მურა დათვი
Ursus arctos
დიდი ყოვლისმჭამელი მხრის ბორცვით, მომრგვალებული ყურებითა და გრძელი წინა კლანჭებით. საქართველოში მშობლიური მუდმივი სახეობაა და წითელ ნუსხაშია.
სწრაფი მიმოხილვა
მთავარი მონაცემები ერთი შეხედვით
კვება
ყოვლისმჭამელი
სტატუსი საქართველოში
მუდმივი
ზომა
1–2.8 მ
ჰაბიტატი
მთის ტყე / ვაშლოვანი
ოჯახი
Ursidae
კონსერვაცია
EN / LC
ადამიანთან ურთიერთობა: შხამი არ აქვს და საჭმელად არ განიხილება. დიდი ცხოველია: შეიძლება უკბინოს ან დაარტყას, თუ მოულოდნელად შეხვდებით, განსაკუთრებით დედას ლეკვებთან ან ნადირთან. არ მიუახლოვდეთ, არ აჭამოთ, არ აუშვათ ძაღლი. ბილიკზე ხმა გამოსცით, რომ არ გააოცოთ. საკვები ბანაკში დაცულად შეინახეთ. ფუტკრის სკასა და პირუტყვზე ზარალი რეალურია ზოგ სოფელში, განსაკუთრებით ბორჯომ-ხარაგაულის მიდამოებში — ეს კონფლიქტია და არა იმის ნიშანი, რომ დათვი ადამიანზე ნადირობს. ნებისმიერ ველურ ძუძუმწოვარს თეორიულად შეიძლება ჰქონდეს ცოფი. ველური ცხოველი არ აიყვანოთ.
მიმოხილვა
რა არის მურა დათვი
მურა დათვი (Ursus arctos) ძუძუმწოვარია დათვისებრთა ოჯახიდან (Ursidae) და საქართველოში მშობლიური მუდმივი სახეობაა. შეტანილია ეროვნულ ძუძუმწოვრების ჩამონათვალებში. სახეობის დონეზე თავ-ტანი დაახლოებით 1–2.8 მ, კუდი მოკლეა, მასა ხშირად რამდენიმე ათეული კილოგრამიდან რამდენიმე ასეულამდე; სამხრეთ ევრაზიის მთის პოპულაციები ჩვეულებრივ სანაპირო ალასკის დათვებზე მსუბუქია. საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სერია ამ გვერდზე არ არის. შხამი არ აქვს. ადამიანისთვის რისკი არის შეხვედრა, ნაკბენი და, იშვიათად, სერიოზული დაზიანება — არა შხამი. IUCN სახეობას გლობალურად ნაკლებად საფრთხის ქვეშ აფასებს. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში გადაშენების საფრთხის წინაშეა (EN).
ბოლო განახლება
გალერეა
მურა დათვი ფოტოებში
ფოტო: ზაური ხაჩიძე
ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი ·
ფოტო: მირზა ხინკილაძე
თუშეთის დაცული ტერიტორიები ·
ფოტო: თომა შენგელიძე
ფოტო: ნიკა პაპოშვილი
ფოტო: Charles J. Sharp
სტარი კოტი ·
ფოტო: Charles J. Sharp
სტარი კოტი ·
ფოტო: Charles J. Sharp
სტარი კოტი ·
ფოტო: RodicaB
პრაიდი ·
ფოტო: Craig Morgan
უილმორი ·
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ მურა დათვი
დიდი, მკვრივი ძუძუმწოვარი მხრის ბორცვით, მომრგვალებული ყურებით, მოკლე კუდითა და გრძელი წინა კლანჭებით. საქართველოში ერთადერთი დათვია.
- 01
სახეობის დონეზე თავ-ტანი დაახლოებით 1–2.8 მ, კუდი დაახლოებით 6–21 სმ, მხრის სიმაღლე ხშირად დაახლოებით 90–150 სმ, მასა ფართო დიაპაზონში — სამხრეთ ევრაზიაში ჩვეულებრივ სანაპირო ალასკის მამლებზე გაცილებით ნაკლები. მამალი დედალზე დიდია. საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სერია ამ გვერდზე არ არის. პროფილი ხშირად ოდნავ ჩაზნექილია („დისკოსებრი“ სახე), ყურები პატარა და მომრგვალებული, კუდი ბეწვში თითქმის იკარგება.
