სამხრეთული ცხვირნალა
Rhinolophus euryale
sergi4cr · Girona
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 7,5–17,5 გ, ფრთები 30–32 სმ
- კვება
- მწერიჭამია, ძირითადად ღამის პეპლები
- სტატუსი საქართველოში
- მუდმივი, ძირითადად დასავლეთში
- ჰაბიტატი
- კარსტული მღვიმეები, ფართოფოთლოვანი ტყე
- ოჯახი
- Rhinolophidae
- კონსერვაცია
- VU / NT
სამხრეთული ცხვირნალა (Rhinolophus euryale) საქართველოს მღვიმეებში ყველაზე ხშირად ნანახ ღამურებს შორისაა. საშუალო ზომისაა, 7,5–17,5 გ წონის, ცხვირზე ნალის ფორმის კანის ფოთოლი აქვს. ძირითადად დასავლეთ საქართველოს კარსტულ მხარეებში ცხოვრობს, სადაც ზაფხულში ასზე მეტი ცხოველის კოლონიებსაც ქმნის, აღმოსავლეთში კი ძალიან იშვიათია. ბლაზის ცხვირნალას ისე ჰგავს, რომ ბუნებაში მათ თვალით ვერ გაარჩევთ. შეწუხებას ძალიან მძიმედ იტანს, ამიტომ მღვიმეში ჩამოკიდებულ ღამურებს ნუ მიუახლოვდებით.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ სამხრეთული ცხვირნალა
საშუალო ზომის ცხვირნალაა: წინამხარი 43–51 მმ-ია, ფრთების გაშლა 30–32 სმ. ბეწვი ფაფუკი, მონაცრისფრო-მურაა, ზოგჯერ მოწითალო ელფერით, მუცელი უფრო ღია. ყველაზე სანდო ნიშანი ცხვირის ფოთოლშია, მაგრამ ის მხოლოდ ხელში დაჭერილ ცხოველზე ჩანს. ბლაზის და მეჰელის ცხვირნალებისგან ბუნებაში მისი გარჩევა თითქმის შეუძლებელია.
თავ-ტანის სიგრძე 43–58 მმ-ია, კუდი 22–30 მმ, წინამხარი 43–51 მმ, წონა 7,5–17,5 გ. ზომით ბლაზის ცხვირნალას თითქმის ზუსტად ემთხვევა, ამიტომ ზომა მათ გასარჩევად არ გამოგადგებათ.
ცხვირზე ნალის ფორმის კანის ფოთოლი აქვს. ცენტრში, ნესტოებს ზემოთ, ვიწრო, წვეტიანი მორჩი ამოდის, რომელიც წინ და ქვემოთ არის მოხრილი და ქვედა, მომრგვალებულ მორჩზე აშკარად გრძელია. მის წინ მდგარ „უნაგირს“ თითქმის პარალელური გვერდები და განიერი თავი აქვს. ბლაზის ცხვირნალას იგივე მორჩი სწორი და მაღალია, რქასავით, უნაგირი კი ზემოთ ვიწროვდება.
ზურგი მონაცრისფრო-მურაა, ოდნავ მოწითალო, მოიისფრო ან მოყვითალო ელფერით. თმის ძირი მოთეთროა, ბოლო მონაცრისფრო-მურა. მუცელი უფრო ღიაა, მონაცრისფრო-თეთრი ან მოყვითალო-თეთრი. პირველი წლის ცხოველები ზრდასრულებზე მუქი ფერისაა.
დიდი ცხვირნალა შესამჩნევად დიდია: ფრთების გაშლა 35–40 სმ აქვს და 30 გ-მდე იწონის. მცირე ცხვირნალა პატარაა, 5–9 გ. სამხრეთული ცხვირნალას ექოლოკაციის ზარი 100–109 კჰც-ზეა, ბლაზის ცხვირნალასი კი 85–98 კჰც-ზე. მცირე ცხვირნალას ზარი დაახლოებით 110 კჰც-ზეა და მას ემთხვევა, ამიტომ ულტრაბგერითი დეტექტორიც ყოველთვის არ შველის. ცხოველს თავად ნუ დაიჭერთ: სახეობას მხოლოდ ღამურების მკვლევარი ადგენს.
