ფართოცხვირა იხვი
Spatula clypeata
clearbrookmlb · West Clearbrook
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 44–52 სმ; ფრთები 70–84 სმ; 500–800 გ
- კვება
- წვრილი კიბოსნაირები, მოლუსკები, მწერები; თესლებიც
- სტატუსი საქართველოში
- ბინადარი და გადამფრენი
- დაფიქსირებული რეგიონები
- ქვემო ქართლი; შიდა ქართლი; აფხაზეთი; თბილისი; კახეთი; სამცხე-ჯავახეთი
- ჰაბიტატი
- ჭაობები, ნოტიო მდელოები, ტბები
- ოჯახი
- Anatidae
- დაცვა
- მსოფლიოში LC (2019); საქართველოში LC
ფართოცხვირა იხვს (Spatula clypeata) ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში სხვა იხვში ვერ აგერევათ: მისი გრძელი, ბოლოში ნიჩაბივით გაფართოებული ნისკარტი სხეულთან შედარებით უზომოდ დიდია. ამ ნისკარტით წყალს ცრის და მისგან წვრილ კიბოსნაირებს, მოლუსკებსა და მწერებს იჭერს. საქართველოში ბინადარიც არის და გადამფრენიც, ჩანაწერები წლის ყველა თვეშია, ყველაზე მეტი კი მარტსა და აპრილში. ყველაზე ხშირად ქვემო და შიდა ქართლში ჩანს. ადამიანისთვის საშიში არ არის, მსოფლიოშიც და საქართველოშიც საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC).
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ ფართოცხვირა იხვი
საშუალო ზომის იხვია, 44–52 სმ სიგრძის, გარეულ იხვზე პატარა. ორივე სქესს დიდი, ნიჩბისებრი ნისკარტი და ნარინჯისფერ-წითელი ფეხები აქვს. მამალს მწვანე თავი, თეთრი მკერდი და წაბლისფერი გვერდები აქვს, დედალი კი ჭრელი მურაა.

გამრავლების დროს მამალს მუქი მწვანე, მბზინავი თავი აქვს, რომელიც შორიდან ან ცუდ შუქზე შავი ჩანს. მკერდი თეთრია, მუცელი და გვერდები წაბლისფერი, ნისკარტი შავი, თვალი ყვითელი ან მოწითალო-ნარინჯისფერი. ფრენისას ფრთის წინა ნაწილზე ღია ცისფერი ლაქა უჩანს, რომელსაც მწვანე სარკისგან თეთრი ზოლი გამოყოფს.
დედალი ჭრელი მურაა, გარეული იხვის (Anas platyrhynchos) დედალს ჰგავს, მაგრამ მას გრძელი, ფართო ნისკარტი გამოარჩევს: რუხია, კიდეებსა და ქვედა ნაწილზე ნარინჯისფერი დაჰკრავს. ზაფხულში მამალი დედალს ემსგავსება, მაგრამ ფრთის ცისფერი ლაქა რჩება.
ცისფერი ლაქა ფრთაზე იხვინჯას (Spatula querquedula) მამალსაც აქვს, მაგრამ ის გაცილებით პატარაა, თვალზე ფართო თეთრი წარბი და ვიწრო ნისკარტი აქვს. თუ მურა იხვს ნიჩბისებრი ნისკარტი აქვს, ფართოცხვირა იხვს უყურებთ.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
რომელ სახეობებს ჰგავს
ღია ჭარბტენიანი ადგილების ფრინველია: ნოტიო მდელოებისა და ჭაობების, სადაც წყლიდან მცენარეები ამოდის. ყველაზე მეტად უხერხემლოებით მდიდარი, ტალახიანფსკერიანი ჭაობები უყვარს. ბუდობს ევროპის ჩრდილოეთ ნაწილში, მთელ პალეარქტიკასა და ჩრდილოეთ ამერიკის დიდ ნაწილში. ზამთარს სამხრეთ ევროპაში, ინდოეთის ნახევარკუნძულზე, სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიასა და ამერიკის სამხრეთ ნაწილებში ატარებს. საქართველოში ჩანაწერები წლის ყველა თვეშია, ყველაზე მეტი კი მარტსა და აპრილში. ქვემო ქართლში, გარდაბნის მუნიციპალიტეტში, კუმისის ტბაზე ყველაზე ხშირად გაზაფხულზე ჩანს, თბილისის წყალსატევებზე კი ზამთარშიც. შიდა ქართლში, ნადარბაზევის ტბაზე, გაზაფხულზე და აგვისტოში ჩანს. სამცხე-ჯავახეთში, ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტის ტბებზე, მაგალითად, საღამოს ტბაზე, მაისიდან ოქტომბრამდე ჩანს, ზაფხულის თვეების ჩათვლით. აფხაზეთში, გაგრასთან, გაზაფხულიდან შემოდგომამდე უნახავთ, კახეთში კი საგარეჯოს, სიღნაღისა და დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტებში. ჭოროხის დელტაზე მხოლოდ რამდენჯერმე უნახავთ, გადაფრენისას.
