შავი გარიელი
Melanitta nigra
Anna Golubeva · Eastern Administrative District
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 43–54 სმ; ფრთები 79–90 სმ; 1,2–1,4 კგ
- კვება
- მოლუსკები, კიბოსნაირები, წყლის მწერები, პატარა თევზი
- სტატუსი საქართველოში
- იშვიათი, არარეგულარული სტუმარი
- დაფიქსირებული რეგიონები
- აჭარა; სამეგრელო-ზემო სვანეთი
- ჰაბიტატი
- ტუნდრისა და ტაიგის ტბები; ზამთარში ზღვა
- ოჯახი
- Anatidae
- დაცვა
- მსოფლიოში LC (2018); საქართველოში NE
შავი გარიელის (Melanitta nigra) მამალი თავიდან კუდამდე შავია, ერთი თეთრი ბუმბულიც არ აქვს, მხოლოდ ნისკარტზე უჩანს ყვითელი ლაქა. ეს მსხვილი ზღვის იხვი ევროპისა და ციმბირის შორეულ ჩრდილოეთში ბუდობს და ზღვაზე იზამთრებს, მჭიდრო გუნდებად. საქართველოში არარეგულარული, იშვიათი სტუმარია. მისი ჩანაწერები ძირითადად აგვისტო–ოქტომბრით შავი ზღვის სანაპიროდან, აჭარიდან და სამეგრელოდანაა. ადამიანისთვის საშიში არ არის. ზღვაზე შავი იხვების გუნდს თუ დაინახავთ, ფრთებს დააკვირდით: შავ გარიელს თეთრი სარკე არ აქვს, თეთრფრთიან გარიელს კი აქვს.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ შავი გარიელი
მსხვილი, ჩასხმული ზღვის იხვია, დიდი ნისკარტით და გრძელი, წვეტიანი კუდით, რომელსაც ცურვისას ხშირად ოდნავ აწეულს ატარებს. მამალი მთლიანად შავია, დედალი მუქი მურა, ღია ლოყებით. ყველაზე ადვილად თეთრფრთიან გარიელში ერევა.

მამალი მთლიანად შავია, სხეულზე თეთრის გარეშე. ნისკარტი განიერი და ბრტყელია, ნესტოებთან ყვითელი ლაქით, ფუძეზე კი კოპი აქვს. ფეხები მუქი მურადან შავამდეა.
დედალი მუქი მურაა. თავის ზედა ნაწილი მუქია, სახის ქვედა ნახევარი კი მორუხო-თეთრი, ამიტომ ლოყები შორიდანაც ღიად ჩანს. ნისკარტი რუხი აქვს, კოპის გარეშე. ზამთარში მამალიც მუქ მურა სამოსშია.
თეთრფრთიან გარიელს ფრთაზე თეთრი სარკე აქვს, რომელიც განსაკუთრებით ფრენისას ჩანს, მამალს კი თვალთანაც თეთრი ლაქა უჩანს. შავ გარიელს ფრთა მთლიანად მუქი აქვს. ზღვაზე ორივე სახეობა შორიდან ერთნაირად შავი ჩანს, ამიტომ დაელოდეთ, სანამ ფრინველი ფრთებს გაშლის ან აფრინდება.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
ბუდობს შორეულ ჩრდილოეთში: ბრიტანეთის ჩრდილოეთში, ისლანდიაში, სკანდინავიაში, ჩრდილოეთ რუსეთსა და დასავლეთ ციმბირში, აღმოსავლეთით მდინარე ოლენიოკამდე. ბუდეს ტბების, ნელი მდინარეებისა და ზღვის ახლოს, ტყეში ან ტუნდრაში აკეთებს. ზამთარს ზომიერ სარტყელში, ზღვის სანაპიროებთან ატარებს, ევროპის სანაპიროებიდან სამხრეთით მაროკომდე. საქართველოში ზღვის ფრინველია. 2017–2025 წლების ჩანაწერები შავი ზღვის სანაპიროდანაა, აჭარიდან და სამეგრელო-ზემო სვანეთიდან, უმეტესად სექტემბერ–ოქტომბერში, ზოგი კი აგვისტოში, თებერვალსა და აპრილში. აჭარის სანაპიროსთან 2021 წლის 19 ოქტომბერს ერთად 145 ფრინველი დაითვალეს, ხოლო 2021 წლის 7 სექტემბერს 95. შიდა ტბებიდან და წყალსაცავებიდან საქართველოში ჩანაწერი არ გვაქვს.
