გარეული იხვები შეიძლება თეთრები, შავები, ჭრელები ან ჩვეულებრივზე დიდები იყვნენ. ისინი იმავე სახეობას ეკუთვნიან და ამ სახეობის ველურ იხვებთან თავისუფლად ჯვარდებიან.
ჭიკვარა ანუ სტვენია იხვი (Anas crecca) გაცილებით პატარაა. მამალს თავზე მწვანე და წაბლისფერი ნახატი აქვს. კუდსადგისა იხვს (Anas acuta) უფრო გრძელი კისერი აქვს, მამალს კი — ნემსივით წვეტიანი კუდი. რუხი იხვის (Mareca strepera) მამალი ნაცრისფერია, უკანა ნაწილი შავი აქვს, ფრთაზე კი თეთრი ლაქა. თავი მწვანე არ აქვს. განიერნისკარტა ანუ ფართოცხვირა იხვს (Spatula clypeata) ძალიან დიდი, ნიჩაბივით განიერი ნისკარტი აქვს. ყვინთიები (Aythya) წყალში უფრო დაბლა ტივტივებენ და ყვინთავენ. საკვების მოსაპოვებლად გარეული იხვის მსგავსად წინ არ იხრებიან.
სახეობების გარჩევა მნიშვნელოვანია, რადგან იმავე წყალსატევებზე დაცული ფრინველებიც გვხვდება. 2014 წლის წითელ ნუსხაში შეტანილია წითელი იხვი (Tadorna ferruginea), მარმარილოსებრი იხვი (Marmaronetta angustirostris), გარიელი (Melanitta fusca), თეთრთვალა იხვი (Oxyura leucocephala) და პატარა ღერღეტი (Anser erythropus). მათზე ნადირობა მთელი წლის განმავლობაში აკრძალულია. წითელთავა ყვინთია (Aythya ferina) კი სანადირო სახეობების სიაშია, თუმცა მსოფლიო მასშტაბით გადაშენების საფრთხის მქონე სახეობადაა შეფასებული.
უვნებელია. საქართველოში გაზაფხულზე, ღია წყალზე, მწვანეთავიანი და ყვითელნისკარტა იხვი თითქმის ყოველთვის ამ სახეობისაა. ჭრელყავისფერი იხვი, რომელსაც ფრთაზე თეთრკიდიანი ლურჯი ლაქა აქვს, ჩვეულებრივ გარეული იხვის დედალია, დროებით უფრო სადად შეფერილი მამალი გარეული იხვია ან მისი მონათესავე იხვია, რომელიც წყლის ზედაპირზე იკვებება. გასარჩევად დააკვირდით ზომასა და ნისკარტის ფორმას.
ღია, არაღრმა წყალს ირჩევს: ტბებს, წყალსაცავებს, ნელა მიმდინარე მდინარეებს, ჭაობებს, დატბორილ ველებსა და ქალაქის აუზებს. საკვებს წყლის ზედაპირიდან იღებს ან მის მოსაპოვებლად წყალში წინ იხრება; საკვებისთვის ღრმად არ ყვინთავს. საკვებს ხმელეთზეც ეძებს. საქართველოში ზღვის დონიდან დაახლოებით 2100 მეტრამდე გვხვდება. მისი ბუდობის მთავარი ადგილებია ჯავახეთის ვულკანური ზეგანის არაღრმა ტბები: მადათაფა, ბუღდაშენი, ხანჩალი, საღამო, ფარავანი და კარწახი (სამცხე–ჯავახეთი). მადათაფა ზღვის დონიდან 2100 მეტრზე მდებარეობს. მისი ფართობი 8,78 კმ²-ია, ყველაზე ღრმა ადგილი კი მხოლოდ 1,8 მეტრია. ასეთი მცირე სიღრმის გამო ტბა მოსახერხებელია იხვებისთვის, რომლებიც საკვებს წყლის ზედაპირთან ეძებენ. 2013 წლის შეფასებით, მადათაფაზე ხუთი სახეობის იხვის (Spatula clypeata, Anas platyrhynchos, Spatula querquedula, Mareca strepera და Aythya ferina) სულ 100–150 წყვილი ბუდობდა. მადათაფა ზამთარში იყინება, ამიტომ ფრინველები დაბლობში ჩადიან. კოლხეთის დაბლობის ჭაობებში შუა ზამთარში საშუალოდ დაახლოებით 50 000 იხვს ითვლიან. ეს რამდენიმე სახეობის საერთო რაოდენობაა. საქართველოში გარეული იხვი უნახავთ და ფოტოზეც გადაუღიათ შემდეგ ადგილებში: თბილისში ლისისა და კუს ტბები, თბილისის ზღვა და ვაკის პარკის აუზი; ქვემო ქართლში ყუმისის წყალსაცავი, გარდაბნის მიდამოები, რუსთავი და ჯანდარის ტბა; აჭარაში ბათუმი, ჭოროხის დელტა და გონიო; შიდა ქართლში ნადარბაზევის ტბა; მცხეთა-მთიანეთში ბაზალეთის ტბა და ყაზბეგის მუნიციპალიტეტი; კახეთში ლოპოტას ტბა, საგარეჯოსა და სიღნაღის მუნიციპალიტეტები; აფხაზეთში გაგრა, ბიჭვინთა, გუდაუთა და სოხუმი.