- 02
ბეწვი კრემისფერ-ქვიშისფერიდან მუქ ყავისფერამდე ან თითქმის შავამდე; ზოგ ინდივიდს ყელზე ან მკერდზე უფრო ღია ლაქა აქვს. სახელი „მურა“ ფერს აღნიშნავს და არა ცალკე სახეობას. მხრის ბორცვი კუნთია თხრილისა და სირბილისთვის და ველში მგლისგან განასხვავებს. წინა კლანჭები უკანაზე გრძელია და არ იკეცება, როგორც კატის.
- 03
საქართველოში სხვა დათვის სახეობა არ არის. პოლარული დათვი და ამერიკული შავი დათვი აქ არ გვხვდება. მგელი უფრო წვრილია, გრძელი ფეხებითა და ბუსუსიანი კუდით, მხრის ბორცვის გარეშე. ამ ატლასში მგლის გვერდი არის. გარეული ღორის კვალი ჩლიქიანია, არა ხუთთითიანი; ამ ატლასში ღორის გვერდიც არის. ლეკვი ძაღლს შეიძლება დაემსგავსოს შორიდან — დედა ახლოსაა.
- 04
შხამიანი არ არის. არ მიუახლოვდეთ. ტყეში დიდი ხუთთითიანი ანაბეჭდი გრძელი კლანჭებით, ნაკელი კენკრით ან მცენარეული ნარჩენით, ან დათხრილი მიწა უფრო ამ სახეობისაა, ვიდრე მგლისა.
ბიოლოგია
ჰაბიტატი, კვება, ქცევა და კონსერვაცია
ჰაბიტატი და გავრცელება
საქართველოში ძირითადად მთის ტყეშია, სადაც ადამიანის წვდომა შეზღუდულია. Lortkipanidze 2010 წერს, რომ დაბლობის ტყიდან და ბევრი ადვილად მისადგომი ადგილიდან განადგურებულია და ახლა სამი არეალი რჩება: დიდი კავკასიონი, მცირე კავკასიონი და ქვეყნის უკიდურესი აღმოსავლეთი — ვაშლოვანის ეროვნული პარკი და მისი მიდამოები, ნახევრადმშრალ ლანდშაფტში და არა მხოლოდ მაღალმთის ტყეში. ეს გვერდი ადმინისტრაციულ რეგიონებს არ რუკავს. ამ გვერდზეა 2023 წლის 20 იანვრის ფოტო ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკიდან (ზაური ხაჩიძე), 2023 წლის 4 ოქტომბრის ფოტო თუშეთის დაცული ტერიტორიებიდან (მირზა ხინკილაძე), 2025 წლის 24 მაისის ფოტო (თომა შენგელიძე) და 2020 წლის 30 ივლისის ფოტო (ნიკა პაპოშვილი); ბოლო ორ ფოტოზე ადგილი არ არის მითითებული. დასახელებული დაცული ტერიტორიები გენეტიკური ან საველე მონიტორინგით: ბორჯომ-ხარაგაულის დაცული ტერიტორიები (2004, 2014, 2022), ბაკურიანის მიმდებარე ტყე (2004–2006), ალგეთის ეროვნული პარკი, მტირალა, კინტრიში, მაჭახელა და ვაშლოვანი (2022 ნიმუშები; 2023–2024 დნმ-ანალიზი). 2006 წლის თრიალეთის ანგარიშში თეთრიწყაროს ქვეარეალში დათვი ძალიან იშვიათი ან ადგილობრივად გაქრობილი იყო. მთელ ქვეყანაში, მათ შორის უტყეო სტეპსა და დასახლებულ დაბლობზე, თანაბარ სიმჭიდროვეს ნუ ივარაუდებთ. საქართველოს ცალკე სიმაღლის სარტყელი ამ გვერდზე არ არის გამოქვეყნებული.
კვება
ყოვლისმჭამელია. ცალკე ეროვნული კვების კვლევა ამ გვერდზე არ არის. თრიალეთისა და ბორჯომ-ხარაგაულის 2006 წლის ანგარიშში შემოდგომის კონცენტრაცია უკავშირდება ნაყოფიან და მსხვილთესლოვან ხეებს, მათ შორის წაბლს. სახეობის დონეზე ჭამს ბალახს, ფესვს, კენკრას, თხილსა და წიფლის ან წაბლის ნაყოფს, მწერს, ლეშს და, შესაძლებლობისას, ჩლიქოსანს. კონფლიქტის ზონაში იღებს ფუტკრის სკას, ნათესსა და შინაურ პირუტყვს — ეს ადგილობრივი ზარალია და არა სრული მენიუ.
