მცირე ცხვირნალა
Rhinolophus hipposideros
elenakuraeva · თბილისი საქართველოს ველში
მთავარი მონაცემები
- კვება
- მწერიჭამია: კოღოები, წვრილი ბუზები, პეპლები
- სტატუსი საქართველოში
- ადგილობრივი, მღვიმეებში მეორე ყველაზე ხშირი ღამურა
- ზომა
- სხეული 3,5–4,5 სმ, წონა 5–9 გ
- ჰაბიტატი
- მღვიმეები; ტყისპირები, ხეობები, ჭაობები
- ოჯახი
- Rhinolophidae
- კონსერვაცია
- LC / LC
მცირე ცხვირნალა (Rhinolophus hipposideros) პაწია ღამურაა: სხეული 3,5–4,5 სმ-ია, გაშლილი ფრთები 19–25 სმ, წონა კი მხოლოდ 5–9 გ. ცხვირზე ცხენის ნალივით მოხრილი ტყავის ნაკეცი აქვს და ისვენებს თავდაყირა ჩამოკიდებული, ფრთებში გახვეული. საქართველოს მღვიმეებსა და სხვა მიწისქვეშა ადგილებში ჩანაწერების რიცხვით მეორეა, დიდი ცხვირნალას შემდეგ. ცნობილია დასავლეთითაც და აღმოსავლეთითაც, გაგრიდან და სოხუმიდან ლაგოდეხამდე. დიდ ცხვირნალას თითქმის ზუსტად ჰგავს, განსხვავება კი ზომაშია. თუ ღამურა სახლში შემოფრინდა, შიშველი ხელით ნუ დაიჭერთ: გაუღეთ ფანჯარა და გასასვლელად დრო მიეცით.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ მცირე ცხვირნალა
ძალიან პატარა, მოყავისფრო ღამურაა, მონაცრისფრო მუცლითა და ცხვირზე ნალისებრი ტყავის ნაკეცით. ისვენებს ფეხებით თავისუფლად ჩამოკიდებული, სხეულზე ფრთებშემოხვეული. ასე იქცევა დიდი ცხვირნალაც, ამიტომ ორ სახეობას ძირითადად ზომით არჩევენ. მცირე ცხვირნალა საქართველოს ცხვირნალებს შორის ყველაზე პატარაა.
ზომა მთავარი ნიშანია. მცირე ცხვირნალას წინამხარი 45 მმ-ზე მოკლეა, სხეული 3,5–4,5 სმ, გაშლილი ფრთები 19–25 სმ, წონა კი 5–9 გ. დიდ ცხვირნალას წინამხარი 45 მმ-ზე გრძელი აქვს, სხეული 5,7–7,1 სმ, ფრთები 35–40 სმ, წონა 13–34 გ. ანუ დიდი ცხვირნალა გაცილებით მძიმეა.
ცხვირზე ნალისებრი ტყავის ფირფიტა აქვს, რის გამოც სახელი დაერქვა. თვალები პატარა აქვს, თუმცა კარგად ხედავს. ნალისებრი ფირფიტა ყველა ცხვირნალას აქვს, ამიტომ ის სახეობის გარჩევაში არ გეხმარებათ.
ზაფხულში თბილ თავშესაფარში ხშირად მარტო ეკიდება, ცივში კი 150-მდე ცხოველის ჯგუფად. ფრთებს სხეულზე იხვევს და თავისუფლად ჩამოკიდებული ისვენებს, ზამთარში ხშირად მაღლა, ჭერზე. ასე ისვენებს დიდი ცხვირნალაც, ამიტომ ეს ნიშანი მხოლოდ ცხვირნალას ცნობაში გეხმარებათ.
საქართველოში ორი საშუალო ზომის ცხვირნალაც ცხოვრობს: სამხრეთული ცხვირნალა (სხეული 4,3–5,8 სმ, წონა 8–17,5 გ) და ბლაზიუსის ცხვირნალა (წინამხარი 43–48 მმ). ზომით ისინი მცირე ცხვირნალას ძალიან უახლოვდებიან, ამიტომ მათ მხოლოდ ზუსტი გაზომვით არჩევენ. მცირე ცხვირნალა 93–111 კჰც სიხშირეზე „ყვირის“, ყველაზე ძლიერად დაახლოებით 110 კჰც-ზე, მაგრამ მისი ხმა სამხრეთული ცხვირნალასას ემთხვევა, ამიტომ ექოლოკაციით გარჩევაც ძნელია. ღამურის გასაზომად ნუ დაიჭერთ: ამას სპეციალისტები აკეთებენ.
ფერი
ზურგი კვამლისფერი მურაა, მუცელი ნაცრისფერი. თმის ძირი ღია ნაცრისფერია. ყურები და ფრთის აპკი ღია ნაცრისფერ-მურაა. ახალგაზრდები მთლიანად მუქი ნაცრისფერი არიან.
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
მცირე ცხვირნალა მყუდრო ხეობების, ტყისპირების, საძოვრებისა და ჭაობიანი ადგილების ღამურაა. ნადირობს ხშირ მცენარეულობასთან ახლოს, ძირითადად ფოთლოვან ტყეში, ხშირად წყალთან ან ნესტიან ადგილებში. ზამთარს მღვიმეებში, გვირაბებში, ძველ შენობებსა და ზოგჯერ სარდაფებშიც ატარებს. ზაფხულის თავშესაფრები 1160 მ-მდე ცნობილია, ზამთრისა კი 2000 მ-მდე. საქართველოს მიწისქვეშა ადგილებიდან 65 ჩანაწერი აქვს, მხოლოდ დიდ ცხვირნალას აქვს მეტი. ნანახია ბევრგან: აფხაზეთში გაგრასთან, სოხუმთან და ფსხუ-გუმისთის ნაკრძალში, ზუგდიდთან, ქუთაისთან და სათაფლიის მღვიმეში, ცაგერთან, მწვანე კონცხზე, აბასთუმანთან, უფლისციხესთან, მცხეთასა და დუშეთთან, თბილისში, ყვარელთან, ლაგოდეხთან და ბოლნისთან. ეს ჩანაწერებია და არა იმის ნიშანი, რომ ამ ადგილებში ყველგან მრავლადაა.
მცირე ცხვირნალას რუკა iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს აერთიანებს. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან, ხოლო სტატუსი ერთმანეთისგან გამოყოფს საკმარისი ჩანაწერების მქონე რეგიონებსა და რეგიონებს, სადაც ჩანაწერები ცოტაა. ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და პოპულაციის სიმჭიდროვედ არ უნდა განვიხილოთ. ჯერჯერობით არც ერთ რეგიონში არ არის იმდენი ჩანაწერი, რომ გავრცელების რეგიონად მოინიშნოს.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
- საველე ჩანაწერი
- რამდენიმე ჩანაწერი ერთ ადგილას
- ფოტოჩანაწერი
- ჩანაწერების მქონე რეგიონი
მცირე ცხვირნალა პატარა მწერებით იკვებება, უპირველესად კოღოებითა და სხვა წვრილი ორფრთიანებით. ჭამს ღამის პეპლებს და ობობებსაც. სწრაფად და მოხერხებულად ნადირობს, ხშირად მიწიდან 5 მ-ზე დაბლა. მწერს ჰაერშიც იჭერს, ქვებიდან და ტოტებიდანაც აკრეფს და ზოგჯერ ტოტზე ჩამომჯდარი უცდის. დიდ ცხვირნალაზე გაცილებით მეტ დროს ხარჯავს კვებაზე.
ზამთარს ძილში ატარებს, ოქტომბრიდან აპრილამდე, ბნელ მღვიმეებსა და გვირაბებში. ამ დროს მარტო ეკიდება, ოღონდ სხვებთან ახლოს. გაზაფხულსა და შემოდგომაზე თავშესაფარში დღისითაც აქტიურია. ზამთრისა და ზაფხულის თავშესაფრებს შორის ჩვეულებრივ 5–10 კმ-ს გადის, ყველაზე შორს კი 153 კმ დაფიქსირდა. შეჯვარება შემოდგომაზეა. აპრილიდან მდედრები სამშობიარო კოლონიებში იკრიბებიან, რამდენიმე ცხოველიდან რამდენიმე ასეულამდე. ივნისის შუა რიცხვებიდან ივლისის დასაწყისამდე თითო პატარა უჩნდებათ, დაბადებისას დაახლოებით 1,8 გ წონისა. პატარა თვალს დაახლოებით მე-10 დღეს ახელს და 6–7 კვირაში დამოუკიდებელი ხდება. ზოგი მდედრი უკვე ერთი წლისა მრავლდება. საშუალოდ დაახლოებით 3 წელი ცოცხლობს, ზოგი კი გაცილებით დიდხანს.
