გარეული იხვი
Anas platyrhynchos
მიმოხილვა
გარეული იხვი საქართველოში
გარეული იხვი (Anas platyrhynchos) საშუალო ზომის ზედაპირზე მკვებავი იხვია იხვისებრთა (Anatidae) ოჯახიდან. ჩვეულებრივი ქართული სახელია გარეული იხვი. 2024 წლის საქართველოს ფრინველების ანოტირებული ჩამონათვალი მას კოდავს YR-R; M; WV-ად: მობუდარი მობინადრე მთელი წლის განმავლობაში, გადამფრენი და ზამთრის სტუმარი. სეზონურობის მონაცემი მაღალი ხარისხისაა (კოდი A). არსებობის ხარისხი მაღალია (H); მტკიცებულებაა ფოტო, რგოლის მონაცემი და ნადირობის ნიმუში. ზრდასრულები სახეობის დონეზე დაახლოებით 50–65 სმ სიგრძისაა. მობუდარ მამალს მწვანე თავი და ყვითელი ნისკარტი აქვს; დედალი ჭრელყავისფერია. პირდაპირი საფრთხე ადამიანისთვის არ არის. IUCN სახეობას ნაკლებად საფრთხის ქვეშ აფასებს. 2024 წლის ჩამონათვალი ეროვნულადაც LC-ს ანიჭებს. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში არ არის.
ბოლო განახლება
გალერეა
გარეული იხვი ფოტოებში
ფოტო: Charles J. Sharp · Wikimedia Commons
კეინ ჰილის საკეტები, უილტშირი ·
ფოტო: Charles J. Sharp · Wikimedia Commons
ბლენემის სასახლე, ოქსფორდშირი ·
ფოტო: Charles J. Sharp · Wikimedia Commons
მარკენი ·
ფოტო: Alpsdake · Wikimedia Commons
ფოტო: Brocken Inaglory · Wikimedia Commons
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ გარეული იხვი
საშუალო ზომის ზედაპირზე მკვებავი იხვი. მობუდარ მამალს ბრწყინვა მწვანე თავი, თეთრი ყელის რგოლი, წაბლისფერი მკერდი და ყვითელი ნისკარტი აქვს. დედლები და ეკლიფსური მამლები ჭრელყავისფერია ნარინჯისფერ-მუქი ნისკარტით. ორივე სქესს აქვს ლურჯი-იისფერი, თეთრკიდიანი ფრთის სპეკულუმი. საქართველოში ჩვეულებრივი აღრევა სხვა ყავისფერ იხვებთან და პარკის შინაურ იხვებთანაა.
სიგრძე სახეობის დონეზე დაახლოებით 50–65 სმ; ფრთების გაშლა ხშირად დაახლოებით 81–98 სმ; მასა ხშირად დაახლოებით 0,7–1,6 კგ. საქართველოდან ცალკე გაზომილი სერია ამ გვერდზე არ არის. მობუდარი მამალი: ბოთლისფერი მწვანე თავი, ვიწრო თეთრი საყელო, მეწამულ-ყავისფერი მკერდი, ნაცრისფერი სხეული, შავი უკანა ნაწილი, დახვეული ცენტრალური კუდის ბუმბული, ყვითელი ნისკარტი. დედალი: შენიღბული ჭრელყავისფერი, უფრო მუქი თავგვირგვინი და თვალის ზოლი, ნისკარტი ნარინჯისფერისა და მუქის შერეული. ორივეს აქვს ნარინჯისფერი ფეხები და ბრწყინვა ლურჯი-იისფერი მეორადი ბუმბულის პანელი (სპეკულუმი) თეთრი კიდით — ნათელია ფრენაში და ხშირად დასვენებისასაც, როცა ფრთა დაკეცილია.
