ზაური ხაჩიძე · ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკისაქართველოს ველში
მთავარი მონაცემები ერთი შეხედვით
კვება
ყოვლისმჭამელი
სტატუსი საქართველოში
მუდმივი
ზომა
1–2.8 მ
ჰაბიტატი
მთის ტყე / ვაშლოვანი
ოჯახი
Ursidae
კონსერვაცია
EN / LC
მიმოხილვა
მურა დათვი საქართველოში
მურა დათვი (Ursus arctos) დათვების ოჯახის ძუძუმწოვარია. საქართველოში ის ბუნებრივად გვხვდება და აქ მუდმივად ცხოვრობს. ზოგადად, მურა დათვის სიგრძე თავიდან ტანის ბოლომდე დაახლოებით 1-დან 2.8 მეტრამდეა. წონა ძალიან განსხვავდება: შეიძლება რამდენიმე ათეული კილოგრამიც იყოს და რამდენიმე ასეული კილოგრამიც. სამხრეთ ევრაზიის მთებში მცხოვრები დათვები ჩვეულებრივ გაცილებით ნაკლებს იწონიან, ვიდრე, მაგალითად, ალასკის სანაპიროებზე მცხოვრები დიდი დათვები. ადამიანისთვის საფრთხე მის შხამს კი არა, მის დიდ ზომასა და ძალას უკავშირდება. მსოფლიო მასშტაბით მურა დათვი გადაშენების მაღალი საფრთხის წინაშე მყოფად არ ითვლება, მაგრამ საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფ სახეობადაა შეტანილი.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ მურა დათვი
დიდი, ძლიერი აღნაგობის ძუძუმწოვარი ცხოველია. მხრებთან კარგად შესამჩნევი კუნთოვანი ამობურცულობა აქვს, ყურები მომრგვალებულია, კუდი მოკლეა, ხოლო წინა თათებზე ბრჭყალები გრძელია. საქართველოში ბუნებრივად სხვა დათვის სახეობა არ გვხვდება.
ამ სახეობაში სხეულის სიგრძე, კუდის გარეშე, დაახლოებით 1–2.8 მ-ია. კუდი 6–21 სმ-ია, მხრამდე სიმაღლე კი ხშირად დაახლოებით 90–150 სმ. წონა ძალიან სხვადასხვაა, მამრები კი ჩვეულებრივ მდედრებზე დიდები არიან. გვერდიდან დათვის სახე ხშირად ოდნავ ჩაზნექილად ჩანს, ყურები პატარა და მომრგვალებულია, მოკლე კუდი კი ბეწვში თითქმის არ ჩანს.
2
ბეწვის ფერი ძალიან სხვადასხვანაირია: ღია კრემისფერიდან ან ქვიშისფერიდან მუქ ყავისფრამდე, ზოგჯერ კი თითქმის შავამდე. ზოგს ყელზე ან მკერდზე უფრო ღია ლაქაც აქვს. მხრებთან გამოკვეთილი ბორცვი კუნთებისგან შედგება და დათვის ამოცნობაში მნიშვნელოვანი ნიშანია. წინა კლანჭები უკანა კლანჭებზე გრძელია და კატის კლანჭებივით შიგნით არ იმალება.
3
საქართველოში ბუნებრივად დათვის სხვა სახეობა არ ცხოვრობს. პოლარული დათვი და ამერიკული შავი დათვი საქართველოს ცხოველთა სამყაროს ნაწილი არ არის. მგელი დათვზე გაცილებით პატარაა და სხეულის აგებულებით ძაღლს ჰგავს: ფეხები გრძელი აქვს, კუდი კი ბეწვიანი. გარეული ღორი ჩლიქის კვალს ტოვებს; დათვის კვალში კი ხუთი თითი ჩანს. პატარა დათვის ლეკვი შორიდან ძაღლს შეიძლება ჰგავდეს, ამიტომ მასთან მიახლოება არ შეიძლება — დედა შეიძლება ახლოს იყოს.