გარეული იხვის რუკა აერთიანებს Reptiles.ge-ის სარედაქციო ფოტოჩანაწერებსა და iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს. წყაროებით დადასტურებული რეგიონები და ინდივიდუალური საველე ჩანაწერები ცალკე ფენებია; ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და პოპულაციის სიმჭიდროვედ არ უნდა განვიხილოთ.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
ინტერაქტიული რუკა იტვირთება.
საკვებს წყლის ზედაპირზე ან წყალში წინ გადახრილი ეძებს, ზოგჯერ კი ხმელეთზეც. ჭამს წყლის მცენარეებს, წყალმცენარეებსა და თესლს. ასევე ჭამს წვრილ წყლის ცხოველებს და ხერხემლის არმქონე ცხოველებს, მათ შორის მარტივი აგებულების კიბოსნაირებსა და რბილტანიან ცხოველებს. პარკებში ადამიანებისგან პურსაც იღებს, თუმცა პური მისი ბუნებრივი საკვები არ არის და მისთვის სასარგებლოც არ არის.
დაკავშირებული გიდები
კითხვები
მოკლე პასუხები გარეული იხვთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2024 წლის მონაცემებით, გარეული იხვი საქართველოში მთელი წელი ცხოვრობს და ბუდობს. აქ გადაფრენის დროსაც გვხვდება და ზოგი ზამთარსაც ატარებს. 2022 წელს ჯავახეთის ტბებზე წყლის ფრინველების საერთო რაოდენობა აგვისტოს ბოლოდან ოქტომბრის მეორე ნახევრამდე გაიზარდა. დათვლაში ყველა წყლის ფრინველი შედიოდა და არა მხოლოდ გარეული იხვი. ზამთარში მაღალმთის ტბები იყინება და იხვები დაბლობშიც გვხვდება.
მისი ნახვა ყველაზე ადვილია თბილისის წყალსატევებზე: ლისისა და კუს ტბებზე, თბილისის ზღვასა და ვაკის პარკის აუზზე. ბუდობის მთავარი ადგილებია ჯავახეთის ტბები (მადათაფა, ბუღდაშენი, ხანჩალი, საღამო, ფარავანი, კარწახი). ზამთარში ძირითადად კოლხეთის დაბლობის ჭაობებში გვხვდება. მისი ფოტოები ასევე გადაღებულია ყუმისის წყალსაცავზე, ჯანდარის ტბაზე, ბათუმში, ჭოროხის დელტაში, ბაზალეთისა და ნადარბაზევის ტბებზე, ლოპოტაზე და აფხაზეთის სანაპიროზე.
ბუდობის დროს მამალს მწვანე თავი, ყვითელი ნისკარტი, თეთრი საყელო და წაბლისფერი მკერდი აქვს. დედალი ჭრელყავისფერია, ნისკარტზე კი ნარინჯისფერი და მუქი ნაწილები აქვს. ორივეს ფრთაზე თეთრად შემოვლებული ლურჯ-იისფერი ლაქა აქვს. უფრო პატარა იხვებისა და ფართონისკარტა იხვებისგან ამ იხვს ზომითა და ნისკარტის ფორმით გაარჩევთ.
სიგრძე დაახლოებით 50–65 სმ-ია, გაშლილი ფრთების სიგანე — 81–98 სმ. წონის მონაცემები განსხვავდება: ზოგან მითითებულია 0,7–1,6 კგ, ზოგან კი — 0,8–2 კგ.
წყლის მცენარეებსა და თესლს, ასევე ხერხემლის არმქონე ცხოველებს ჭამს, მათ შორის კიბოს მსგავს და რბილტანიან ცხოველებს. საკვებს წყლის ზედაპირზე ეძებს ან მის მოსაპოვებლად წყალში წინ იხრება. ზოგჯერ საკვებს ხმელეთზეც ეძებს.
საქართველოში მობუდარი წყლის ფრინველების დაახლოებით 90% ჯავახეთის პლატოზე ბუდობს. მადათაფაზე ხუთი სახეობის იხვის, მათ შორის გარეული იხვის, მობუდარი წყვილების რაოდენობა 100–150-ად შეფასდა.
დიახ, ამ სახეობაზე ნადირობის წესები მოქმედებს. ახალქალაქის, ნინოწმინდის, წალკისა და დმანისის მუნიციპალიტეტებში 2026 წლის სანადირო სეზონი 10 სექტემბრიდან 31 დეკემბრამდეა. დღეში მაქსიმუმ 5-ის მონადირება შეიძლება. დანარჩენ ტერიტორიაზე სეზონი 1 ნოემბრიდან 1 მარტამდეა და დღეში მაქსიმუმ 6-ის მონადირება შეიძლება. ნადირობა აკრძალულია სახელმწიფო ნაკრძალებში და მათ გარშემო 500 მეტრის ფარგლებში, ეროვნულ პარკებში და მათ გარშემო 250 მეტრის ფარგლებში, ასევე ქალაქებში. ნადირობამდე შეამოწმეთ მოქმედი წესები.
2014 წლის წითელ ნუსხაში შეტანილი არ არის. მსოფლიო მასშტაბით LC შეფასება აქვს, ხოლო 2024 წლის ჩამონათვალში მოცემული ეროვნული LC შეფასება ჯერ დაუმტკიცებელია. ავადმყოფი ან მკვდარი წყლის ფრინველი ხელით არ აიღოთ: საქართველოში იხვებში ფრინველის გრიპი დაფიქსირებულია. ბუდეებს ნუ შეაწუხებთ. იმავე წყალზე მყოფი წითელი იხვი, თეთრთვალა იხვი და გარიელი დაცული სახეობებია.
წყაროები
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
