დიდი ცხვირნალა
Rhinolophus ferrumequinum
Sammy Kernane · Sidi Safi
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- სხეული 5,7–7,1 სმ, ფრთები 35–40 სმ
- კვება
- მწერიჭამია: ღამის პეპლები, ხოჭოები
- სტატუსი საქართველოში
- ადგილობრივი, მღვიმეებში ყველაზე ხშირი ღამურა
- ჰაბიტატი
- მღვიმეები; ტყეები და საძოვრები
- ოჯახი
- Rhinolophidae
- კონსერვაცია
- LC / LC
დიდი ცხვირნალა (Rhinolophus ferrumequinum) ევროპის ცხვირნალებს შორის ყველაზე დიდია: სხეული 5,7–7,1 სმ-ია, გაშლილი ფრთები 35–40 სმ, წონა 13–34 გ. სახელი ცხვირზე ცხენის ნალივით მოხრილი ტყავის ნაკეცის გამო დაერქვა. საქართველოს მღვიმეებსა და სხვა მიწისქვეშა ადგილებში ყველაზე ხშირად ნანახი ღამურაა. ღამით ძირითადად ღამის პეპლებსა და ხოჭოებზე ნადირობს. მცირე ცხვირნალას ძალიან ჰგავს, მაგრამ გაცილებით დიდია და ეს მათი მთავარი განსხვავებაა. თუ ღამურა სახლში შემოფრინდა, შიშველი ხელით ნუ დაიჭერთ: გაუღეთ ფანჯარა და გასასვლელად დრო მიეცით.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ დიდი ცხვირნალა
საშუალო ზომის, მოყავისფრო-ნაცრისფერი ღამურაა, ცხვირზე ნალისებრი ტყავის ნაკეცით. ისვენებს ფეხებით თავისუფლად ჩამოკიდებული, სხეულზე ფრთებშემოხვეული. ასე იქცევა მცირე ცხვირნალაც, ამიტომ ორ სახეობას ძირითადად ზომით არჩევენ. დიდი ცხვირნალა საქართველოს ცხვირნალებს შორის უდიდესია.
ზომა მთავარი ნიშანია. დიდი ცხვირნალას წინამხარი 45 მმ-ზე გრძელია, სხეული 5,7–7,1 სმ, გაშლილი ფრთები 35–40 სმ, წონა კი 13–34 გ. მცირე ცხვირნალას წინამხარი 45 მმ-ზე მოკლეა, სხეული 3,5–4,5 სმ, ფრთები 19–25 სმ, წონა მხოლოდ 5–9 გ.
ცხვირზე რთული ტყავის ფირფიტა აქვს: ქვედა ნაწილი ნალისებრია, ზედა ნაწილი კი წაწვეტებული. ყურები დიდია, ყურის შიგნით კი პატარა ნაკეცი, ტრაგუსი, არ აქვს. ეს ცხვირნალების საერთო ნიშნებია და სახეობას ერთმანეთისგან ვერ გაარჩევს.
დღისით და ზამთარში ჭერზე ან კედელზე ფეხებით თავისუფლად ჩამოკიდებული ისვენებს, ფრთებით მთლიანად შეფუთული, პარკივით. ასე ისვენებს მცირე ცხვირნალაც, ამიტომ ეს ნიშანი მხოლოდ ცხვირნალას ცნობაში გეხმარებათ.
საქართველოში ორი საშუალო ზომის ცხვირნალაც ცხოვრობს: სამხრეთული ცხვირნალა (სხეული 4,3–5,8 სმ, წონა 8–17,5 გ) და ბლაზიუსის ცხვირნალა (წინამხარი 43–48 მმ). ზომით ისინი დიდსა და მცირე ცხვირნალას შორის დგანან, ამიტომ მათ ერთმანეთისგან მხოლოდ ზუსტი გაზომვით ან ექოლოკაციის ჩანაწერით არჩევენ. დიდი ცხვირნალა 69–83 კჰც სიხშირეზე „ყვირის“, ყველაზე ძლიერად დაახლოებით 81 კჰც-ზე, მცირე ცხვირნალა კი 93–111 კჰც-ზე. ღამურის გასაზომად ნუ დაიჭერთ: ამას სპეციალისტები აკეთებენ.
ფერი
ზურგი მოყავისფრო-ნაცრისფერია, ზოგჯერ მოწითალო ელფერით, მუცელი უფრო ღია, მონაცრისფრო-თეთრი. თმის ძირი ღია ნაცრისფერია. ყურები და ფრთის აპკი ღია ნაცრისფერ-მურაა. ახალგაზრდები ერთფეროვნად ნაცრისფერი არიან.
