ტარაღანა
Acipenser stellatus
harkss53 · Mayenne
მთავარი მონაცემები
- კვება
- ძირითადად თევზი; მოლუსკები, კიბოსნაირები, ჭიები
- სტატუსი საქართველოში
- მკვიდრი; მრავლდება რიონში
- ზომა
- 250 სმ-მდე, 80 კგ-მდე
- ჰაბიტატი
- ზღვის სანაპირო, 10–100 მ; სატოფოდ დიდი მდინარეები
- ოჯახი
- Acipenseridae
- დაცვა
- მსოფლიოში CR, 2022; საქართველოში EN, 2014; CR, 2021
ტარაღანა (Acipenser stellatus) შავი ზღვის ზუთხია, რომელიც დღესაც მრავლდება მდინარე რიონში: 2018–2021 წლებში მისი მოზარდები რიონსა და მის შესართავში იპოვეს. 250 სმ-მდე სიგრძესა და 80 კგ-მდე წონას აღწევს. ოდესღაც საქართველოს ერთ-ერთი მრავალრიცხოვანი ზუთხი იყო, დღეს კი რუსულ ზუთხზე ბევრად იშვიათია და მასთან ჰიბრიდებსაც იძლევა. მსოფლიოში კრიტიკულ საფრთხეშია (CR), საქართველოს წითელ ნუსხაში კი საფრთხის ქვეშ მყოფ (EN) სახეობად არის შეტანილი. თუ ზუთხი შემთხვევით მოგხვდათ, ცოცხლად დააბრუნეთ წყალში.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ ტარაღანა
წაგრძელებული, მრგვალი განივკვეთის ზუთხია, ძალიან გრძელი, სწორი და წვეტიანი დინგით. ზურგი მუქი ნაცრისფერიდან თითქმის შავამდეა, მუცელი თეთრი. მოკლე ულვაშები პირამდე არ აღწევს.

დინგი გრძელი და წვეტიანია. მოკლე ულვაშები დინგის ქვედა მხარეს, პირთან უფრო ახლოს ზის, ვიდრე დინგის წვერთან, და პირამდე არ აღწევს. ქვედა ტუჩი შუაში გაწყვეტილია.
ტანზე ძვლოვანი ფარების ხუთი რიგი გასდევს: ზურგზე 11–14, თითო გვერდზე 30–36, მუცელზე თითო მხარეს 10–11. რიგებს შორის კანი წვრილი, ვარსკვლავისებრი ძვლოვანი ფირფიტებითაა მოფენილი. აქედან მოდის მისი სამეცნიერო სახელიც, stellatus, ანუ „ვარსკვლავიანი“.
ზურგი მუქი ნაცრისფერიდან თითქმის შავამდეა, გვერდები უფრო ღია, მუცელი თეთრი. რიონში რუსულ ზუთხთან მისი ჰიბრიდებიც გვხვდება, რომლებსაც გარეგნულად ტარაღანად მიიჩნევდნენ. ამიტომ შუალედური ნიშნების მქონე თევზი ყოველთვის სუფთა ტარაღანა არ არის.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
რომელ სახეობებს ჰგავს
გამსვლელი თევზია: ცხოვრების დიდ ნაწილს ზღვაში ატარებს, გასამრავლებლად კი მდინარეში ადის. ზღვაში სანაპიროსა და შესართავებთან ცხოვრობს, 10–100 მ სიღრმეზე, ქვიშიან და ლამიან ფსკერზე. მოზარდები პირველ ზაფხულს მდინარის თხელ ადგილებში ატარებენ. გავრცელებულია კასპიის, შავი და აზოვის ზღვების აუზებში, ეგეოსის ზღვიდან კი, სავარაუდოდ, გაქრა. საქართველოში შავ ზღვასა და მდინარე რიონში ცხოვრობს. წარსულში რიონში ქუთაისამდე ადიოდა, ენგურსა და კოდორშიც ყოფილა ნანახი. 2018–2021 წლებში ზღვაში, რიონსა და მის შესართავში იპოვეს. რიონი დღეს აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთის ერთადერთი მდინარეა, სადაც ზუთხები ჯერ კიდევ მრავლდებიან. ვარციხის კაშხლების კასკადის აშენების შემდეგ (1968–1987) რიონის შუა წელში ზუთხის სატოფე ადგილები დაახლოებით 57 კმ-დან 9 კმ-მდე შემცირდა.
ჩანაწერები ჯერ არ გვაქვს
ამ სახეობის დადასტურებული დაკვირვება ატლასში ჯერ არ არის, ამიტომ არ ვიცით, საქართველოს რომელ რეგიონებში გვხვდება.
გაგვიზიარე დაკვირვებანახე ეს სახეობა? ფოტო და ადგილი საკმარისია.