4
მურა დათვი შხამიანი არ არის. მის ყოფნაზე შეიძლება მიგანიშნოთ დიდი, ხუთთითიანი ნაკვალევი გრძელი ბრჭყალების კვალით, კენკრით ან მცენარის ნარჩენებით სავსე განავალი და ამოთხრილი მიწა. თუ დათვს ან მის ახალ კვალს ნახავთ, ცხოველს ნუ მიუახლოვდებით.
გავრცელება
სად არის მურა დათვი დაფიქსირებული საქართველოში
საქართველოში მურა დათვი უმეტესად მთებსა და ტყეებში გვხვდება, განსაკუთრებით იქ, სადაც ადამიანი იშვიათად აწუხებს. წარსული ცნობებით, დაბლობის ტყეებისა და ადვილად მისასვლელი ადგილების ნაწილში ის გაქრა ან ბევრად შემცირდა. დღეს მისი ძირითადი გავრცელების ადგილებია დიდი კავკასიონი, მცირე კავკასიონი და ქვეყნის უკიდურესი აღმოსავლეთი, მათ შორის ვაშლოვანის ეროვნული პარკი და მისი ნახევრადმშრალი მიდამოები. ამიტომ მურა დათვი მხოლოდ მაღალმთიან ტყესთან არ უნდა დავაკავშიროთ. ამ გვერდზე მოყვანილი iNaturalist-ის საჯარო ჩანაწერები რუკაზე რეგიონების მიხედვით ჯამდება: დადასტურებულ გავრცელებად ითვლება მხოლოდ ის რეგიონი, სადაც ჩანაწერების რაოდენობა და სანდოობა საკმარისია; ერთეული ან ბუნდოვანი ჩანაწერები მხოლოდ დაფიქსირებულად რჩება. ჩანაწერები მოიცავს ბორჯომ-ხარაგაულს, აჭარის მთიან ხეობებს, კახეთის დაცულ ტერიტორიებს, დიდი კავკასიონის ნაწილებსა და სხვა ადგილებს, მაგრამ ეს საქართველოს სრული რუკა მუნიციპალიტეტების მიხედვით არ არის. არ უნდა ვივარაუდოთ, რომ მურა დათვი ქვეყნის ყველგან ერთნაირად ხშირად გვხვდება.მეტის წაკითხვანაკლების ჩვენება
საქართველოში მურა დათვი უმეტესად მთებსა და ტყეებში გვხვდება, განსაკუთრებით იქ, სადაც ადამიანი იშვიათად აწუხებს. წარსული ცნობებით, დაბლობის ტყეებისა და ადვილად მისასვლელი ადგილების ნაწილში ის გაქრა ან ბევრად შემცირდა. დღეს მისი ძირითადი გავრცელების ადგილებია დიდი კავკასიონი, მცირე კავკასიონი და ქვეყნის უკიდურესი აღმოსავლეთი, მათ შორის ვაშლოვანის ეროვნული პარკი და მისი ნახევრადმშრალი მიდამოები. ამიტომ მურა დათვი მხოლოდ მაღალმთიან ტყესთან არ უნდა დავაკავშიროთ. ამ გვერდზე მოყვანილი iNaturalist-ის საჯარო ჩანაწერები რუკაზე რეგიონების მიხედვით ჯამდება: დადასტურებულ გავრცელებად ითვლება მხოლოდ ის რეგიონი, სადაც ჩანაწერების რაოდენობა და სანდოობა საკმარისია; ერთეული ან ბუნდოვანი ჩანაწერები მხოლოდ დაფიქსირებულად რჩება. ჩანაწერები მოიცავს ბორჯომ-ხარაგაულს, აჭარის მთიან ხეობებს, კახეთის დაცულ ტერიტორიებს, დიდი კავკასიონის ნაწილებსა და სხვა ადგილებს, მაგრამ ეს საქართველოს სრული რუკა მუნიციპალიტეტების მიხედვით არ არის. არ უნდა ვივარაუდოთ, რომ მურა დათვი ქვეყნის ყველგან ერთნაირად ხშირად გვხვდება.
მურა დათვის რუკა იყენებს iNaturalist-ის საჯარო ფოტოდაკვირვებებს საქართველოდან. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან: გავრცელებად ითვლება მხოლოდ დადასტურებული სტატუსის მქონე რეგიონი, ხოლო მცირე რაოდენობის ან გაურკვეველი ჩანაწერების რეგიონები მხოლოდ დაფიქსირებულად რჩება. ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და პოპულაციის სიმჭიდროვეს არ ზომავს.