ახალგაზრდები დედალს ემსგავსებიან. ბუდობის შემდეგ მამლები ეკლიფსურ შეფერილობაში გადადიან და კვირების განმავლობაში ყავისფერი და დედლისმაგვარი ჩანან; ყვითელი ნისკარტი და (როცა ჩანს) სპეკულუმი მაინც ეხმარება. შინაური და ნახევრად გარეული ფრინველები შეიძლება თეთრი, შავი, ჭრელი ან გადიდებული იყოს; ისინი ამავე სახეობას რჩებიან და ველურ გარეულ იხვებთან თავისუფლად ჯვარდებიან.
ჩვეულებრივი იხვი (Anas crecca) გაცილებით პატარაა; მამალს მწვანე-წაბლისფერი თავის ნახატი აქვს; 2024 წლის ჩამონათვალში BB; M; WV. ბოლოკუდა იხვი (Anas acuta) უფრო გრძელკისერიანია, მამალს ნემსისებრი კუდი აქვს; სტატუსი OB; M. რუხი იხვი (Mareca strepera) მამალი ნაცრისფერია შავი უკანა ნაწილით და თეთრი ფრთის ლაქით, არა მწვანე თავით; BB; M. ფართონისკარტა (Spatula clypeata) უზარმაზარი ნიჩბისებრი ნისკარტი აქვს; BB; M. მყვინთავი იხვები (Aythya) წყალში უფრო დაბლა სხედან და ყვინთავენ; მათ გარეული იხვის წინ გადახრის კვება არ ახასიათებთ. ამ ატლასს ჯერ არ აქვს ცალკე გვერდები ამ მსგავსი სახეობებისთვის.
უვნებელია. საქართველოში გაზაფხულზე ღია წყალზე მწვანეთავიანი ყვითელნისკარტა იხვი თითქმის ყოველთვის ეს სახეობაა. ჭრელყავისფერი იხვი თეთრკიდიანი ლურჯი ფრთის პანელით ჩვეულებრივ დედალი ან ეკლიფსური გარეული იხვია, ან მონათესავე ზედაპირზე მკვებავი იხვი — შეამოწმეთ ზომა და ნისკარტის ფორმა.
ბიოლოგია
ჰაბიტატი, კვება, ქცევა და კონსერვაცია
ჰაბიტატი და გავრცელება
ეძებეთ ტბებზე, წყალსაცავებზე, მდინარეებზე, ჭაობებში, დატბორილ ველებზე და ქალაქის აუზებზე. ზედაპირზე მკვებავი იხვია: იკვებება ზედაპირზე ან წინ გადახრით, არა ღრმა ჩაყვინთვით. 2024 წლის ჩამონათვალი ქვეყნის დონეზე ადასტურებს მობინადრე, გადამფრენ და ზამთრის სტუმრის სტატუსს, მაგრამ მუნიციპალიტეტების რუკას არ აქვეყნებს. დასახელებული ქართული ლოკალიტეტები გამოქვეყნებული აღრიცხვებით ან ნიმუშებით: ჯავახეთის მაღალმთის ტბები მადათაფა, ბუღდაშენი, ხანჩალი, საღამო, ფარავანი და კარწახი (სამცხე–ჯავახეთი) ამ გვერდზე იღებება წყლის ფრინველების აღრიცხვისა და ფრინველის გრიპის კვლევის ადგილების მიხედვით. Lewis et al. (2013) ქვეყანაში იხვების მთავარ ბუდობასა და ბუდობის შემდგომ ბუმბულის გამოცვლის კონცენტრაციას სწორედ ამ არაღრმა მაღალმთის ტბებზე ათავსებს (მადათაფა დაახლოებით 2100 მ), ხოლო ზამთრის კონცენტრაციას — შავი ზღვის სანაპიროს კოლხეთის დაბლობის ჭაობებში. კოლხეთში შუაზამთრის იხვების აღრიცხვა რამდენიმე სახეობის ჯამში დაახლოებით 50 000 ინდივიდის რიგისაა და არა მხოლოდ გარეული იხვის. ეს ორი რეგიონული ბლოკი იღებება ამ წყაროებით. სხვა ჭაობებზეც შეიძლება იყოს, მაგრამ შედგენილი გაზეტირის გარეშე აქ არ იღებება. შინაური და ნახევრად გარეული იხვები ქალაქის პარკის ტბებსაც იყენებენ; ისინი იგივე სახეობაა და ხშირად ველურ პოპულაციასთან ჯვარდება.