ფართოცხვირა იხვის რუკა iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს აერთიანებს. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან, ხოლო სტატუსი ერთმანეთისგან გამოყოფს საკმარისი ჩანაწერების მქონე რეგიონებსა და რეგიონებს, სადაც ჩანაწერები ცოტაა. ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და პოპულაციის სიმჭიდროვედ არ უნდა განვიხილოთ. საკმარისი ჩანაწერები ექვს რეგიონშია: ქვემო ქართლი, შიდა ქართლი, აფხაზეთი, თბილისი, კახეთი და სამცხე-ჯავახეთი.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
- საველე ჩანაწერი
- რამდენიმე ჩანაწერი ერთ ადგილას
- ფოტოჩანაწერი
- ჩანაწერების მქონე რეგიონი
ზედაპირულ იხვებს შორის ერთ-ერთი ყველაზე ხორცისმჭამელია. ძირითადად წვრილ კიბოსნაირებს, პლანქტონს, მოლუსკებს, მწერებსა და მათ მატლებს ჭამს, ნაკლებად თევზის ლიფსიტებს. ნისკარტის კიდეებზე სავარცხელივით მკვრივი ფირფიტები აქვს, რომლებიც საცერივით მუშაობს: წყალს ნისკარტით აგროვებს, ცრის და საკვებს იტოვებს. ხშირად ნისკარტს წყალში მხრიდან მხარეს აქნევს. ზოგჯერ ერთ ადგილზე დიდხანს ტრიალებს და მორევს ქმნის, რომ ფსკერიდან საკვები ზედაპირზე ამოიტანოს. წყლის მცენარეების თესლებსა და მწვანე ნაწილებსაც ჭამს.
ბუდობის გარეთ სხვა ზედაპირულ იხვებზე ნაკლებად გუნდურია და მხოლოდ პატარა გუნდებს ქმნის. საერთოდ მშვიდი ფრინველია: მამალი ყრუ, ორმარცვლიან „ტოკ-ტოკ“-ს გამოსცემს, დედალი კი გარეული იხვივით, ოღონდ უფრო ჩუმად და ხრინწიანად ყიყინებს. მასიური გარეგნობის მიუხედავად, მოხერხებულად დაფრინავს. ბუდობის დროს მამლები ტერიტორიას იცავენ, ქორწინების დროს კი ერთ დედალს ზოგჯერ ათზე მეტი მამალი მისდევს. სქესობრივად ერთი წლისა მწიფდება, თუმცა უმეტესობა ბუდობას ორი წლიდან იწყებს. ბუდობს აპრილიდან ივნისამდე, წყვილები კი ბუდობის ადგილებზე უკვე შეწყვილებული ჩამოდიან. ბუდე მიწაზე, წყალთან ახლოს, ბალახში, ისლის ბორცვზე ან ლერწამში გათხრილი ფოსოა, რომელსაც დედალი გასული წლის მცენარეებითა და ღინღლით ამოფენს. ხშირად თევზიყლაპიების, თოლიებისა და სხვა წყლის ფრინველების ახლოს ბუდობს, რომელთა განგაშის ძახილი მტაცებლისგან იცავს. დებს 7–13 კვერცხს და 23–25 დღე მარტო კრუხობს. ბარტყები 40–45 დღეში ფრთიანდებიან, შემოდგომის გადაფრენა კი სექტემბერში იწყება.
მსოფლიოში ფართოცხვირა იხვი საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC, 2019). ჩრდილოეთ ამერიკის იხვებს შორის რიცხვით მხოლოდ გარეულ იხვსა და Spatula discors-ს ჩამოუვარდება: იქ მისი პოპულაცია 1960-იანი წლებიდან კარგ მდგომარეობაშია და 2015 წლისთვის 5 მილიონს გადააჭარბა. სანადირო ფრინველია. მასზე ვრცელდება აფრიკულ-ევრაზიული გადამფრენი წყლის ფრინველების დაცვის შეთანხმება (AEWA). საქართველოს წითელი ნუსხის 2021 წლის შეფასებით, საქართველოშიც საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC), ქვეყანაში მისი რიცხვი კი სტაბილურად არის მიჩნეული.
clearbrookmlb · Davide Diana · Andrew Thomas · Tatyana Kosykh · silvertop41 · Daniel Benák · Elena Grebennikova · Axel Gosseries · ნიკოლოზ დონაძე
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები ფართოცხვირა იხვთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ, წლის ყველა თვეში. საქართველოში ბინადარიც არის და გადამფრენიც. ყველაზე მეტი ჩანაწერი მარტსა და აპრილზე მოდის, ანუ გაზაფხულის გადაფრენაზე.
გაზაფხულზე ყველაზე ხშირად კუმისის ტბაზე, გარდაბნის მუნიციპალიტეტში. მაისიდან ოქტომბრამდე ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტის ტბებზე, მაგალითად, საღამოს ტბაზე. ზამთარში თბილისის წყალსატევებზეც ჩანს, გაზაფხულზე კი შიდა ქართლში, ნადარბაზევის ტბაზეც.
ნისკარტით: ფართოცხვირა იხვს ის გრძელი და ბოლოში ნიჩაბივით ფართოა. მამალს მწვანე თავის გარდა თეთრი მკერდი და წაბლისფერი გვერდები აქვს. ფრენისას ორივე სქესს ფრთის წინა ნაწილზე ცისფერი ან რუხი ლაქა უჩანს.
სიგრძე 44–52 სმ-ია, გაშლილი ფრთები 70–84 სმ, წონა ჩვეულებრივ 500–800 გ. გარეულ იხვზე პატარა და უფრო მსუბუქია.
ძირითადად წვრილ კიბოსნაირებს, მოლუსკებს, მწერებსა და მათ მატლებს. საკვებს წყლიდან ნისკარტის კიდეების ფირფიტებით ცრის. თესლებსა და წყლის მცენარეებსაც ჭამს.
ადამიანისთვის უვნებელია. მსოფლიოში საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC, 2019), საქართველოშიც LC-ია და რიცხვი სტაბილურია. სანადირო ფრინველია და მასზე AEWA-ს შეთანხმება ვრცელდება.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.