სამხრეთული ცხვირნალა კარსტულ მხარეებს და მათ მიმდებარე დაბლობებს უკავშირდება, დასავლეთ საქართველოში 800 მ-მდე. ჩანაწერების უმეტესობა დიდი კავკასიონის სამხრეთ კალთების მთისწინეთიდანაა: ქუთაისიდან, მარტვილიდან, ნოკალაკევიდან, ურთის, ღლიანასა და წყალტუბოს მღვიმეებიდან და წებელდიდან. რიონის სამხრეთით ცნობილია ჩაქვისთავიდან. სურამის ქედის აღმოსავლეთით ძალიან იშვიათია: ნანახია თბილისში და ალგეთის წყალსაცავთან (ქვემო ქართლი). ზაფხულში ძირითადად მღვიმეებში ცხოვრობს, მაგრამ ადამიანის ნაგებობებსაც იყენებს. ნოკალაკევთან სამშობიარო კოლონია ძველ ეკლესიაში ცხოვრობდა, ცალკეული ცხოველები კი სატუმბი სადგურის გუმბათქვეშ და კირის საწვავ ღუმელში ნახეს. ზამთარს დასავლეთ საქართველოში მხოლოდ მღვიმეებში ატარებს.
სამხრეთული ცხვირნალა ძირითადად ღამის პეპლებით იკვებება, მთელი წლის განმავლობაში, ზამთარშიც. პატარა და საშუალო ზომის პეპლებს ამჯობინებს. გარდა ამისა, ჭამს კოღოსებრ ქორწიკანებს (Tipulidae), პატარა ხოჭოებს და სხვა მწერებს. ნელა დაფრინავს, მწერს ფრენისას იჭერს ან ფოთლიდან და მიწიდან იღებს, ნადავლს კი ჭამისთვის ღამის თავშესაფარში მიაქვს. ნადირობს ფართოფოთლოვან ტყეში, მდინარისპირა მცენარეულობასა და ბუჩქნარ ზოლებში, ჩვეულებრივ თავშესაფრიდან 5–10 კმ-ის ფარგლებში. წიწვოვან პლანტაციებს და კაშკაშა განათებულ ქალაქებს ერიდება.
სამხრეთული ცხვირნალა ღამის ცხოველია: თავშესაფრიდან გვიან შებინდებისას გამოდის. ძალიან მოქნილად დაფრინავს და წამით ჰაერში გაჩერებაც შეუძლია. დიდი კოლონიები მხოლოდ გამრავლების დროს იკრიბება და მდედრებისა და ნაშიერებისგან შედგება. მამლები ამ დროს სავარაუდოდ ცალკე, მარტო ან პატარა ჯგუფებად ცხოვრობენ. 2004 წლის ივლისში ღლიანას მღვიმის ჭერის ნიშში ასზე მეტი სამხრეთული ცხვირნალა იყო, ხოლო შემოწმებული მდედრები მაკეები აღმოჩნდნენ. ხშირად სხვა სახეობებთან ერთად ცხოვრობს: დიდ და მცირე ცხვირნალებთან, მღამიობებთან და ფრთაგრძელებთან. შეწყვილება შემოდგომაზე ხდება მღვიმეებში და ზამთრის თავშესაფრებშიც შეიძლება გაგრძელდეს. მაკეობა დაახლოებით 90 დღე გრძელდება. ევროპაში ერთადერთი ნაშიერი ივნის–ივლისში იბადება და ოთხი კვირის ასაკში დამოუკიდებელი ხდება. მდედრი პირველად 2–3 წლის ასაკში შობს. დასავლეთ საქართველოს თბილ კლიმატში ზამთრის ძილი ნოემბრამდე არ იწყება და მარტში უკვე მთავრდება, ზამთარში კი მღვიმეებში ცალკეული ცხოველებია ნანახი. მიჯაჭვულია თავის ადგილს, მაგრამ ზაფხულისა და ზამთრის თავშესაფრებს შორის მოძრაობს. შეწუხებას ცუდად იტანს, და ხშირად შეწუხებულ მღვიმეს შეიძლება საერთოდ მიატოვოს.
საქართველოში სამხრეთული ცხვირნალა მოწყვლადია (VU): ასე შეიტანეს საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში და იგივე კატეგორია მიიღო 2021 წლის ეროვნულ შეფასებაშიც. დასავლეთ საქართველოს პოპულაციას საფრთხე არ ემუქრება, აღმოსავლეთისა კი ძალიან მცირერიცხოვანია. ზურმუხტის ქსელის პრიორიტეტულ სახეობათა სიაშიც შედის. მსოფლიო მასშტაბით საფრთხესთან ახლოსაა (NT, 2016), რიცხოვნობა მცირდება. მისი მთავარი საფრთხე მღვიმეებში შეწუხებაა: მღვიმეების ტურიზმი, სპელეოლოგიური ვიზიტები და ვანდალიზმი, რის გამოც ღამურები მღვიმეს ტოვებენ. საფრთხეა პესტიციდები, სინათლით დაბინძურება, ქალაქების ზრდა და ნადირობის ადგილების დაკარგვაც. დასავლეთ საქართველოში მისი საცხოვრებელი ადგილები საუკუნეების განმავლობაში ბაღებად, ჩაის პლანტაციებად და მინდვრებად გადაკეთდა. მე-20 საუკუნის მეორე ნახევარში რიცხოვნობა შესაძლოა ეგზოტიკური ხეების მასობრივმა დარგვამაც შეამცირა. მისი დაცვისთვის ყველაზე მნიშვნელოვანი მღვიმეების სიმშვიდის შენარჩუნებაა.
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები სამხრეთული ცხვირნალასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. ძირითადად დასავლეთ საქართველოს კარსტულ მხარეებში ცხოვრობს, დიდი კავკასიონის სამხრეთ კალთების მთისწინეთში. ცნობილია ქუთაისიდან, მარტვილიდან, ნოკალაკევიდან, ღლიანასა და წყალტუბოს მღვიმეებიდან. აღმოსავლეთში ძალიან იშვიათია და მხოლოდ თბილისიდან და ალგეთის წყალსაცავიდანაა ცნობილი.
ძირითადად მღვიმეებში. ზაფხულში ზოგჯერ ძველ ეკლესიაში ან სხვა ნაგებობაშიც დასახლდება, ზამთარს კი დასავლეთ საქართველოში მხოლოდ მღვიმეებში ატარებს. ღამით ფართოფოთლოვან ტყეში, მდინარის პირას და ბუჩქნარში ნადირობს. თუ მღვიმეში ჩამოკიდებულ ღამურებს ნახავთ, მათ ნუ შეაწუხებთ.
ბუნებაში თითქმის ვერ გაარჩევთ. ზომა და ფერი მსგავსი აქვთ. სამხრეთულ ცხვირნალას ცხვირის ფოთლის შუა მორჩი წინ და ქვემოთ აქვს მოხრილი, უნაგირი კი ზემოთ განიერი. ბლაზის ცხვირნალას მორჩი სწორი და მაღალია, უნაგირი კი ზემოთ ვიწროვდება. ეს მხოლოდ ხელში დაჭერილ ცხოველზე ჩანს, ამიტომ სახეობას ღამურების მკვლევარი ადგენს.
საშუალო ზომის ღამურაა: 7,5–17,5 გ იწონის, თავ-ტანი 43–58 მმ აქვს, ფრთების გაშლა კი 30–32 სმ. დიდ ცხვირნალაზე პატარაა, მცირე ცხვირნალაზე დიდი. ბლაზის ცხვირნალას ზომით თითქმის ზუსტად ემთხვევა.
ძირითადად ღამის პეპლებს, მთელი წლის განმავლობაში. ჭამს ქორწიკანებს, პატარა ხოჭოებს და სხვა მწერებსაც. მწერს ფრენისას იჭერს ან ფოთლიდან იღებს და ჭამისთვის ღამის თავშესაფარში მიაქვს.
არა, შხამიანი არ არის და თავს არ გესხმით. მაგრამ ნებისმიერ ღამურას შიშველი ხელით ნუ შეეხებით, რადგან ცოფი გარეგნობით ვერ გამოირიცხება. თუ გიკბინათ ან დაგკაწრათ, ადგილი საპნითა და წყლით მინიმუმ 15 წუთი დაიბანეთ და მაშინვე მიმართეთ ექიმს. გადაუდებელ შემთხვევაში დარეკეთ 112-ზე.
დიახ. საქართველოს წითელ ნუსხაში მოწყვლად სახეობადაა შეტანილი (VU), მსოფლიოში კი საფრთხესთან ახლოსაა (NT, 2016). დასავლეთ საქართველოს პოპულაციას საფრთხე არ ემუქრება, აღმოსავლეთისა კი ძალიან მცირეა. მთავარი საფრთხე მღვიმეებში შეწუხებაა, ამიტომ ღამურებით დასახლებულ მღვიმეში ჩუმად იყავით და მათ ნუ მიუახლოვდებით.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