კვება
ცალკე აწონილი ქართული კვების კვლევა ამ გვერდზე არ არის. სახეობის დონეზე იღებს თესლს, წყლის მცენარეებს, უხერხემლოებს და წყლის პირას ხელმისაწვდომ წვრილ ხერხემლიანებს. პარკებში ადამიანისგან პურსაც იღებს — ეს ველური რაციონი არ არის. საქართველოში ტრადიციული სანადირო ფრინველია; ნადირობა წითელი ნუსხისგან ცალკე რეგულირდება.
ქცევა
დღის აქტიურია და მობუდარი სეზონის გარეთ ხშირად ფხვიერ ჯგუფებში დგას. ფრენა სწრაფი და პირდაპირია, სწრაფი ფრთისცემით; ლურჯი-იისფერი ფრთის პანელი (სპეკულუმი) თეთრი კიდით ჰაერში სასარგებლო ნიშანია. დედლის ხმამაღალი კაკანი ნაცნობი იხვის ხმაა; მამალი უფრო რბილ ნოტებს გამოსცემს. ჩანაწერი არის xeno-canto XC1094846 (Petter Westberg, ბუსერი, ჰალანდი, შვედეთი) — მამლის ხმა და არა ქართული ჩანაწერი. ბუდობა ჩვეულებრივ მიწაზეა, წყალთან ახლოს, საფარში; სახეობის დონეზე კვერცხების რაოდენობა ხშირად დაახლოებით 8–13-ია, ინკუბაცია დაახლოებით 26–28 დღე — ეს ფართო არეალის მონაცემია და არა საქართველოს ბუდეების ნიმუში ამ გვერდზე. 2024 წლის ჩამონათვალი სახეობას საქართველოში მობუდარ მობინადრედ მიიჩნევს. რაოდენობა იზრდება შემოდგომის გადამფრენებითა და ზამთრის სტუმრებით. მობუდარი სეზონის შემდეგ მამლები ეკლიფსურ შეფერილობაში გადადიან და კვირების განმავლობაში დედლებს ემსგავსებიან.
კონსერვაცია
BirdLife International Anas platyrhynchos-ს IUCN წითელ ნუსხაზე ნაკლებად საფრთხის ქვეშ აფასებს (2025 წლის შეფასება); გლობალური არეალი და პოპულაცია ძალიან დიდია. 2024 წლის ქართული ჩამონათვალი გლობალურ და ეროვნულ კატეგორიად LC-ს ანიჭებს. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში (დადგენილება №190) გარეული იხვი არ არის; იქ შეტანილია მონათესავე წყლის ფრინველები — წითელი იხვი (Tadorna ferruginea, VU) და თეთრთვალა იხვი (Oxyura leucocephala, EN). ამ სახეობისთვის ჩამონათვალის მტკიცებულებაში შედის რგოლის მონაცემი (RD) და ნადირობის ნიმუში (CH), ამიტომ რეგულირებული ნადირობა დოკუმენტირებული ქართული სურათის ნაწილია. ჭაობების დაკარგვა, შეწუხება და დაავადებები (მათ შორის საქართველოს იხვებში აღრიცხული ფრინველის გრიპი) რეგიონულ კვლევებში განხილული ზეწოლებია; ცალკე ეროვნული ტრენდი ამ გვერდზე არ არის. ბუდეები და ველური ფრინველები ნებართვის გარეშე არ შეაწუხოთ და არ დაიჭიროთ.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები გარეული იხვთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2024 წლის საქართველოს ფრინველების ანოტირებული ჩამონათვალი მას ადასტურებს როგორც მობუდარ მობინადრეს, გადამფრენს და ზამთრის სტუმარს (YR-R; M; WV).