მსოფლიო მასშტაბით მცირე ცხვირნალა ნაკლებად საფრთხეშია (LC, 2016). მთავარი საფრთხეებია თავშესაფრების შეწუხება და განადგურება, ინსექტიციდები, რომლებიც მის საკვებს ამცირებს, და სანადირო ადგილების დაკარგვა. ევროპაში ჰაბიტატების დირექტივითაა დაცული, ბერნის კონვენციაშია და EUROBATS-ის შეთანხმებითაც იცავენ. იქ, სადაც დაიცვეს, გამოჯანმრთელდა: ბრიტანეთში 1999–2012 წლებში რიცხოვნობა წელიწადში საშუალოდ 4,5%-ით იზრდებოდა. საქართველოში 2021 წლის ეროვნული შეფასებით ის ნაკლებად საფრთხეშია (LC), რიცხოვნობა კი სტაბილურია. ზურმუხტის ქსელის პრიორიტეტულ სახეობებს შორისაა. საქართველოს მღვიმის ღამურებს ყველაზე მეტად ადამიანის მიერ შეწუხება, მღვიმეების დაზიანება ან სხვა დანიშნულებით გამოყენება და სინათლით დაბინძურება ემუქრება.
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები მცირე ცხვირნალასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ, და ბევრგან. საქართველოს მღვიმეებსა და სხვა მიწისქვეშა ადგილებში 65 ჩანაწერი აქვს, მხოლოდ დიდ ცხვირნალას აქვს მეტი. ნანახია დასავლეთითაც და აღმოსავლეთითაც: გაგრასა და სოხუმთან, ქუთაისთან, სათაფლიის მღვიმეში, უფლისციხესთან, თბილისში, ყვარელთან და ლაგოდეხთან.
ზომით. მცირე ცხვირნალას სხეული 3,5–4,5 სმ-ია და 5–9 გ-ს იწონის, დიდისა კი 5,7–7,1 სმ-ია და 13–34 გ. წინამხარი მცირეს 45 მმ-ზე მოკლე აქვს, დიდს გრძელი. ორივე ფრთებშეფუთული ეკიდება და ცხვირზე ნალისებრი ნაკეცი აქვს. სამხრეთულ და ბლაზიუსის ცხვირნალებს, რომლებიც ზომით მათ შორის არიან, მხოლოდ გაზომვით არჩევენ.
თავს არ გესხმით, მაგრამ შიშველი ხელით ნუ შეეხებით. ღამურის ნაკბენი შეიძლება პატარა იყოს და ადვილად გამოგრჩეთ. ცოფს გარეგნობით ვერ გამორიცხავთ, თუმცა ნანახი ღამურების უმეტესობა ცოფიანი არ არის. ნაკბენის ან ნაკაწრის შემდეგ ადგილი საპნითა და წყლით მინიმუმ 15 წუთი იბანეთ და ექიმს მიმართეთ, გადაუდებელ შემთხვევაში დარეკეთ 112-ზე.
დაიცავით სიმშვიდე და ოთახიდან ბავშვები და შინაური ცხოველები გაიყვანეთ. სხვა ოთახების კარი დახურეთ, გარე ფანჯარა ან კარი ფართოდ გააღეთ და ზედმეტი შუქი ჩააქრეთ. მერე უკან დაიხიეთ და დრო მიეცით: ღამურა ჩვეულებრივ თვითონ პოულობს გასასვლელს. მფრინავი ღამურის დაჭერას ნუ ცდილობთ.
პატარა მწერებს, უპირველესად კოღოებსა და სხვა წვრილ ბუზებს, ასევე ღამის პეპლებსა და ობობებს. დაბლა, მიწიდან 5 მ-მდე დაფრინავს და მწერებს ქვებიდან და ტოტებიდანაც კრეფს. ნადირობს ხშირ მცენარეულობასთან, ხშირად წყლის პირას.
საფრთხის ქვეშ არ არის, მაგრამ ყურადღებას საჭიროებს. მსოფლიოშიც და საქართველოს 2021 წლის ეროვნული შეფასებითაც ის ნაკლებად საფრთხეშია (LC). ზურმუხტის ქსელის პრიორიტეტული სახეობაა, ევროპაში კი ჰაბიტატების დირექტივით არის დაცული. მისთვის ყველაზე საშიში თავშესაფრის შეწუხებაა, ამიტომ მძინარე ღამურებს ნუ შეაწუხებთ.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
