რუსული ზუთხი
Acipenser gueldenstaedtii
tritonalpestre · Namur
მთავარი მონაცემები
- კვება
- მოლუსკები, კიბოსნაირები, პატარა თევზი
- სტატუსი საქართველოში
- ძალიან იშვიათი, მრავლდება რიონში
- ზომა
- 236 სმ-მდე, ჩვეულებრივ 145 სმ; 115 კგ-მდე
- სიცოცხლის ხანგრძლივობა
- 46 წლამდე
- ჰაბიტატი
- სანაპირო ზღვა და შესართავები, დიდი მდინარეები
- ოჯახი
- Acipenseridae
- დაცვა
- მსოფლიოში CR, 2022; საქართველოს წითელი ნუსხა EN
რუსული ზუთხი (Acipenser gueldenstaedtii) ერთ-ერთი ყველაზე დიდი და ხანგრძლივად მცხოვრები თევზია, რომელიც საქართველოს წყლებში გვხვდება: 2,36 მ-მდე იზრდება და 46 წლამდე ცოცხლობს. ზღვაში ფსკერთან, ნაპირისა და შესართავების ახლოს იკვებება, ქვირითს კი დიდი მდინარეების ჩქარ დინებაში, ქვასა და ხრეშზე ყრის. ადამიანისთვის საშიში არ არის. საქართველოში მისი ახალგაზრდა თევზები 2018–2022 წლებში მხოლოდ რიონსა და მის შესართავში იპოვეს, ზრდასრულები კი მხოლოდ ზღვაში. რიცხვი ბოლო სამი თაობის, დაახლოებით 45 წლის, განმავლობაში 90%-ზე მეტით შემცირდა. მსოფლიოში კრიტიკულ საფრთხეშია (CR), საქართველოს წითელ ნუსხაში კი საფრთხის ქვეშ მყოფ სახეობად (EN) არის შეტანილი.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ რუსული ზუთხი
მსხვილი, წაგრძელებული თევზია, ტანზე ძვლოვანი ფარების ხუთი მწკრივით. დრუნჩი მოკლე და ბლაგვია, მის ქვეშ ოთხი გლუვი ულვაში აქვს, ქვედა ტუჩი შუაში გაწყვეტილი. ზურგი ზეთისხილისფერ-რუხიდან ოქროსფერ-მურამდეა, მუცელი თეთრი ან მოყვითალო-თეთრი.

დრუნჩი მოკლე და ბლაგვია, ქვემოდან სამკუთხა თავი უჩანს. ოთხი ულვაში დრუნჩის წვერთან უფრო ახლოსაა, ვიდრე პირთან, და ფოჩები არ აქვს. ქვედა ტუჩი შუაში გაწყვეტილია.
ტანზე ძვლოვანი ფარების ხუთი მწკრივი გასდევს: ზურგზე 7–19, თითო გვერდზე 24–50, მუცელზე 6–13. მწკრივებს შორის კანზე ბევრი პატარა, ვარსკვლავისებრი ძვლოვანი ფირფიტაა.
ზურგი ზეთისხილისფერ-რუხი ან ოქროსფერ-მურაა, გვერდები უფრო ღია, მუცელი თეთრი. სპარსულ ზუთხს ძალიან ჰგავს და ხშირად ურევენ, ამიტომ ზუსტი გარჩევა ხშირად მხოლოდ სპეციალისტს შეუძლია.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
რომელ სახეობებს ჰგავს
ზღვაში ზედაპირულ სანაპირო და შესართავების წყლებში ცხოვრობს, ფსკერთან, ქვიშასა და ლამზე, ჩვეულებრივ 10–25 მ სიღრმეზე, თუმცა 100 მ-მდეც ჩადის. მდინარეში დიდი მდინარეების ღრმა ნაწილებს ირჩევს, საშუალო ან ჩქარი დინებით. არეალი შავი, აზოვისა და კასპიის ზღვების აუზებს მოიცავს. საქართველოში მის ქვირითობას რიონი უკავშირდება. 2018–2022 წლებში ახალგაზრდა თევზები მხოლოდ რიონში და მის შესართავთან, შავ ზღვაში იპოვეს. იმავე წლებში დაჭერილი ცამეტი ზრდასრული თევზი სულ ზღვაში იყო.
ჩანაწერები ჯერ არ გვაქვს
ამ სახეობის დადასტურებული დაკვირვება ატლასში ჯერ არ არის, ამიტომ არ ვიცით, საქართველოს რომელ რეგიონებში გვხვდება.
გაგვიზიარე დაკვირვებანახე ეს სახეობა? ფოტო და ადგილი საკმარისია.
ფსკერზე მცხოვრებ ცხოველებს ჭამს: მოლუსკებს, კიბოსნაირებსა და პატარა თევზს, მაგალითად, ღორჯოებს, ქაფშიასა და შპროტს. ზღვაში ზრდასრული თევზის საკვების უმეტესი ნაწილი, 75–97%, მოლუსკებია, ჭიები კი 20%-მდე. საკვებს ფსკერზე ულვაშებით პოულობს.