ღია წყალსა და ჭაობებში. დასახელებული გამოქვეყნებული ადგილებია ჯავახეთის ტბები (მადათაფა, ბუღდაშენი, ხანჩალი, საღამო, ფარავანი, კარწახი) და ზამთარში კოლხეთის დაბლობის ჭაობები. პარკის აუზებზეც არის, ხშირად შინაური იერსახის ფრინველებთან ერთად. ეს გვერდი ყველა რეგიონს არ რუკავს.
მობუდარი მამალი: მწვანე თავი, ყვითელი ნისკარტი, თეთრი საყელო, წაბლისფერი მკერდი. დედალი: ჭრელყავისფერი ნარინჯისფერ-მუქი ნისკარტით. ორივე სქესს აქვს ლურჯი-იისფერი თეთრკიდიანი ფრთის სპეკულუმი. უფრო პატარა იხვები და ფართონისკარტები ზომითა და ნისკარტის ფორმით განსხვავდებიან.
სახეობის დონეზე დაახლოებით 50–65 სმ სიგრძე; ფრთების გაშლა ხშირად დაახლოებით 81–98 სმ, მასა დაახლოებით 0,7–1,6 კგ. საქართველოდან ცალკე გაზომილი სერია ამ გვერდზე არ არის.
თესლით, წყლის მცენარეებით, უხერხემლოებით და სხვა წვრილი ნადავლით, რომელსაც ზედაპირზე კვებით იღებს. საქართველოში ცალკე კვების კვლევა ამ გვერდზე არ არის.
მთელი წელი მობინადრედ, პლუს გადაფრენა და ზამთრის სტუმრები, 2024 წლის ჩამონათვალის მიხედვით. რაოდენობა ჩვეულებრივ უფრო მაღალია შემოდგომიდან ზამთრამდე დაბლობის ჭაობებში.
დიახ. 2024 წლის ჩამონათვალში YR-R მობუდარ მობინადრეს ნიშნავს. გამოქვეყნებული ნაშრომები იხვების მთავარ ბუდობასა და ბუდობის შემდგომ გამოცვლას ჯავახეთის მაღალმთის ტბებზე მიუთითებს; ეროვნული ბუდეების აღწერა ამ გვერდზე არ არის.
უვნებელია. გლობალურად ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა და 2024 წლის ჩამონათვალში ეროვნულადაც LC-ია. 2014 წლის წითელ ნუსხაში არ არის. ტრადიციული სანადირო სახეობაა; მოქმედი ნადირობის წესები დაიცავით. ბუდეები არ შეაწუხოთ.
წყაროები
წყაროები
წყაროები
წყაროები
- Budagashvili & Javakhishvili 2024 — The birds of Georgia (Sandgrouse 46)
- SABUKO — Bird checklist
- Melikishvili et al. 2022 — Migratory Waterfowl Census on the Lakes of Javakheti
- Lewis et al. 2013 — Avian Influenza Virus Surveillance in Wild Birds in Georgia (PLOS ONE)
- Papkiauri et al. 2026 — Genomic biosurveillance of mallards at a Georgian stopover (Frontiers in Microbiology)
- BirdLife DataZone — Mallard
- IUCN Red List — Anas platyrhynchos
- IOC World Bird List
- Avibase — Georgia bird checklist
- საქართველოს მთავრობის დადგენილება №190 (2014) — წითელი ნუსხა
- ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია — გარეული იხვი
- Birds of the World — Mallard (Anas platyrhynchos)
- Wikimedia Commons — male, Wiltshire (Charles J. Sharp, CC BY-SA 4.0)
- Wikimedia Commons — female, Blenheim (Charles J. Sharp, CC BY-SA 4.0)
- Wikimedia Commons — male in flight, Marken (Charles J. Sharp, CC BY-SA 4.0)
- Wikimedia Commons — in flight (Alpsdake, CC BY-SA 4.0)
- Wikimedia Commons — ducklings (Brocken Inaglory, CC BY-SA 3.0)
- xeno-canto XC1094846 — Anas platyrhynchos (Petter Westberg, CC BY-NC-SA 4.0)
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები
