მეჰელის ცხვირნალა
Rhinolophus mehelyi
Vasil Popov · Bulgaria
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 10–23 გ, ფრთები 32–34 სმ
- კვება
- მწერიჭამია, ძირითადად ღამის პეპლები
- სტატუსი საქართველოში
- ბოლო ჩანაწერი 1964 წლისაა
- ჰაბიტატი
- კარსტული მღვიმეები, ბუჩქნარი და ტყე
- ოჯახი
- Rhinolophidae
- კონსერვაცია
- VU / VU
მეჰელის ცხვირნალა საქართველოს ყველაზე იდუმალი ღამურაა: ქვეყანაში ბოლოს 1964 წელს ნახეს და 2010 წლიდან ჩატარებულ კვლევებში აღარ შეხვედრიათ. ძველი ჩანაწერები ბუკნარიდან, მცხეთიდან, ახმეტიდან, გელათიდან და საგურამოს ნაკრძალიდანაა. საშუალო ზომის ცხვირნალაა, 10–23 გ წონის, თვალებთან მუქი „სათვალით“ და თითქმის თეთრი მუცლით. ძალიან ჰგავს სამხრეთულ ცხვირნალას და ბუნებაში მათ მხოლოდ სპეციალისტი გაარჩევს. თუ მღვიმეში ცხვირნალების კოლონიას ნახავთ, ნუ შეაწუხებთ: შეიძლება სწორედ ეს სახეობა იყოს.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ მეჰელის ცხვირნალა
საშუალო ზომის ცხვირნალაა, ცხვირზე ნალის ფორმის კანის ფოთლით. ზურგი მონაცრისფრო-მურაა, მუცელი სუფთა თეთრი ან თითქმის თეთრი, და მათ შორის საზღვარი მკვეთრად ჩანს. თითოეულ თვალს გარშემო ან ქვემოთ მუქი მურა ლაქა აქვს. სამხრეთულ ცხვირნალასთან აღრევის რისკი დიდია, ამიტომ სახეობას მხოლოდ ღამურების მკვლევარი ადგენს.
თავ-ტანის სიგრძე 42–64 მმ-ია, კუდი 21–37 მმ, წინამხარი 48–56 მმ, წონა 10–23 გ. ფრთების გაშლა 32–34 სმ-ია. ზომით სამხრეთულ და ბლაზის ცხვირნალებზე ოდნავ დიდია, მაგრამ ზომა მარტო გარჩევისთვის საკმარისი არ არის.
ზურგის ბეწვი სქელი, მონაცრისფრო-მურაა, თმის ძირი მოთეთრო. ტუჩები ღიაა, ყურები და ფრთის აპკი მონაცრისფრო-მურა. თვალების ირგვლივ მუქი მურა ლაქა „სათვალესავით“ ჩანს და სამხრეთულ ცხვირნალაზე გაცილებით მუქია. ფერი მაინც ცვალებადია, ამიტომ მხოლოდ მას ნუ ენდობით.
ყველაზე სანდო ნიშანი ცხვირის ფოთოლშია. ზედა წვეტიანი ნაწილი, ლანცეტი, ბოლოსთან ოდნავ ამოღარულია, ზედა ნახევარში ვიწრო და თითქმის პარალელურგვერდებიანი. ცენტრში მდგარი „უნაგირი“ შიშველი, მომრგვალებული და წინ გადახრილია, გვერდებიც სრულიად პარალელური აქვს. ეს დეტალები მხოლოდ ხელში დაჭერილ ცხოველზე ჩანს.
ექოლოკაციის ზარი საშუალოდ 109 კჰც-ზეა (104–112 კჰც), მაგრამ მცირე და სამხრეთული ცხვირნალების სიხშირეებს ემთხვევა. ახალგაზრდა დიდ ცხვირნალასაც შეიძლება აერიოს. ამიტომ ღამურას თავად ნუ დაიჭერთ: სახეობის დადგენა სპეციალისტის საქმეა.
მეჰელის ცხვირნალა მღვიმის ღამურაა: დღისით თითქმის მხოლოდ მღვიმეებში ისვენებს, ზოგჯერ მიტოვებულ შახტებშიც. ზაფხულში თბილ კარსტულ მღვიმეებს ირჩევს, ზამთარში კი უფრო ცივ, ღრმა მღვიმეებს მუდმივი მიკროკლიმატით. ნადირობს ხმელთაშუაზღვისპირულ ბუჩქნარებსა და ტყეებში, მშრალ ველებზე და საძოვრებზე, ყოველთვის წყლისა და მღვიმეების ახლოს. ზღვის დონიდან დაახლოებით 2000 მ-მდე გვხვდება. საქართველოში ხუთი ჩანაწერი აქვს, ყველა ძველი ლიტერატურიდან და მუზეუმის კოლექციებიდან. ისინი ბუკნარიდან, მცხეთიდან, ახმეტიდან, გელათიდან და საგურამოს ნაკრძალიდანაა, ზღვის დონიდან დაახლოებით 870 მ სიმაღლემდე. ბოლო ჩანაწერი 1964 წლისაა. 2010 წლიდან 44 ახალი მიწისქვეშა ადგილი შეისწავლეს და სახეობა ვერსად იპოვეს, თუმცა მისი გაქრობა საბოლოოდ დადასტურებული არ არის.