ძირითადად თევზით იკვებება, ასევე ჭამს მოლუსკებს, კიბოსნაირებს და ჭიებს. ზრდასრულის საკვებში შედის ღორჯოები, ქაშაყი და შპროტი. დღისით ფსკერზე რჩება, ღამით კი საკვებად წყლის ზედა ფენებში ამოდის. მოზარდები ჯერ წვრილ კიბოსნაირებს ჭამენ, შემდეგ თევზზე გადადიან.
სატოფოდ დიდი, ღრმა მდინარეების მთავარ კალაპოტში ადის, ძლიერ დინებაზე, ქვიან ან ხრეშიან ფსკერზე. თუ ხრეში არ არის, ტოფავს დატბორილ ნაპირებზე, ქვიშაზე ან ქვიშნარ თიხაზე. ქვირითობა მაისში იწყება, როცა წყალი დაახლოებით 15°C-მდე თბება, და ყველაზე აქტიურია 18–20°C-ზე. ქვირითი წებოვანია და ფსკერს ეკვრის. მაქსიმალური ცნობილი ასაკი 29 წელია. რიონში რუსულ ზუთხთან ერთად მრავლდება და ზოგჯერ მასთან ეჯვარება. 2018–2022 წლებში რიონსა და მის შესართავში ექვსი ჰიბრიდი იპოვეს, ყველა რუსული ზუთხის დედით. ტარაღანას ნიმუშების დაახლოებით 16% ჰიბრიდი აღმოჩნდა, სავარაუდოდ იმიტომ, რომ ტარაღანა ყოველთვის ვერ პოულობს საკუთარი სახეობის წყვილს.
მსოფლიოში ტარაღანა კრიტიკულ საფრთხეშია (CR, 2022). საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში საფრთხის ქვეშ მყოფ (EN) სახეობად არის შეტანილი, 2021 წლის ეროვნულ შეფასებაში კი კრიტიკულ საფრთხეშია (CR). ხორცისა და ხიზილალისთვის ზღვაში ჭარბი თევზაობა ბუნებრივ პოპულაციებს გადაშენების პირას აყენებს, ბევრგან მარაგი უკვე ხელოვნურად გამოზრდილ მოზარდებზეა დამოკიდებული. აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთში ზუთხებს კაშხლები, მათგან ნატანის გამორეცხვა, ჭარბი თევზაობა და დაბინძურება ამცირებს. სატოფე ადგილებს წყლის აღება და დაშრობაც აზიანებს. საქართველოში ბოლო წლებში ტარაღანას დაჭერის შემთხვევები მკვეთრად შემცირდა. რუსულ ზუთხთან ჰიბრიდიზაცია მის საფრთხეს კიდევ ზრდის. სახეობა CITES-ისა და ბონის კონვენციის II დანართებშია.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები ტარაღანასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. შავ ზღვასა და მდინარე რიონში ცხოვრობს. 2018–2021 წლებში მისი მოზარდები რიონსა და მის შესართავში იპოვეს, ანუ იქ დღესაც მრავლდება. თუმცა რუსულ ზუთხზე ბევრად იშვიათია.
ყველაზე თვალსაჩინო ნიშანი ძალიან გრძელი, სწორი და წვეტიანი დინგია. ზურგი მუქი ნაცრისფერიდან თითქმის შავამდეა, მუცელი თეთრი. ფარების რიგებს შორის კანზე წვრილი ვარსკვლავისებრი ფირფიტები აქვს. გახსოვდეთ, რომ რიონში რუსულ ზუთხთან მისი ჰიბრიდებიც გვხვდება.
250 სმ-მდე სიგრძესა და 80 კგ-მდე წონას აღწევს. ჩვეულებრივ 125 სმ-მდე იზრდება. მაქსიმალური ცნობილი ასაკი 29 წელია.
ძირითადად თევზს, მაგალითად ღორჯოებს, ქაშაყსა და შპროტს. ასევე ჭამს მოლუსკებს, კიბოსნაირებს და ჭიებს. დღისით ფსკერზე რჩება, საკვებს კი ღამით ეძებს.
დიდი მდინარეების ძლიერ დინებაზე, ქვიან ან ხრეშიან ფსკერზე. ქვირითობა მაისში იწყება, როცა წყალი დაახლოებით 15°C-მდე თბება. საქართველოში მრავლდება რიონში, რომელიც აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთში ზუთხის ბოლო მოქმედი სატოფე მდინარეა.
ტარაღანა ადამიანისთვის უვნებელია. მსოფლიოში კრიტიკულ საფრთხეშია (CR), საქართველოს წითელ ნუსხაში კი საფრთხის ქვეშ მყოფ (EN) სახეობად არის შეტანილი. სახეობა CITES-ის II დანართშია. თუ შემთხვევით დაიჭერთ, ცოცხლად დააბრუნეთ წყალში.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.