გამსვლელი თევზია: ზღვაში იზრდება და ქვირითის დასაყრელად მდინარეში ამოდის. მდინარეებში აპრილიდან ივნისამდე შედის, ცოტა ნაწილი შემოდგომით, ზამთარს მდინარეში ატარებს და გაზაფხულზე ყრის ქვირითს. ქვირითობა აპრილ-ივნისში, 10°C-ზე თბილ წყალში ხდება, დიდი, ღრმა მდინარეების ქვიან ან ხრეშიან ფსკერზე, სადაც დინება წამში 1–1,5 მ-ია. ზღვაში მარტო ცხოვრობს, მდინარეში ამოსვლისას და გამოზამთრებისას კი ჯგუფდება. ნელა მწიფდება: მამალი პირველად 8–13 წლისა ყრის ქვირითს, დედალი 10–16 წლისა. დედალი 4–6 წელიწადში ერთხელ მრავლდება, მამალი 2–3 წელიწადში ერთხელ. მდინარის დინებაში გაჩენილი ლარვები ჯერ წყალმარჩხ ადგილებს აფარებენ თავს, პირველივე ზაფხულს ზღვაში ჩადიან და იქ სქესობრივ სიმწიფემდე რჩებიან.
მსოფლიოში რუსული ზუთხი კრიტიკულ საფრთხეშია (CR, 2022), იმავე კატეგორიაში იყო 2010 წელსაც. შავი ზღვის აუზში ძალიან იშვიათია, მისი გადარჩენა კი, როგორც ჩანს, მხოლოდ ხელოვნურ მოშენებაზეა დამოკიდებული. საქვირითე ადგილების თითქმის ყველა უბანი კაშხლებმა მოსპო, თან ჭარბად იჭერდნენ. ველური პოპულაცია ბოლო სამი თაობის, დაახლოებით 45 წლის, განმავლობაში 90%-ზე მეტით შემცირდა. რიონში საფრთხეა ბრაკონიერობა, დინების რეგულირება, წყლის დონის დაცემა საქვირითეებზე და ზღვაში დიდი თევზების შემთხვევითი დაჭერა. 2018–2022 წლებში რიონში შეგროვებული 117 ნიმუშიდან ექვსი ტარაღანასთან ჰიბრიდი იყო: ყველა შემთხვევაში ტარაღანას მამალი რუსული ზუთხის დედალს შეჯვარებოდა, ასეთი ნაშიერი კი უნაყოფოა. რიონში ციმბირული ზუთხიც იპოვეს, რეგიონში მოშენებული უცხო სახეობა, რომელიც ადგილობრივ ზუთხებს შეიძლება შეეჯვაროს და გამოდევნოს. ნიმუშებში მამლები და დედლები თითქმის თანაბრად იყო, რაც ახალგაზრდებისთვის ჩვეულებრივია და მიანიშნებს, რომ თევზები ზრდასრულობამდე შეიძლება ვერ აღწევენ. საქართველოს წითელ ნუსხაში საფრთხის ქვეშ მყოფ სახეობად (EN) არის შეტანილი, 2021 წლის ეროვნული შეფასებით კი კრიტიკულ საფრთხეშია (CR). შეტანილია CITES-ისა და CMS-ის II დანართებში.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები რუსული ზუთხთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ, მაგრამ ძალიან იშვიათად. 2018–2022 წლებში მისი ახალგაზრდა თევზები რიონში და მის შესართავთან იპოვეს, ზრდასრულები კი შავ ზღვაში. რიონი შავი ზღვის აღმოსავლეთით ზუთხების ერთადერთი შემორჩენილი საქვირითე მდინარეა.
2,36 მ-მდე იზრდება და 115 კგ-მდე იწონის, თუმცა ჩვეულებრივ დაახლოებით 1,45 მ-ია. 46 წლამდე ცოცხლობს. ასეთი დიდი და ხანგრძლივად მცხოვრები თევზი ნელა მწიფდება, ამიტომ ჭერას ძალიან ცუდად უძლებს.
დრუნჩი მოკლე და ბლაგვია, ულვაშები გლუვი, ქვედა ტუჩი შუაში გაწყვეტილი. ტარაღანას გაცილებით გრძელი და ვიწრო დრუნჩი აქვს, ჯარღალას კი ფოჩიანი ულვაშები და მთლიანი ქვედა ტუჩი. სპარსული ზუთხი მას ძალიან ჰგავს, ამიტომ დაჭერილ თევზს ზუსტად მხოლოდ სპეციალისტი გაარჩევს.
ფსკერზე მცხოვრებ მოლუსკებს, კიბოსნაირებსა და პატარა თევზს, მაგალითად, ღორჯოებსა და ქაფშიას. ზღვაში ზრდასრული თევზის საკვების უმეტესი ნაწილი მოლუსკებია. საკვებს ფსკერზე ულვაშებით პოულობს.
მდინარეებში აპრილიდან ივნისამდე შედის და ქვირითს დიდი, ღრმა მდინარეების ქვიან ან ხრეშიან ფსკერზე, ჩქარ დინებაში ყრის. დედალი პირველად 10–16 წლისა მრავლდება და მერე მხოლოდ 4–6 წელიწადში ერთხელ. საქართველოში ქვირითობა რიონს უკავშირდება.
კაშხლებმა საქვირითე ადგილების უმეტესობა მოსპო, თევზი კი წლების განმავლობაში ჭარბად იჭირეს. რიონში საფრთხეა ბრაკონიერობა, დინების რეგულირება და ტარაღანასა თუ ციმბირულ ზუთხთან შეჯვარება. ამიტომ ნებისმიერი დაჭერილი ზუთხი ცოცხლად უნდა დაბრუნდეს წყალში.
რუსული ზუთხი ადამიანისთვის უვნებელია. მსოფლიოში კრიტიკულ საფრთხეშია (CR, 2022), საქართველოს წითელ ნუსხაში კი საფრთხის ქვეშ მყოფ სახეობად (EN) არის შეტანილი. მისი ვაჭრობა CITES-ის II დანართით კონტროლდება.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.