მეჰელის ცხვირნალა ძირითადად ღამის პეპლებით იკვებება. ესპანეთში პეპლები ნადავლის 80–90%-ს შეადგენდა, ირანში კი გაზაფხულზე დაახლოებით 57–88%-ს. დანარჩენს ხოჭოები, ბუზები, ბადეფრთიანები და ტარაკნებიც ავსებს. ნელა დაფრინავს მიწასთან ან ხშირ მცენარეულობასთან ახლოს და მწერს ჰაერში იჭერს. სავარაუდოდ ფოთლიდან და მიწიდანაც აიღებს ნადავლს.
მეჰელის ცხვირნალა ღამის ცხოველია: დღეს მღვიმეში ატარებს, ნადირობს მთელი ღამე. დღისით შეუძლია გაშეშდეს, ზამთარში კი უფრო ღრმა ძილში ვარდება. ზოგ ქვეყანაში ზამთრის კოლონიები 5000 ცხოველამდე აღწევს, ზაფხულის სამშობიარო კოლონიები 3000-მდე. მღვიმეში ერთმანეთს მჭიდროდ ეკვრიან, ზამთარში კი სხვა სახეობებთანაც იკრიბებიან, მაგალითად დიდ ცხვირნალასთან და ჩვეულებრივ ფრთაგრძელთან. წელიწადში ერთხელ მრავლდება და ერთ ნაშიერს შობს. შეწყვილება სავარაუდოდ ზამთრის ძილამდე ხდება. მდედრები უფრო მაღალი სიხშირის ზარის მქონე მამრებს ირჩევენ, რადგან ასეთი ზარი უფრო დიდ და ძლიერ ცხოველს ნიშნავს. მდედრები მხოლოდ მესამე წელს მწიფდებიან, მამრები ორი წლისას. ძირითადად მჯდომარე სახეობაა, თუმცა 90 კმ-ზე მეტ მანძილზე გადაადგილებაც აღუწერიათ.
მეჰელის ცხვირნალა საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში მოწყვლად სახეობადაა შეტანილი (VU), იგივე კატეგორია მიიღო 2021 წლის ეროვნულ შეფასებაშიც. რიცხოვნობა მცირდება. მსოფლიო მასშტაბითაც მოწყვლადია (VU, 2016): მოსალოდნელია, რომ სამი თაობის, ანუ 27 წლის განმავლობაში, 30%-ით შემცირდეს. ესპანეთის კატალონიაში, მალიორკაზე, იტალიის უმეტეს ნაწილში და ხორვატიაში უკვე გადაშენდა. მისი შემცირების მიზეზები ბოლომდე გასაგები არ არის. ცნობილი საფრთხეებია თავშესაფრების შეწუხება, მღვიმეების ტურიზმი, მღვიმეებისა და სანადირო ადგილების განადგურება, ზოგან კი მანქანებთან შეჯახება. საქართველოში მისი არსებობის დასადასტურებლად მღვიმეების კვლევის გაგრძელებაა საჭირო.
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები მეჰელის ცხვირნალასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
ეს უცნობია. ქვეყანაში ბოლოს 1964 წელს ნახეს, 2010 წლიდან მღვიმეების ფართო კვლევისას კი ვერსად იპოვეს. ძველი ჩანაწერები ბუკნარიდან, მცხეთიდან, ახმეტიდან, გელათიდან და საგურამოს ნაკრძალიდანაა. მკვლევრები მისი შემორჩენის შესაძლებლობას არ გამორიცხავენ, ამიტომ ძიება გრძელდება.
ბუნებაში თითქმის ვერ გაარჩევთ. მეჰელის ცხვირნალა ოდნავ დიდია, თვალებთან უფრო მუქი ლაქა აქვს და მუცელი ხშირად სუფთა თეთრია. მთავარი განსხვავება ცხვირის ფოთოლშია: ლანცეტი ბოლოსთან ამოღარულია, უნაგირს კი სრულიად პარალელური გვერდები აქვს. ეს მხოლოდ ხელში დაჭერილ ცხოველზე ჩანს, ამიტომ სახეობას ღამურების მკვლევარი ადგენს.
საშუალო ზომის ცხვირნალაა. 10–23 გ იწონის, წინამხარი 48–56 მმ აქვს, ფრთების გაშლა 32–34 სმ. დიდ ცხვირნალაზე პატარაა, სამხრეთულსა და ბლაზისაზე კი ოდნავ დიდი.
ძირითადად ღამის პეპლებს. ზოგ ქვეყანაში ისინი ნადავლის 80–90%-ს შეადგენს. ხოჭოებს, ბუზებს და სხვა მწერებსაც ჭამს. ნადირობს ნელი ფრენით, მიწასთან ან მცენარეებთან ახლოს.
არა, შხამიანი არ არის და თავს არ გესხმით. მაგრამ არცერთ ღამურას შიშველი ხელით ნუ შეეხებით, რადგან ცოფი გარეგნობით ვერ გამოირიცხება. თუ გიკბინათ ან დაგკაწრათ, ადგილი საპნითა და წყლით მინიმუმ 15 წუთი იბანეთ და მაშინვე ექიმს მიმართეთ. გადაუდებელ შემთხვევაში დარეკეთ 112-ზე.
დიახ. საქართველოს წითელ ნუსხაში მოწყვლად სახეობადაა შეტანილი (VU), მსოფლიოშიც მოწყვლადია (VU, 2016). ევროპის რამდენიმე ქვეყანაში უკვე გადაშენდა, რიცხოვნობა კი თითქმის ყველგან მცირდება. მისთვის მთავარი საფრთხე მღვიმეებში შეწუხება და თავშესაფრების განადგურებაა, ამიტომ ღამურებით დასახლებულ მღვიმეში ჩუმად იყავით.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
