დაღესტნური ხვლიკი (Darevskia daghestanica) ნამდვილი ხვლიკების ოჯახის (Lacertidae) კლდის ხვლიკია. შხამი არ აქვს და ადამიანისთვის უვნებელია. გამოქვეყნებული მონაცემებით, თავისა და ტანის სიგრძე დაახლოებით 4.4–5.8 სმ-ია, კუდი კი ხშირად მათზე გრძელია. საქართველოში მისი არსებობა ჩრდილო-აღმოსავლეთის მთებშია დადასტურებული. 2026 წლის ქართულ ჩამონათვალშიც დადასტურებულ სახეობად არის შეტანილი. თანამედროვე ჩანაწერებში მითითებულია თუშეთი და ახმეტის მუნიციპალიტეტში მდებარე თბათანას მთა. დასავლეთისა და სამხრეთის ვაკეებზე მისი ნახვა მოსალოდნელი არ არის. ადრე მას ხშირად კავკასიონის ხვლიკის (Darevskia caucasica) ახლო მონათესავე სახეობად ან მის ქვესახეობად მიიჩნევდნენ. ახლა ცალკე სახეობად ითვლება.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ დაღესტნური ხვლიკი
ეს პატარა კლდის ხვლიკია (Darevskia) და გაბრტყელებული თავი აქვს. საქართველოში ჩრდილო-აღმოსავლეთის მთებში გვხვდება. ფერით კავკასიონის ხვლიკისგან ვერ გაარჩევთ.
რომელ სახეობებს ჰგავს
სხეული წვრილი და გაბრტყელებულია. თავი შედარებით ვიწრო და ბრტყელია, უკანა ფეხები კი გრძელი აქვს. Roitberg-ის მიხედვით, ამ ნიშნებით მისი caucasica-სგან გარჩევა შეიძლება იქ, სადაც ორივე გვხვდება, თუმცა ფოტოს ერთი შეხედვით — არა. ზურგის ქერცლები გლუვია ან ოდნავ ამობურცული. თბათანას ნახატებზე ჩანს თავის ქერცლები და უკანა ხვრელის წინ მდებარე ფირფიტები; ბუნებაში გადაღებულ ფოტოზე ეს დეტალები ხშირად არ ჩანს.
ზურგი ხშირად მურა-ნაცრისფერი, მოყვითალო-მურა ან ფერფლისფერია. ხერხემლის გასწვრივ შეიძლება ჩანდეს მუქი წერტილების ორი პარალელური რიგი ან ბადის მსგავსი ნახატი. ზოგჯერ ნახატი მკრთალია ან საერთოდ არ ჩანს. გვერდებზე ღია ზოლები ხშირად თავის ზედა ნაწილის ქერცლებამდე არ აღწევს. სახეობის ამოსაცნობ ცნობარებში ეს ერთ-ერთ ნიშნადაა მითითებული, თუმცა ყველა ინდივიდს არ ახასიათებს. მხოლოდ ფერით Darevskia-ს სახეობებს ვერ გაარჩევთ.
ზომით პატარაა. დაღესტნის ლევაშის ერთი ნიმუშის თავისა და ტანის სიგრძე 49 მმ-ია. შიდა დაღესტანში უფრო მსხვილი მდედრების თავისა და ტანის სიგრძე 43.95–56.20 მმ-ია. კუდი ხშირად თავ-ტანზე გრძელია, თუმცა ლევაშის ნიმუშს კუდი დაზიანებული აქვს და მისი სრული სიგრძე უცნობია. საქართველოს ნიმუშების მონაცემები აქ არ არის გამოქვეყნებული.