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
დიდი ცხვირნალა ძირითადად მღვიმის ღამურაა. დღეს და ზამთარს მღვიმეებში, გვირაბებსა და სხვა მიწისქვეშა სივრცეებში ატარებს, ზოგჯერ ნაპრალებსა და შენობებშიც. არეალის ჩრდილოეთ ნაწილში ზაფხულის თავშესაფრად თბილ სხვენებსაც იყენებს. საკვებს შერეულ ფოთლოვან ტყეებსა და საძოვრებზე ეძებს, განსაკუთრებით იქ, სადაც პირუტყვი ძოვს. ჩვეულებრივ 800 მ-ზე დაბლა ცხოვრობს, კავკასიაში კი 3000 მ-მდე ადის. საქართველოს მიწისქვეშა ადგილებიდან ყველაზე მეტი ჩანაწერი, 67, სწორედ დიდ ცხვირნალას აქვს. ის 1999 წლამდელ წყაროებშიც გვხვდება და 1999–2024 წლების კვლევებშიც. ზოგ წელს და სეზონში ღლიანას მღვიმის დიდ სამშობიარო კოლონიას უერთდება, სადაც ღამურები პატარებს ზრდიან.
დიდი ცხვირნალას რუკა iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს აერთიანებს. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან, ხოლო სტატუსი ერთმანეთისგან გამოყოფს საკმარისი ჩანაწერების მქონე რეგიონებსა და რეგიონებს, სადაც ჩანაწერები ცოტაა. ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და პოპულაციის სიმჭიდროვედ არ უნდა განვიხილოთ. საკმარისი ჩანაწერები ჯერჯერობით მხოლოდ ერთ რეგიონშია: აფხაზეთში.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
- საველე ჩანაწერი
- რამდენიმე ჩანაწერი ერთ ადგილას
- ფოტოჩანაწერი
- ჩანაწერების მქონე რეგიონი
დიდი ცხვირნალა მწერიჭამიაა და მსხვილ მწერებს ირჩევს. საკვების დაახლოებით 41% ღამის პეპლებია, განსაკუთრებით ხვატარები, 33% კი ხოჭოები, მათ შორის ნეხვის ხოჭოები და მაისის ხოჭოები. დანარჩენი აპკიანფრთიანები, ორფრთიანები და მღვიმის ობობებია. გაზაფხულზე, აპრილ–ივნისში, მდედრები უფრო ხოჭოებს ჭამენ, ივნის–აგვისტოში კი პეპლებს. აგვისტოს ბოლოსა და სექტემბერში ფეხგრძელა კოღოებს ჭამს და ზამთრისთვის ცხიმს აგროვებს. შებინდებისას გამოდის და მიწიდან 0,3–6 მ სიმაღლეზე დაფრინავს. სამშობიარო თავშესაფრიდან ჩვეულებრივ დაახლოებით 4 კმ-ის რადიუსში ნადირობს.
ზამთარს ძილში ატარებს, ოქტომბრიდან აპრილამდე, მღვიმეებსა და გვირაბებში, სადაც ტემპერატურა +1-დან +10 °C-მდეა. ძილს დროდადრო წყვეტს, დღეში ერთხელ ან 6–10 დღეში ერთხელ, რომ იკვებოს ან ადგილი შეიცვალოს. ზამთრისა და ზაფხულის თავშესაფრებს შორის ჩვეულებრივ 20–30 კმ-ს გადის, ყველაზე შორს კი 180 კმ დაფიქსირდა. შეჯვარება ძირითადად შემოდგომაზეა, ნაწილობრივ გაზაფხულზეც. მდედრები ზაფხულში სამშობიარო კოლონიებში იკრიბებიან, რამდენიმე ათეულიდან ასობით ცხოველამდე, და ხშირად იმავე ადგილას ბრუნდებიან, სადაც თვითონ დაიბადნენ. ივნის–ივლისში თითო პატარა უჩნდებათ. პატარა თვალს მე-7 დღეს ახელს, 3–4 კვირაში ფრენას იწყებს და დაახლოებით 5 კვირისა თავშესაფარს ტოვებს. მამალი 2 წლისა მწიფდება, მდედრი 3 წლისა, ზოგი კი პირველად მხოლოდ მეხუთე წელს მრავლდება. 30 წლამდე ცოცხლობს.