მურა დათვი თითქმის ყველაფერს ჭამს. ზოგადად, ის იკვებება ბალახოვანი მცენარეებით, ფესვებით, კენკრით, თხილით, წაბლითა და სხვა ნაყოფით, ასევე მწერებით, ლეშით და ზოგჯერ ჩლიქიანი ცხოველებითაც. ბორჯომ-ხარაგაულსა და თრიალეთში შემოდგომაზე დათვები ხშირად იმ ადგილებში იყრიან თავს, სადაც ნაყოფიანი და მსხვილი თესლის მქონე ხეებია, მათ შორის წაბლი. იქ, სადაც დათვი ადამიანთან კონფლიქტში შედის, შეიძლება დააზიანოს ფუტკრის სკები, ნათესები ან პირუტყვი. ეს ადგილობრივი კონფლიქტის მაგალითებია და არა სრული აღწერა იმისა, რას ჭამს მურა დათვი.
მურა დათვი ხშირად შებინდებისას და ღამით გადაადგილდება, განსაკუთრებით ადამიანებთან ახლოს. წყნარ, შორეულ ტყეებში შეიძლება დღისითაც გამოჩნდეს. ზამთარში, როცა საკვები ცოტაა, ბუნაგში ისვენებს და დიდხანს სძინავს, თუმცა ზოგჯერ იღვიძებს. ზოგადად, მურა დათვებში ორსულობა ისე მიმდინარეობს, რომ ნაშიერი დედის სხეულში განვითარებას მაშინვე არ იწყებს; ეს მოგვიანებით ხდება. ბელები ჩვეულებრივ ზამთარში, ბუნაგში იბადებიან და დედასთან დაახლოებით ორ წლამდე რჩებიან. დათვის კვალი ხუთთითიანია. წინა თათის კვალში გრძელი კლანჭები ჩანს, უკანა თათის კვალი კი ადამიანის ტერფს უფრო ჰგავს, ვიდრე მგლისას. ამ გვერდზე გამოყენებული აუდიოჩანაწერი ფინეთიდანაა და არა საქართველოდან.
მსოფლიო მასშტაბით მურა დათვის გადაშენების საფრთხე დაბალია, თუმცა სხვადასხვა რეგიონში მისი მდგომარეობა მნიშვნელოვნად განსხვავდება. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში კი ის გადაშენების საფრთხის ქვეშ მყოფად არის შეტანილი, რადგან დათვები ცოტაა და მათი ჯგუფები ერთმანეთისგან მოწყვეტილია. მასზე ჩვეულებრივი ნადირობა დაშვებული არ არის: წითელ ნუსხაში შეტანილი სახეობის მოკვლა ან რაოდენობის შემცირება კანონით დაცულ საკითხს ეხება და თვითნებურად არ წყდება. ძველი შეფასებით, 2010 წელს საქართველოში, დაახლოებით 34,000 კმ² ფართობის საცხოვრებელ ტერიტორიაზე, სულ მცირე დაახლოებით 450 დათვი იყო. 2014 წლის შეფასებით, ბორჯომ-ხარაგაულში 38–47 დათვი იყო. 2022–2024 წლებში რამდენიმე დაცული ტერიტორიიდან შეგროვებულ ნიმუშებში 228 ერთმანეთისგან განსხვავებული გენეტიკური პროფილი გამოავლინეს. ეს საქართველოს დათვების საერთო რაოდენობას არ აჩვენებს, რადგან მონაცემები მხოლოდ შერჩეული ტერიტორიებიდანაა და მასში დიდი კავკასიონის მნიშვნელოვანი ნაწილი არ შედიოდა. მთავარ საფრთხეებად უკანონო ნადირობა, დათვის საცხოვრებელი ადგილების დანაწევრება და ადამიანებთან კონფლიქტი სახელდება.