ჩანაწერები ჯერ არ გვაქვს
ამ სახეობის დადასტურებული დაკვირვება ატლასში ჯერ არ არის, ამიტომ არ ვიცით, საქართველოს რომელ რეგიონებში გვხვდება.
გაგვიზიარე დაკვირვებანახე ეს სახეობა? ფოტო და ადგილი საკმარისია.
ძირითადად მოლუსკებითა და კიბოსნაირებით იკვებება, მტკნარ წყალში კი წყლის მწერებსა და პატარა თევზსაც ჭამს. საკვებს ყვინთვით მოიპოვებს და 30 მ სიღრმემდე ჩადის. ზღვაზე გუნდი ხშირად ერთდროულად ყვინთავს და ერთდროულად ამოდის.
ზამთარში ზღვაზე დიდ, მჭიდრო გუნდებად იკრიბება. გუნდი ხშირად ერთად აფრინდება და ერთად ყვინთავს. სწრაფად და ხშირად წყლის ზედაპირთან დაბლა დაფრინავს, მამლის ფრთები კი ფრენისას სტვენის ხმას გამოსცემს. საქართველოს სანაპიროზე ძირითადად შემოდგომის გადაფრენისას ჩანს. ბუდეს მიწაზე აკეთებს, მცენარეებისგან. დედალი 6–9 მოყვითალო-თეთრ კვერცხს დებს. ბარტყები 27–31 დღეში იჩეკებიან და მაშინვე დედას წყალში მიჰყვებიან. 45–50 დღეში დამოუკიდებლები ხდებიან, ბუდობას კი 2 წლისანი იწყებენ. მამლები ივნისში ტოვებენ ბუდობის ადგილებს და ბუმბულის გამოსაცვლელად ზღვაზე გადადიან.
მსოფლიოში შავი გარიელი საფრთხის ქვეშ არ არის (LC, 2018), თუმცა მისი რიცხვი მცირდება. მასზე ვრცელდება აფრიკულ-ევრაზიული გადამფრენი წყლის ფრინველების დაცვის შეთანხმება (AEWA). ზღვაზე მჭიდრო გუნდებად იზამთრებს, ამიტომ ბრიტანეთში მის ბედზე შეშფოთება 1996 წელს ნავთობის დაღვრამ და ზღვაში ქარის ელექტროსადგურის დაგეგმვამ გამოიწვია. იქ მობუდარი წყვილები 2015 წლისთვის 35-მდე შემცირდა. საქართველოს 2021 წლის რეგიონულ შეფასებაში ის შეფასებული არ არის (NE). საქართველოში არარეგულარულ, შემთხვევით სტუმრად ითვლება. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში არ შედის.
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები შავი გარიელთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ, მაგრამ იშვიათად და არარეგულარულად. 2017–2025 წლებში შავი ზღვის სანაპიროზე, აჭარასა და სამეგრელოში ნახეს, უმეტესად სექტემბერ–ოქტომბერში. 2021 წლის ოქტომბერში ერთად 145 ფრინველიც დაითვალეს. აქ არ ბუდობს.
ფრთით. თეთრფრთიან გარიელს ფრთაზე თეთრი სარკე აქვს, შავ გარიელს კი ფრთა მთლიანად მუქი აქვს. შავი გარიელის მამალს თვალთან თეთრი ლაქაც არ უჩანს, ნისკარტზე კი ყვითელი ლაქა და კოპი აქვს. წყალზე მშვიდად მცურავ ფრინველებს თეთრი სარკე შეიძლება დაეფაროთ, ამიტომ ფრენისას დააკვირდით.
ძირითადად მოლუსკებსა და კიბოსნაირებს, მტკნარ წყალში კი წყლის მწერებსა და პატარა თევზსაც. საკვებისთვის 30 მ სიღრმემდე ყვინთავს. ზღვაზე გუნდი ხშირად ერთად ყვინთავს.
შორეულ ჩრდილოეთში, ბრიტანეთის ჩრდილოეთიდან და ისლანდიიდან დასავლეთ ციმბირამდე. ბუდეს მიწაზე, ტბის, მდინარის ან ზღვის ახლოს, ტყეში ან ტუნდრაში აკეთებს. დედალი 6–9 კვერცხს დებს, ბარტყები კი მაშინვე წყალში მიჰყვებიან.
ადამიანისთვის უვნებელია. მსოფლიოში საფრთხის ქვეშ არ არის (LC, 2018), თუმცა რიცხვი მცირდება. საქართველოში შეფასებული არ არის (NE) და წითელ ნუსხაში არ შედის. მასზე AEWA-ს შეთანხმება ვრცელდება.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.





