მსოფლიო მასშტაბით დიდი ცხვირნალა ნაკლებად საფრთხეშია (LC, 2016), თუმცა საერთო რიცხოვნობა მცირდება, ზოგან კი სტაბილურია ან აღდგება. მალტაზე გადაშენდა, ბრიტანეთში კი ყოფილი არეალის ნახევარზე მეტიდან გაქრა. მთავარი საფრთხეებია ტყეებისა და საძოვრების ცვლილება და დანაწევრება, პესტიციდები, რომლებიც მწერებს ამცირებს, კლიმატის ცვლილება, შეწუხება და მიწისქვეშა თავშესაფრებისა და სხვენების დაკარგვა. საქართველოში 2021 წლის ეროვნული შეფასებით ის ნაკლებად საფრთხეშია (LC), რიცხოვნობა კი სტაბილურია. ზურმუხტის ქსელის პრიორიტეტულ სახეობებს შორისაა. საქართველოს მღვიმის ღამურებს ყველაზე მეტად ადამიანის მიერ შეწუხება, მღვიმეების დაზიანება ან სხვა დანიშნულებით გამოყენება და სინათლით დაბინძურება ემუქრება. მღვიმეების გარდა დაცვა სჭირდება მიმდებარე მიწასაც, სადაც ღამურები ღამით იკვებებიან.
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები დიდი ცხვირნალასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. საქართველოს მღვიმეებსა და სხვა მიწისქვეშა ადგილებში ყველაზე ხშირად ნანახი ღამურაა, 67 ჩანაწერით. ის ძველ, 1999 წლამდელ წყაროებშიც გვხვდება და ბოლო ათწლეულების კვლევებშიც. ზოგ წელს ღლიანას მღვიმის დიდ სამშობიარო კოლონიასაც უერთდება.
ზომით. დიდი ცხვირნალას სხეული 5,7–7,1 სმ-ია და 13–34 გ-ს იწონის, მცირე ცხვირნალასი კი 3,5–4,5 სმ-ია და 5–9 გ. წინამხარი დიდ ცხვირნალას 45 მმ-ზე გრძელი აქვს, მცირეს მოკლე. ორივე ფრთებშეფუთული ეკიდება და ცხვირზე ნალისებრი ნაკეცი აქვს. სამხრეთულ და ბლაზიუსის ცხვირნალებს, რომლებიც ზომით მათ შორის არიან, მხოლოდ გაზომვით არჩევენ.
თავს არ გესხმით, მაგრამ შიშველი ხელით ნუ შეეხებით. ღამურის ნაკბენი შეიძლება პატარა იყოს და ადვილად გამოგრჩეთ. ცოფს გარეგნობით ვერ გამორიცხავთ, თუმცა ნანახი ღამურების უმეტესობა ცოფიანი არ არის. ნაკბენის ან ნაკაწრის შემდეგ ადგილი საპნითა და წყლით მინიმუმ 15 წუთი იბანეთ და ექიმს მიმართეთ, გადაუდებელ შემთხვევაში დარეკეთ 112-ზე.
დაიცავით სიმშვიდე და ოთახიდან ბავშვები და შინაური ცხოველები გაიყვანეთ. სხვა ოთახების კარი დახურეთ, გარე ფანჯარა ან კარი ფართოდ გააღეთ და ზედმეტი შუქი ჩააქრეთ. მერე უკან დაიხიეთ და დრო მიეცით: ღამურა ჩვეულებრივ თვითონ პოულობს გასასვლელს. მფრინავი ღამურის დაჭერას ნუ ცდილობთ.
მსხვილ მწერებს. საკვების დაახლოებით 41% ღამის პეპლებია, 33% ხოჭოები, მათ შორის ნეხვის ხოჭოები. ამიტომ ხალისით ნადირობს საძოვრებზე, სადაც პირუტყვი ძოვს. შემოდგომით ფეხგრძელებს ჭამს და ზამთრისთვის ცხიმს აგროვებს.
საფრთხის ქვეშ არ არის, მაგრამ ყურადღებას საჭიროებს. მსოფლიოშიც და საქართველოს 2021 წლის ეროვნული შეფასებითაც ის ნაკლებად საფრთხეშია (LC). ზურმუხტის ქსელის პრიორიტეტული სახეობაა. ევროპის ზოგ ქვეყანაში მკვეთრად შემცირდა, მალტაზე კი გადაშენდა, ამიტომ მღვიმეებში მის კოლონიებს ნუ შეაწუხებთ.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