კვება
მურა დათვი თითქმის ყველაფერს ჭამს. ზოგადად, ის იკვებება ბალახოვანი მცენარეებით, ფესვებით, კენკრით, თხილით, წაბლითა და სხვა ნაყოფით, ასევე მწერებით, ლეშით და ზოგჯერ ჩლიქიანი ცხოველებითაც. ბორჯომ-ხარაგაულსა და თრიალეთში შემოდგომაზე დათვები ხშირად იმ ადგილებში იყრიან თავს, სადაც ნაყოფიანი და მსხვილი თესლის მქონე ხეებია, მათ შორის წაბლი. იქ, სადაც დათვი ადამიანთან კონფლიქტში შედის, შეიძლება დააზიანოს ფუტკრის სკები, ნათესები ან პირუტყვი. ეს ადგილობრივი კონფლიქტის მაგალითებია და არა სრული აღწერა იმისა, რას ჭამს მურა დათვი.
ქცევა
მურა დათვი ხშირად შებინდებისას და ღამით გადაადგილდება, განსაკუთრებით ადამიანებთან ახლოს. წყნარ, შორეულ ტყეებში შეიძლება დღისითაც გამოჩნდეს. ზამთარში, როცა საკვები ცოტაა, ბუნაგში ისვენებს და დიდხანს სძინავს, თუმცა ზოგჯერ იღვიძებს. ზოგადად, მურა დათვებში ორსულობა ისე მიმდინარეობს, რომ ნაშიერი დედის სხეულში განვითარებას მაშინვე არ იწყებს; ეს მოგვიანებით ხდება. ბელები ჩვეულებრივ ზამთარში, ბუნაგში იბადებიან და დედასთან დაახლოებით ორ წლამდე რჩებიან. დათვის კვალი ხუთთითიანია. წინა თათის კვალში გრძელი კლანჭები ჩანს, უკანა თათის კვალი კი ადამიანის ტერფს უფრო ჰგავს, ვიდრე მგლისას. ამ გვერდზე გამოყენებული აუდიოჩანაწერი ფინეთიდანაა და არა საქართველოდან.
კონსერვაცია
მსოფლიო მასშტაბით მურა დათვის გადაშენების საფრთხე დაბალია, თუმცა სხვადასხვა რეგიონში მისი მდგომარეობა მნიშვნელოვნად განსხვავდება. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში კი ის გადაშენების საფრთხის ქვეშ მყოფად არის შეტანილი, რადგან დათვები ცოტაა და მათი ჯგუფები ერთმანეთისგან მოწყვეტილია. მასზე ჩვეულებრივი ნადირობა დაშვებული არ არის: წითელ ნუსხაში შეტანილი სახეობის მოკვლა ან რაოდენობის შემცირება კანონით დაცულ საკითხს ეხება და თვითნებურად არ წყდება. ძველი შეფასებით, 2010 წელს საქართველოში, დაახლოებით 34,000 კმ² ფართობის საცხოვრებელ ტერიტორიაზე, სულ მცირე დაახლოებით 450 დათვი იყო. 2014 წლის შეფასებით, ბორჯომ-ხარაგაულში 38–47 დათვი იყო. 2022–2024 წლებში რამდენიმე დაცული ტერიტორიიდან შეგროვებულ ნიმუშებში 228 ერთმანეთისგან განსხვავებული გენეტიკური პროფილი გამოავლინეს. ეს საქართველოს დათვების საერთო რაოდენობას არ აჩვენებს, რადგან მონაცემები მხოლოდ შერჩეული ტერიტორიებიდანაა და მასში დიდი კავკასიონის მნიშვნელოვანი ნაწილი არ შედიოდა. მთავარ საფრთხეებად უკანონო ნადირობა, დათვის საცხოვრებელი ადგილების დანაწევრება და ადამიანებთან კონფლიქტი სახელდება.
მოკლე პასუხები მურა დათვთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. მურა დათვი საქართველოში ბუნებრივად ცხოვრობს და აქ მუდმივად ბინადრობს. ის შეტანილია საქართველოს ძუძუმწოვრების სიებში და საქართველოს წითელ ნუსხაში.
საქართველოში მურა დათვი ძირითადად მთიან ტყეებში გვხვდება, სადაც ადამიანი ნაკლებად აწუხებს. ვაშლოვანის მიდამოებში ის შედარებით მშრალ ადგილებშიც ბინადრობს. ამ გვერდის რუკაზე დადასტურებულად გამოიყოფა მხოლოდ ის რეგიონები, სადაც საჯარო ჩანაწერების ცხრილში საკმარისი მტკიცებულებაა; მცირე რაოდენობის ან ბუნდოვანი ჩანაწერების რეგიონები მხოლოდ დაფიქსირებულად რჩება. კონკრეტული ფოტო ან ჩანაწერი არ ნიშნავს, რომ იმ ადგილზე დათვს აუცილებლად ნახავთ.
მურა დათვს ადვილად ამოიცნობთ დიდი სხეულით, მხრებთან შესამჩნევი კუზით, მომრგვალებული ყურებით, მოკლე კუდით და გრძელი წინა კლანჭებით. საქართველოში ველურ ბუნებაში სხვა სახეობის დათვი არ გვხვდება. მგელი უფრო წვრილია და სხეულით ძაღლს ჰგავს.
ამ სახეობაში თავისა და ტანის სიგრძე დაახლოებით 1–2.8 მ-ია. ზომა ძალიან განსხვავდება სქესისა და იმის მიხედვით, რომელი ადგილის დათვებზეა საუბარი. სამხრეთ ევრაზიის მთებში მცხოვრები დათვები, როგორც წესი, გაცილებით მსუბუქები არიან, ვიდრე ალასკის სანაპიროზე მცხოვრები განსაკუთრებით დიდი დათვები.
მურა დათვი თითქმის ყველაფერს ჭამს. იკვებება მცენარეებით, კენკრით, წაბლითა და სხვა ნაყოფით, მწერებით, დაღუპული ცხოველების ხორცით და ზოგჯერ ჩლიქიანი ცხოველებითაც. ზოგ სოფელში შეიძლება ფუტკრის სკები ან პირუტყვი დააზიანოს.
მურა დათვი საქართველოში მთელი წლის განმავლობაში ცხოვრობს და ფრინველებივით სეზონურად, რეგულარულად ერთი ადგილიდან მეორეში არ გადადის. ზამთარში ბუნაგში დიდხანს ისვენებს, თუმცა ეს ზუსტი თვეები საქართველოში ყველგან ერთნაირი არ არის. ზაფხულსა და შემოდგომაზე მისი კვალი უფრო ხშირად შეიძლება გამოჩნდეს, რადგან ამ დროს უფრო აქტიურად იკვებება და გადაადგილდება.
მურა დათვი სხვადასხვა ხმას გამოსცემს, თუმცა ადამიანებთან ახლოს ხშირად ჩუმად მოძრაობს. ამ გვერდზე გამოყენებული ხმის ჩანაწერი ფინეთიდანაა, არა საქართველოდან; აქ საქართველოში ჩაწერილი ხმა არ არის.
მურა დათვი შეიძლება საშიში იყოს, თუ მას ახლოდან ან მოულოდნელად შეხვდებით, განსაკუთრებით ბელებთან ან საკვებთან ახლოს. ის შხამიანი არ არის, მაგრამ დიდი და ძლიერი ცხოველია. არ მიუახლოვდეთ, არ აჭამოთ და დისტანცია დაიცავით.
არა. საქართველოში მურა დათვი საქართველოს წითელ ნუსხაშია შეტანილი და მასზე ნადირობა ჩვეულებრივ აკრძალულია. თუ დათვი სოფელში ზიანს აყენებს ან ადამიანისთვის საფრთხეს ქმნის, ეს იმას არ ნიშნავს, რომ მისი თვითნებურად მოკვლა შეიძლება. ასეთ დროს უნდა მიმართოთ შესაბამის გარემოსდაცვით სამსახურს, ხოლო გადაუდებელი საფრთხის შემთხვევაში — 112-ს.
საქართველოში მურა დათვი წითელ ნუსხაში საფრთხეში მყოფ ცხოველად არის შეტანილი. მსოფლიო მასშტაბით კი ის ნაკლებად საფრთხის ქვეშ მყოფად არის შეფასებული.
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
