წითელნისკარტა გედი
Cygnus olor
Redisko23 · ახალი ათონი, აფხაზეთი საქართველოს ველში
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 140–160 სმ, ფრთები 200–240 სმ; 7,6–14,3 კგ
- კვება
- წყლის მცენარეები, ბალახი, მარცვალი
- სტატუსი საქართველოში
- გადამფრენი და მოზამთრე
- დაფიქსირებული რეგიონები
- აფხაზეთი; აჭარა
- ჰაბიტატი
- ტბები, ლაგუნები, ნელი მდინარეები და ზღვის უბეები
- ოჯახი
- Anatidae
- დაცვა
- მსოფლიოში LC (2025); საქართველოში LC (2024)
წითელნისკარტა გედი (Cygnus olor) ძალიან დიდი წყლის ფრინველია: სიგრძე ჩვეულებრივ 140–160 სმ-ია, გაშლილი ფრთები 200–240 სმ. მამალი 9,2–14,3 კგ-ს იწონის, დედალი 7,6–10,6 კგ-ს. ერთ-ერთი ყველაზე მძიმე მფრინავი ფრინველია. ქართული სახელი ნარინჯისფერ-წითელ ნისკარტს ეხება, ინგლისური და რუსული კი იმას, რომ სხვა გედებზე ნაკლებად ხმაურობს. ადამიანისთვის საშიში არ არის, მაგრამ ბუდეს და ბარტყებს მტკიცედ იცავს. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის გადამფრენ და მოზამთრე ფრინველად არის აღნიშნული. ყველაზე მეტი ჩანაწერი აფხაზეთსა და აჭარაშია, შავი ზღვის სანაპიროზე. მსოფლიოშიც და საქართველოშიც ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC).
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ წითელნისკარტა გედი
ძალიან დიდი, სულ თეთრი გედია, გრძელი, ხშირად S-ის ფორმით მოხრილი კისრით. ნისკარტი ნაკაშკაშები ნარინჯისფერია, ნესტოებთან და წვერზე შავი, ძირზე კი შავი კოპი აქვს, რომელიც მამალს უფრო დიდი აქვს. ფეხები მუქი რუხია.
ზრდასრული სულ თეთრია. თავსა და კისერზე ბუმბული ხშირად ნარინჯისფერ-მურად აქვს შეღებილი წყლის რკინისა და ტანინებისგან.
ნისკარტი ნარინჯისფერია, ნესტოების გარშემო შავი არშიით, შავი წვერით და ძირზე შავი კოპით. მამალი დედალზე დიდია და კოპიც უფრო დიდი აქვს.
ახალგაზრდა ფრინველი რუხი ან მოყავისფროა და პირველ წელს ნისკარტი მკრთალი, მოშავო-რუხი აქვს. ფრენისას ფრთები ძლიერად და რიტმულად ჟღერს: ეს ხმა 1–2 კმ-დან ისმის და მხოლოდ ამ სახეობას ახასიათებს.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
ბარის მტკნარ წყლებში ბინადრობს: ზედაპირულ ტბებზე, გუბურებზე, ლაგუნებზე, ჭაობებში, ლერწმიანებსა და ნელ მდინარეებზე. სუფთა, მცენარეებით მდიდარ წყალს ამჯობინებს. ხშირია ხელოვნურ წყალსატევებზეც: წყალსაცავებზე, ხრეშის კარიერებსა და პარკების ტბებზე. ბალახს მინდვრებსა და ნათესებზეც ძოვს. ბუმბულის ცვლისა და ზამთრის დროს მლაშე ჭაობებს, ლაგუნებს, შესართავებსა და ზღვის მყუდრო უბეებსაც იყენებს. ზღვის დონიდან 350 მ-მდე ვრცელდება. საქართველოში ყველაზე მეტი ჩანაწერი აფხაზეთშია, ძირითადად ახალ ათონში, ასევე გაგრასა და გუდაუთასთან. აჭარაში ბათუმში ჩანს, შემოდგომიდან გაზაფხულამდე. ქვემო ქართლში, გარდაბნის მუნიციპალიტეტსა და თბილისის სამხრეთით, ფონიჭალასთან, მხოლოდ რამდენიმე ჩანაწერია, ზამთარსა და ადრე გაზაფხულზე.
წითელნისკარტა გედის რუკა iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს აერთიანებს. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან, ხოლო სტატუსი ერთმანეთისგან გამოყოფს საკმარისი ჩანაწერების მქონე რეგიონებსა და რეგიონებს, სადაც ჩანაწერები ცოტაა. ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და პოპულაციის სიმჭიდროვედ არ უნდა განვიხილოთ. საკმარისი ჩანაწერები ორ რეგიონშია: აფხაზეთსა და აჭარაში.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
- საველე ჩანაწერი
- რამდენიმე ჩანაწერი ერთ ადგილას
- ფოტოჩანაწერი
- ჩანაწერების მქონე რეგიონი
ძირითადად მცენარეებით იკვებება. წყალქვეშა მცენარეებს გრძელი კისრით სწვდება, ხოლო ხმელეთზე ბალახს ძოვს. ჭამს წყალმცენარეებს, მარცვალს და ნათესებს, მაგალითად, რაფსსა და ხორბალს. საკვების მოსაპოვებლად არ ყვინთავს. მცირე რაოდენობით ჭამს წყლის მწერებს, მოლუსკებს, ჭიებს, თევზსა და ბაყაყებსაც.
ველური პოპულაციები გადამფრენია, განსაკუთრებით როცა სიცივე აიძულებს. ევროპის დასავლეთისა და ცენტრის ფრინველები თითქმის ბინადარია. უნგრეთში, უკრაინასა და რუსეთში მობუდარი გედები ზამთარს ხშირად შავ ზღვაზე ატარებენ, დასავლეთ და ცენტრალური აზიის ფრინველები კი კასპიის ზღვის ნაპირებზე. ჩვეულებრივ მკაცრად ტერიტორიულია: პატარა ტბაზე მხოლოდ ერთი წყვილი ბუდობს. ბუდობის შემდეგ, ივლის-აგვისტოში, ზრდასრულები ათასობით იკრიბებიან ბუმბულის გამოსაცვლელად და 6–8 კვირა ვერ დაფრინავენ. სხვა გედებზე ნაკლებად ხმაურობს, მაგრამ ჩაიხრიალებს, ჩაისისინებს და ჩაიფრუტუნებს. დაძაბულობისას კისერს უკან გადაიხრის, ფრთებს ნახევრად აწევს და ასე მიცურავს მოწინააღმდეგისკენ. წყვილი მთელი ცხოვრება ერთად რჩება და ხშირად ყოველ წელს იმავე ბუდეს იყენებს. ბუდე წყლის პირას ან კუნძულზე, ზედაპირულ წყალში აგებული მცენარეების დიდი გროვაა. დედალი 5–8 კვერცხს დებს და დაახლოებით 36 დღე კრუხობს, მამალი ბუდეს იცავს. ბარტყები მაისიდან ივლისამდე იჩეკებიან. დაღლილი ბარტყები მშობლის ზურგზე ადიან, წვიმაში კი ფრთის ქვეშ აფარებენ თავს. ფრთიანდებიან 120–150 დღეში. ბუდეს და ბარტყებს მტკიცედ იცავს: ჯერ ხმამაღლა სისინებს, მერე ფრთის ძვლოვანი ნაზარდებითა და ნისკარტით უტევს.
მსოფლიოში წითელნისკარტა გედი საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC, 2025). ზრდასრული ფრინველების რიცხვი 308 000–348 000-ია და იზრდება. ევროპაში მისი არეალის ნახევარზე მეტია. მთავარი საფრთხე ტყვიით მოწამვლაა: გედები ყლაპავენ სათევზაო ტყვიის საწონებს, საფანტს და მაღაროებიდან ტყვიით დაბინძურებულ ნალექს. იღუპებიან სათევზაო ძაფსა და ნემსკავებში გახლართვით, ელექტროგადამცემ ხაზებთან შეჯახებით და ნავთობის დაღვრით. ფრინველის გრიპის, მათ შორის H5N1-ის, მიმართაც მგრძნობიარეა. დასავლეთ ევროპაში XIII–XIX საუკუნეებში ნადირობით თითქმის მთლიანად გაანადგურეს. დაცვის შემდეგ კი რიცხვი აღდგა. სახეობა შეტანილია CMS-ის II დანართში და ევროკავშირის ფრინველების დირექტივის II დანართში. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში საქართველოშიც ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC).
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები წითელნისკარტა გედთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის გადამფრენ და მოზამთრე ფრინველად არის აღნიშნული.
ყველაზე მეტი ჩანაწერი შავი ზღვის სანაპიროზეა: აფხაზეთში, ახალ ათონთან, გაგრასა და გუდაუთასთან, და აჭარაში, ბათუმთან. ქვემო ქართლში მხოლოდ რამდენიმე ზამთრის ჩანაწერია.
სულ თეთრი, ძალიან დიდი გედია, ნარინჯისფერი ნისკარტითა და ნისკარტის ძირზე შავი კოპით. ახალგაზრდა რუხი ან მოყავისფროა, ნისკარტი მოშავო-რუხი აქვს.
სიგრძე ჩვეულებრივ 140–160 სმ-ია, გაშლილი ფრთები 200–240 სმ. მამალი 9,2–14,3 კგ-ს იწონის, დედალი 7,6–10,6 კგ-ს.
ძირითადად წყლის მცენარეებს, რომლებსაც გრძელი კისრით სწვდება, ასევე ბალახს, მარცვალს და ნათესებს. მცირე რაოდენობით ჭამს წყლის უხერხემლოებს, თევზსა და ბაყაყებს.
ჩვეულებრივ არა, მაგრამ ბუდეს და ბარტყებს აგრესიულად იცავს: სისინებს და ფრთებითა და ნისკარტით უტევს. ბუდეს და ბარტყიან გედებს ნუ მიუახლოვდებით.
მსოფლიოშიც და საქართველოშიც ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC), და მისი რიცხვი იზრდება. მთავარი საფრთხე სათევზაო ტყვიისა და საფანტის ჩაყლაპვით მოწამვლაა.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