ქცევა
ხშირად შებინდებისას და ღამით მოძრაობს, განსაკუთრებით ადამიანთან ახლოს; შორეულ ტყეში დღისითაც ჩანს. ზამთარში, საკვების დეფიციტზე, ბუნაგში იძინებს — ეს ღრმა ძილია, არა სრული ჰიბერნაცია, როგორც ზოგ მღრღნელში; შეიძლება გაიღვიძოს. ზუსტი კალენდარი საქართველოში ყველა პოპულაციაზე ერთნაირად არ არის გაზომილი; ვაშლოვანის უფრო რბილ ზამთარში იგივე ხანგრძლივობა ნაგულისხმევად ნუ ჩათვალეთ. მაკეობა სახეობის დონეზე გადადებული იმპლანტაციით მიმდინარეობს; ლეკვები იბადებიან ბუნაგში, ჩვეულებრივ ზამთარში, ხშირად ერთი-რამდენიმე; დედასთან რჩებიან დაახლოებით ორ წლამდე. ეს ფართო არეალის ციფრებია და არა ქართული ბუდობის ნიმუში. კვალი მცენარისძირია: ხუთი თითი, წინა თათზე გრძელი კლანჭები; უკანა ანაბეჭდი ადამიანის ტერფს უფრო ჰგავს, ვიდრე მგლისას.
კონსერვაცია
McLellan და თანაავტორები Ursus arctos-ს IUCN Red List-ზე ნაკლებად საფრთხის ქვეშ აფასებენ (2017); გლობალური ტენდენცია სტაბილურია, მაგრამ სამხრეთის ფრაგმენტირებული პოპულაციები ცალკე საფრთხის ქვეშ შეიძლება იყოს. IUCN-ის 2017 შეფასება მცირე კავკასიონის პოპულაციას (სამხრეთ და აღმოსავლეთ სომხეთი ჩრდილო-დასავლეთ ირანამდე) Endangered-ად განიხილავს; ეს რეგიონული შეფასებაა და არა საქართველოს წითელი ნუსხის ჩანაწერი. საქართველოში 2014 წლის დადგენილება №190 სახეობას EN-ად აფასებს, კრიტერიუმი C2(aI), მიზეზი — მცირე, ფრაგმენტირებული პოპულაცია. ნადირობა დაშვებული არ არის. CITES-ში საქართველოს პოპულაცია დანართ II-შია (დანართი I სხვა ქვეყნებისა და U. a. isabellinus-ისთვისაა). Lortkipanidze 2010 მინიმუმ დაახლოებით 450 ინდივიდს ითვლის დაახლოებით 34 000 კმ² ჰაბიტატზე, სიმჭიდროვით დაახლოებით 13 / 1000 კმ² ცენტრალურ საქართველოში; ეს მინიმუმია და არა სრული აღწერა. 2014 წელს ბორჯომ-ხარაგაულში 38–47 ინდივიდი (95% CI). 2022–2024 წლების ნიმუშებში 228 უნიკალური გენოტიპი იქნა გამოყოფილი აჭარის პარკებიდან, ბორჯომ-ხარაგაულიდან, ალგეთიდან და ვაშლოვანიდან — ეს შერჩეული დაცული ტერიტორიების ნიმუშია და არა ქვეყნის ჯამი; დიდი კავკასიონის დიდი ნაწილი ამ სერიაში არ არის. მთავარი დასახელებული საფრთხეებია უკანონო ნადირობა, ჰაბიტატის ფრაგმენტაცია და კონფლიქტი მეფუტკრეებსა და მეცხოველეებთან.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები მურა დათვი-თან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
კი. მშობლიური მუდმივი სახეობაა. შეტანილია ეროვნულ ძუძუმწოვრების ჩამონათვალებში და 2014 წლის წითელ ნუსხაში.
მთის ტყეში, სადაც ადამიანი ნაკლებია, და ვაშლოვანის ნახევრადმშრალ მიდამოებში. დასახელებული დაცული ტერიტორიებია ბორჯომ-ხარაგაული, მტირალა, კინტრიში, მაჭახელა, ალგეთი და ვაშლოვანი. ამ გვერდზეა 2023 წლის 20 იანვრის ფოტო ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკიდან და 2023 წლის 4 ოქტომბრის ფოტო თუშეთის დაცული ტერიტორიებიდან — ეს დაკვირვებებია, არა გარანტირებული დანახვა. დიდი კავკასიონიც არეალშია, მაგრამ ეს გვერდი ყველა მუნიციპალიტეტს არ რუკავს. დაბლობის ღია ადგილზე ნუ ეძებთ, როგორც ჩვეულ ადგილს.
დიდი სხეული მხრის ბორცვით, მომრგვალებული ყურებით, მოკლე კუდით და გრძელი წინა კლანჭებით. საქართველოში სხვა დათვი არ არის. მგელი უფრო წვრილია და ძაღლისებრი.
სახეობის დონეზე თავ-ტანი დაახლოებით 1–2.8 მ. სამხრეთ ევრაზიის მთის დათვები ჩვეულებრივ სანაპირო ალასკის დათვებზე მსუბუქია. საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სერია ამ გვერდზე არ არის.
ყოვლისმჭამელია: მცენარე, კენკრა, წაბლი და სხვა ნაყოფი, მწერი, ლეში, ზოგჯერ ჩლიქოსანი. ზოგ სოფელში — სკა და პირუტყვი. სრული ქართული მენიუ აქ არ არის გაზომილი.
მუდმივია და არ მიგრირებს, როგორც ბევრი ფრინველი. ზამთარში ბუნაგში იძინებს; ზუსტი თვეები ყველა ქართულ პოპულაციაზე ერთნაირად არ არის გამოქვეყნებული. ზაფხულ-შემოდგომაზე უფრო ხშირად ტოვებს კვალს.
შხამიანი არ არის, მაგრამ დიდი და ძლიერია. არ მიუახლოვდეთ, განსაკუთრებით დედას ლეკვებთან. არ აჭამოთ.
საქართველოში წითელი ნუსხის EN სტატუსი აქვს; ნადირობა დაშვებული არ არის. გლობალურად IUCN-ის მიხედვით ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა.
- McLellan et al. 2017 — IUCN Red List, Ursus arctos
- Lortkipanidze 2010 — Brown bear distribution and status in the South Caucasus
- Murtskhvaladze, Gavashelishvili & Tarkhnishvili 2010 — Geographic and genetic boundaries of brown bear in the Caucasus
- Murtskhvaladze & Tarkhnishvili 2006 — DNA analysis of brown bear in Borjomi–Kharagauli
- NACRES 2006 — Brown bear population of the Trialeti Range and Borjomi-Kharagauli National Park
- CNF/NACRES 2022 — Monitoring of brown bear on selected Georgian protected areas
- UNDP/NCDC 2024 — DNA analysis of brown bear faecal samples from Georgian protected areas
- CNF 2020 — 10-year plan for monitoring of short list indicators
- საქართველოს მთავრობის დადგენილება №190 (2014) — წითელი ნუსხა
- Bukhnikashvili & Kandaurov 2002 — The annotated list of mammals of Georgia
- Eliava et al. 2007 — New data on animal biodiversity of Georgia
- Pasitschniak-Arts 1993 — Mammalian Species 439, Ursus arctos
- ASM Mammal Diversity Database — Ursus arctos
- CITES Appendices — Ursus arctos (Appendix II except listed Appendix I populations)
- Bears in Mind / NACRES — Human–carnivore conflict study in Georgia
- ნიკა პაპოშვილი — მურა დათვი (2020-07-30)
- ზაური ხაჩიძე — მურა დათვი, ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი (2023-01-20)
- მირზა ხინკილაძე — მურა დათვი, თუშეთის დაცული ტერიტორიები (2023-10-04)
- თომა შენგელიძე — მურა დათვი (2025-05-24)
- Wikimedia Commons — Eurasian brown bear female 1 (Charles J. Sharp, CC BY-SA 4.0)
- Wikimedia Commons — Eurasian brown bear female 3 (Charles J. Sharp, CC BY-SA 4.0)
- Wikimedia Commons — Eurasian brown bear mother and cub (Charles J. Sharp, CC BY-SA 4.0)
- Wikimedia Commons — Bear tracks, Praid (RodicaB, CC BY-SA 4.0)
- Wikimedia Commons — Grizzly rear paw print (Craig Morgan, CC BY-SA 3.0)
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები
