ჩვეულებრივი გრატა
Emberiza citrinella
თესლისმჭამელი გრატა წაბლისფერი კუდზედათი. საქართველოში დადასტურებულია როგორც მოზამთრე; 2024 წლის ეროვნულ ჩამონათვალში მობუდარად არ არის მიღებული.
მიმოხილვა
რა არის ჩვეულებრივი გრატა
ჩვეულებრივი გრატა (Emberiza citrinella) ბეღურას ზომის ძველი სამყაროს გრატაა (ოჯახი Emberizidae). 2024 წლის საქართველოს ფრინველების ანოტირებული ჩამონათვალი მას მოზამთრედ იღებს: არამობუდარი, გვიან შემოდგომაზე, ზამთარში და ადრე გაზაფხულზე. სეზონურობის მონაცემი მაღალი ხარისხისაა (კოდი A); არსებობა ისტორიული ჩანაწერებითა და ფოტოებითაა დადასტურებული. იმავე ჩამონათვალში მობუდარ სახეობად არ არის შეტანილი. საერთაშორისო სახელმძღვანელოები კავკასიასა და აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთში აღმოსავლური ქვესახეობის E. c. erythrogenys იზოლირებულ პოპულაციას აღწერენ; ეს რეგიონული სურათი ქართულ მობუდარ სტატუსს არ ცვლის. ზრდასრულის სიგრძე დაახლოებით 16–16.5 სმ-ია. IUCN-ის მიხედვით ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა. ადამიანისთვის უვნებელია.
ბოლო განახლება
გალერეა
ჩვეულებრივი გრატა ფოტოებში
ფოტო: ზაური ხაჩიძე
ფოტო: Charles J. Sharp
ოქსფორდშირი ·
ფოტო: Andreas Trepte
ფოტო: Горбунова М.С.
ფოტო: Alexis Lours
ფოტო: Gail Hampshire
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ ჩვეულებრივი გრატა
ბეღურას ზომის გრატაა წაბლისფერი კუდზედათი; მამალს ყვითელი თავი აქვს. საქართველოში 2024 წლის ჩამონათვალით მოზამთრეა და არა დადასტურებული მობუდარი.
- 01
სიგრძე სახეობის დონეზე დაახლოებით 16–16.5 სმ-ია; ფრთების შლილი დაახლოებით 23–29.5 სმ; მასა დაახლოებით 20–36 გ. ნისკარტი კონუსურია, როგორც სხვა თესლისმჭამელ გრატებს. ფრენისას კუდის გარე თეთრი ბუმბული ჩანს. კუდზედა წაბლისფერია — ყველაზე საიმედო ფერადი ნიშანი, როცა თავი მკრთალია.
- 02
ზრდასრულ მამალს კაშკაშა ყვითელი თავი და ქვედა მხარე აქვს, ზოლებიანი ყავისფერი ზურგი და წაბლისფერი კუდზედა. დედალი და ახალგაზრდა უფრო მურა და ზოლებიანია, სახეზე ხშირად მოყვითალო ელფერით და არა მთლიანად ყვითელი თავით. შემოდგომის ახალ შებუმბვლებში ყვითელი შეიძლება ყავისფერი კიდეებით დაიფაროს, სანამ წვერები არ გაიცვება.
- 03
მთის გრატა (Emberiza cia) საქართველოში მთელი წლის რეზიდენტია; რუხი თავი შავი ზოლებით და წითურ-ჟანგმიწოვანი ქვედა მხარე აქვს და არა ყვითელი თავი. ქერის გრატა (Emberiza calandra) უფრო დიდი, ზოლებიანი ყავისფერი ფრინველია ყვითელის და წაბლისფერი კუდზედას გარეშე. ფიჭვის გრატა (Emberiza leucocephalos) იშვიათი მოზამთრე ან შემთხვევითი სტუმარია; მამალს თეთრი თავქუდი და წაბლისფერი სახე აქვს და არა ყვითელი თავი. წრიული გრატას (Emberiza cirlus) სტატუსი 2024 წლის ჩამონათვალში განსაზღვრული არ არის; მამალს მუქზოლიანი ყვითელი სახე და ზეთისხილისფერ-რუხი კუდზედა აქვს და არა წაბლისფერი. ამ ატლასში იმ გრატების ცალკე გვერდები ჯერ არ არის.
- 04
პირდაპირი საფრთხე ადამიანისთვის არ არის. არ აიყვანოთ. ზაფხულში ბაღში ყვითელი ფრინველი, 2024 წლის ქართული სტატუსით, უფრო სხვა სახეობაა: ეს სახეობა იქ მოზამთრედაა შეტანილი.
ბიოლოგია
ჰაბიტატი, კვება, ქცევა და კონსერვაცია
ჰაბიტატი და გავრცელება
საქართველოში ეძებეთ ცივ თვეებში და არა ზაფხულის ბუდობის სეზონში. ეს გვერდი ადმინისტრაციულ რეგიონებს არ რუკავს: 2024 წლის ჩამონათვალი ქვეყნის დონეზე ზამთრის სტატუსს ადასტურებს, მაგრამ მუნიციპალიტეტების სიას არ აქვეყნებს. მთელ ქვეყანაში თანაბრად ნუ ივარაუდებთ. სახეობის დონეზე ზამთრის ჰაბიტატი ღია ადგილია მიწაზე საკვებით — ნამჯა, სარეველოვანი ზოლი, სასოფლო-სამეურნეო ველი, საძოვარი, ბაღი, ბუჩქნარისა და ტყის პირი. მკვრივი დახურული ტყე ტიპიური არ არის. საქართველოსთვის ცალკე სიმაღლის დიაპაზონი აქ არ არის გამოქვეყნებული; არეალის სამხრეთში მსგავს ღია ადგილებში ლიტერატურა დაახლოებით 2,000 მ-მდე აღნიშნავს. ატლასის რუკა ცარიელია, სანამ დასახელებული ქართული წერტილები ისეთი წყაროებიდან არ შეიკრიბება, სადაც ისინი რეალურად არის.
კვება
ცალკე ქართული კვების კვლევა ამ გვერდზე არ არის. არეალის სხვა ნაწილებში ზრდასრული ძირითადად ბალახის, მარცვლეულისა და სარეველას თესლს იღებს; იკვებება მიწაზე, ზამთარში ხშირად მცირე გუნდში, ზოგჯერ სხვა გრატებთან ან მთიულებთან. ბუდობის სეზონში სხვაგან უხერხემლოებს იღებს და ბარტყებს მწერებითა და ობობებით კვებავს. საქართველოში მოზამთრისთვის რეალისტური სურათი თესლზე ნადირობაა ღია ადგილზე და არა გაზომილი ადგილობრივი მენიუ.
ქცევა
დღის აქტიურია. ზამთარში ხშირად იკვებება თავისუფალ გუნდში და ველის პირას შეიძლება ახლოს მოგვიდგეს, მაგრამ არ აიყვანოთ. ყველა შებუმბვლებში საკვანძო ნიშანი თბილი წაბლისფერი კუდზედაა, რომელიც ზოლებიან ყავისფერ ზურგს უპირისპირდება; ფრენისას კუდის გარე თეთრი ბუმბული ჩანს. მამალს კაშკაშა ყვითელი თავი და ქვედა მხარე აქვს, თავქუდსა და ლოყაზე მუქი ზოლებით. დედალი და ახალგაზრდა უფრო მკრთალი და ზოლებიანია, სახეზე ხშირად მოყვითალო ელფერით. გალობა — მოკლე ნოტების რიგი გაწელილი ბოლოთი — ბუდობის სეზონს ეკუთვნის და საქართველოში მოზამთრისთვის მოსალოდნელი ნიშანი არ არის. ზამთარშიც ისმის მოკლე, მკვეთრი საკონტაქტო ხმა, მაგალითად „tsick“. ბუდობის ბიოლოგია (სხვაგან დაახლოებით 3–5 კვერცხი) სახეობის დონის მონაცემია მობუდარი არეალიდან; 2024 წლის ქართული ჩამონათვალი ამ სახეობას საქართველოში მობუდარად არ იღებს.