კავკასიონის ხვლიკი (D. caucasica) თერგის ზემო დინებაში უწყვეტად არის გავრცელებული. ის თბათანასთანაც არის დასახელებული. მხოლოდ ფერით caucasica-სა და daghestanica-ს ვერ გაარჩევთ. caucasica-ს ხშირად უფრო მკაფიო ზოლები აქვს გვერდებზე. იქ, სადაც ეს ორი ხვლიკი ერთმანეთს ხვდება, caucasica-ს სხეულის შუა ნაწილსა და მუცელზე მეტი ქერცლი აქვს, ბარძაყებზე კი — მეტი ფორი. მისი თავი უფრო ვიწრო და ბრტყელია. ბუნებაში მათი გასარჩევად ყველაზე საიმედო მინიშნება ადგილია: daghestanica თუშეთშია დასახელებული, caucasica კი — თრუსოსა და ზაქაგორში. ართვინის ხვლიკი (D. derjugini) იმავე გვარს მიეკუთვნება, მაგრამ ტყეში, მიწაზე ცხოვრობს და არა კლდის ციცაბო კედლებზე. აჭარული ხვლიკი (D. mixta) დასავლეთისა და ცენტრალური ნაწილის იმ ადგილებს უკავშირდება, სადაც სახეობების გავრცელების არეალები ერთმანეთს ეხება; ის თუშეთის ხვლიკის შემცვლელი არ არის.
2026 წლის ჩამონათვალში ეს სახეობა ბიოლოგიურად დადასტურებულად არის მიჩნეული. ბოლო დროის ჩანაწერებში დასახელებულია თუშეთი (შტრიხკოდი) და თბათანას მთა ახმეტის მუნიციპალიტეტში (ფიგურა). სახეობა მთელ ქვეყანაში არ უნდა ვეძებოთ: დასავლეთისა და სამხრეთის ვაკეებზე მისი გამოჩენა მოსალოდნელი არ არის. კავკასიონის ხვლიკისგან (D. caucasica) ფერით ვერ გაარჩევთ; ბუნებაში მათი უსაფრთხოდ გარჩევისას ადგილმდებარეობას უნდა დაეყრდნოთ.
საქართველოში ამ სახეობის ორი თანამედროვე ადგილმდებარეობაა დასახელებული. 2026 წლის ჩამონათვალში თუშეთიდან გენეტიკური მონაცემია, ხოლო თავის ქერცლის გამოსახულება ახმეტის მუნიციპალიტეტში, თბათანას მთაზე ნაპოვნ ინდივიდს ეკუთვნის. ორივე ადგილი კახეთის მთიანეთშია. ამიტომ ატლასის რუკაზე მითითებული კახეთი მხოლოდ ამ ადგილებს ეხება. ეს არ ნიშნავს, რომ სახეობა ალაზნის ველზე ან კახეთის მშრალ ვაკეზე გვხვდება. სახეობა მთაში, ზომიერად მშრალ, კლდოვან ადგილებში გვხვდება: კლდეებზე, ფერდობებსა და მდინარის ხეობებში. მისი გავრცელების ძირითადი არეალი დიდი კავკასიონის ჩრდილოეთ კალთაზეა, დაღესტნიდან ჩრდილოეთ ოსეთის დარიალის ხეობამდე. სამხრეთით ის თუშეთსა და აზერბაიჯანშიც გვხვდება. 1963 წელს დარევსკიმ ცალკე მდგომი პოპულაცია აღწერა დიდი ლიახვის ხეობაში, ჯავის (ძაუს) ზემოთ, როკის უღელტეხილის გზაზე. ამ პოპულაციის არსებობა 2021 წელსაც დადასტურდა. ის სამხრეთ-დასავლეთით განცალკევებით გვხვდება და მისი ჩანაწერი მთელ შიდა ქართლს არ ეხება; ამიტომ რუკაზე გავრცელება მთელ რეგიონზე არ არის ნაჩვენები. 2026 წლის განხილვის მიხედვით, თერგის ზემო დინებაში ამ სახეობისა და caucasica-ს გავრცელების არეალები ერთმანეთს უწყვეტად უკავშირდება და მათ შორის შეჯვარება შესაძლებელია. ეს მათი შეხვედრის ადგილის მითითებაა და არ ნიშნავს, რომ სახეობა იქაურ ყველა თემში ცალ-ცალკე დადასტურებულია. გამოქვეყნებული მონაცემებით, caucasica-ს ჯგუფი დაახლოებით 500–3200 მ სიმაღლეზე გვხვდება; საქართველოს პოპულაციებისთვის გაზომილი სიმაღლის დიაპაზონი ცალკე არ გამოქვეყნებულა. სახეობა ტყეში, სადაც კლდე არ არის, მხოლოდ გამონაკლისადაა აღწერილი. ჩვეულებრივ, ის კლდეზე ან ქვაზე ეძებეთ.
ბიოლოგია
კვება, ქცევა და კონსერვაცია
კვება
საქართველოში ამ სახეობის კუჭში ნაპოვნი საკვების შესახებ მონაცემები არ გამოქვეყნებულა. კავკასიური კლდის ხვლიკები ძირითადად პატარა ცხოველებს ჭამენ, რომლებსაც ხერხემალი არ აქვთ: ობობებს, ხოჭოებს, ბუზებს, კალიისებრებსა და ჭიანჭველებს. სავარაუდოდ, ეს სახეობაც მსგავსად იკვებება, თუმცა საქართველოში კონკრეტულად რას ჭამს, ჯერ არ არის დადგენილი.
ქცევა
კლდის ეს ხვლიკი დღისით აქტიურია. გაბრტყელებული სხეული ნაპრალებში შეძრომაში ეხმარება. ძირითადად კლდეებზე ცხოვრობს, თუმცა მათგან მოშორებითაც გვხვდება. აღწერილია ტყეშიც, სადაც კლდეებიც იყო. საქართველოში მისი დღის განმავლობაში და სეზონების მიხედვით აქტიურობის შესახებ ცალკე მონაცემები არ გამოქვეყნებულა. კვერცხებს დებს. შიდა დაღესტანში მაისის შუა რიცხვებიდან თვის ბოლომდე დაიჭირეს მდედრები, რომლებსაც მუცელი გადიდებული ჰქონდათ. მათ კვერცხები მაისის ბოლოდან ივნისის შუა რიცხვებამდე დადეს, ერთ ჯერზე 1–5. ხელოვნურ პირობებში კვერცხების გამოჩეკვას 36–51 დღე დასჭირდა. ეს ვადები დაღესტანში დაფიქსირდა და თუშეთისთვის დადგენილ ვადებად არ უნდა მივიჩნიოთ. ხვლიკს შეუძლია კუდის მოცილება, ამიტომ მოკლე ან ხელახლა გაზრდილი კუდი სხვა სახეობაზე არ მიუთითებს.
კონსერვაცია
2009 წელს გამოქვეყნებული IUCN-ის შეფასებით (მონაცემები 2008 წლამდე), სახეობას გლობალურად საფრთხე ნაკლებად ემუქრება (Least Concern): მისი რაოდენობა, სავარაუდოდ, დიდია და სწრაფი კლება არ ჩანს. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში (დადგენილება №190) ეს სახეობა არ შედის; Darevskia-ს გვარიდან იქ თურქული, დალისა და აჭარული ხვლიკებია შეტანილი. 2026 წლის ჩამონათვალში მისი არსებობა ბიოლოგიური მონაცემებით დადასტურებულადაა მიჩნეული, თუმცა გავრცელების შესახებ ცნობების სანდოობა საშუალოა. სხვადასხვა ადგილას მცხოვრებ ჯგუფებს შორის დიდი გენეტიკური განსხვავებებია აღწერილი, მაგრამ ჩამონათვალში ქვესახეობათა სახელები არ გამოიყენება. ლიახვში იზოლირებული ჯგუფი მცირე ტერიტორიაზეა გავრცელებული, ამიტომ იქ ადგილობრივი საფრთხე შეიძლება განსხვავებული იყოს. ცალკე ეროვნული შეფასება არ არსებობს. არ აიყვანოთ.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები დაღესტნური ხვლიკთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
კი. 2026 წლის ჩამონათვალში ამ სახეობის არსებობა დადასტურებულად მიიჩნევა. ეს არ ნიშნავს, რომ ის მთელ ქვეყანაში გვხვდება.
დღეს მისი არსებობა ცნობილია თუშეთში და ახმეტის მუნიციპალიტეტში, თბათანას მთაზე. დიდი ლიახვის ხეობაში, ჯავის ზემოთ, აღწერილია მისი ცალკე, სხვა ჯგუფებისგან მოწყვეტილი ჯგუფიც. დასავლეთისა და სამხრეთის ვაკეებზე ნუ ეძებთ.
არა. შხამი არ აქვს. ხელში ნუ აიყვანთ — კუდი ადვილად მოსწყდება.
მათი გარჩევა მხოლოდ ფერით შეუძლებელია. საჭიროა ვიცოდეთ, სად ნახეს ისინი და, თუ შესაძლებელია, ქერცლებიც დავითვალოთ. ამ სახეობისთვის თუშეთია დასახელებული, caucasica-სთვის კი — თრუსო. თბათანასთან შესაძლოა ორივე იყოს.
პატარა ხვლიკია. გამოქვეყნებული მონაცემებით, თავისა და ტანის სიგრძე დაახლოებით 4.4–5.8 სმ-ია. საქართველოში შეგროვებული ნიმუშები აქ არ გაუზომავთ.
სავარაუდოდ, იკვებება პატარა ცხოველებით, რომლებსაც ხერხემალი არ აქვთ. საქართველოში მისი კუჭის შიგთავსის შესახებ ინფორმაცია არ გამოქვეყნებულა.
2014 წლის საქართველოს წითელ ნუსხაში არ არის შეტანილი. მსოფლიო მასშტაბით ნაკლებად საფრთხის ქვეშ მყოფ სახეობადაა შეფასებული (LC).
წყაროები
წყაროები
წყაროები
წყაროები
- Tarkhnishvili et al. 2026 — Annotated checklist of Georgia's amphibians and reptiles
- Darevsky 1967 — Скальные ящерицы Кавказа
- Doronin 2014 — Review of type specimens of Darevskia (caucasica)
- Doronin et al. 2021 — Phylogeography of the Darevskia (caucasica) complex
- Doronin et al. 2022 — New records of Darevskia in the Caucasus
- Roitberg 1994 — Morphological analysis of L. caucasica and L. c. daghestanica in the contact zone
- Tarkhnishvili, Gabelaia & Adriaens 2020 — Phenotypic divergence in Caucasian rock lizards
- Kidov et al. 2024 — Reproduction of Darevskia daghestanica in Intra-Mountain Dagestan
- Tuniyev et al. 2009 — IUCN Red List, Darevskia daghestanica
- Tuniyev & Ananjeva 2024 — High herpetological diversity in the Caucasian Ecoregion
- საქართველოს მთავრობის დადგენილება №190 (2014) — წითელი ნუსხა
- The Reptile Database
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელე თემატური გვერდებით
Darevskia derjugini
ართვინის ხვლიკი
ლაგოდეხი, სიონი, მულახი, რაჭა, ბანისხევი, კინტრიში
Darevskia praticola
მდელოს ხვლიკი
აღმოსავლეთი და ცენტრალური საქართველო — სიონი, თუშურები
Darevskia adjarica
აჭარული კლდის ხვლიკი
აჭარა (შუახევი) და აბასთუმანი
Darevskia alpina
აფხაზეთის კლდის ხვლიკი
დასავლეთი დიდი კავკასიონი — ლიტერატურა; ჩამონათვალში ლოკალიტეტი არ არის