კონსერვაცია
BirdLife International Emberiza citrinella-ს IUCN Red List-ზე ნაკლებად საფრთხის ქვეშ აფასებს (2024). არეალი ფართოა; დასავლეთ ევროპის სასოფლო პოპულაციები ინტენსიური მეურნეობის გამო შემცირდა, მაგრამ გლობალური კლება უფრო მაღალი კატეგორიისთვის საკმარისად სწრაფი არ არის. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში (დადგენილება №190) არ არის. 2024 წლის ქართული ჩამონათვალი ეროვნულ კატეგორიად LC-ს უთითებს. საქართველოს პოპულაციის ტენდენცია და ადგილობრივი საფრთხეები ამ გვერდზე არ არის გაზომილი. ევროკავშირში შეტანილია ფრინველების დირექტივის II დანართში (კოდი A376); ეს დირექტივა საქართველოში არ მოქმედებს. ველური ფრინველი არ დაიჭიროთ.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები ჩვეულებრივი გრატა-თან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
კი. 2024 წლის საქართველოს ფრინველების ანოტირებული ჩამონათვალი მას დადასტურებულ მოზამთრედ იღებს (არამობუდარი გვიან შემოდგომაზე, ზამთარში და ადრე გაზაფხულზე). მობუდარად იქ არ არის შეტანილი.
ცივ თვეებში, ღია ადგილებში მიწაზე თესლით — სასოფლო ველი, ნამჯა, სარეველოვანი ზოლი. ამ გვერდზე მუნიციპალიტეტების სია არ არის და რეგიონული რუკა არ არის შეფერილი. არსებობა ქვეყნის დონეზეა დადასტურებული და არა რეგიონების მიხედვით.
წაბლისფერი კუდზედა, ზოლებიანი ყავისფერი ზურგი, კუდის გარე თეთრი ბუმბული, კონუსური ნისკარტი. მამალს ყვითელი თავი და ქვედა მხარე აქვს; დედალი და ახალგაზრდა უფრო მკრთალია მოყვითალო სახით. მთის გრატას რუხი ზოლიანი თავი აქვს და არა ყვითელი თავი.
სახეობის დონეზე სიგრძე დაახლოებით 16–16.5 სმ-ია, ფრთების შლილი დაახლოებით 23–29.5 სმ. საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სერია ამ გვერდზე არ არის.
ზამთარში ძირითადად თესლს, მიწაზე, ხშირად მცირე გუნდში. საქართველოში კვება ცალკე არ არის შესწავლილი ამ გვერდზე.
როგორც მოზამთრე: გვიან შემოდგომაზე, ზამთარში და ადრე გაზაფხულზე, 2024 წლის ჩამონათვალის მიხედვით. შუა ზაფხულში ღობის გალობა იმ ჩამონათვალის სტატუსი არ არის.
2024 წლის ეროვნული ჩამონათვალი მობუდარად არ იღებს. ზოგი საერთაშორისო სახელმძღვანელო კავკასიასა და აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთში იზოლირებულ ბუდობას რუკავს; ეს რეგიონული განცხადებაა და არა იმ ჩამონათვალში დადასტურებული ქართული ბუდობის სტატუსი.
უვნებელია. გლობალურად ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა და საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში არ არის. ველური ფრინველი არ დაიჭიროთ.
- Budagashvili & Javakhishvili 2024 — The birds of Georgia (Sandgrouse 46)
- BirdLife International 2024 — IUCN Red List account for Emberiza citrinella
- BirdLife DataZone — Yellowhammer factsheet
- IOC World Bird List
- Avibase — Georgia bird checklist
- საქართველოს მთავრობის დადგენილება №190 (2014) — წითელი ნუსხა
- NPLG Wiki Dictionaries — ჩვეულებრივი გრატა
- EUNIS — Emberiza citrinella
- RSPB — Yellowhammer
- Wikimedia Commons — Emberiza citrinella XC457380 (Hannu Varkki, CC BY-SA 4.0)
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები
