ფორონჯი
Acipenser sturio
theroadlab · United Kingdom
მთავარი მონაცემები
- კვება
- კიბოსნაირები, მოლუსკები, ჭიები, წვრილი თევზი
- სტატუსი საქართველოში
- სავარაუდოდ გამქრალი; ბოლო ჩანაწერი 1991
- ზომა
- 600 სმ-მდე, 400 კგ-მდე
- ჰაბიტატი
- ზღვის სანაპირო და შესართავები; სატოფოდ დიდი მდინარეები
- ოჯახი
- Acipenseridae
- დაცვა
- მსოფლიოში CR, 2022; საქართველოში CR, 2014; DD, 2021
ფორონჯი (Acipenser sturio) ევროპის დიდი გამსვლელი ზუთხია, რომელიც საქართველოს წყლებიდან, სავარაუდოდ, გაქრა. რიონში ბოლოს 1991 წელს დაფიქსირდა, 2018–2021 წლებში რიონსა და ზღვაში შეგროვებულ ზუთხებში კი აღარ აღმოჩნდა. ოდესღაც ნორვეგიიდან შავ ზღვამდე ცხოვრობდა, დღეს ველურ ბუნებაში მხოლოდ საფრანგეთში, გარონის აუზში მრავლდება. 600 სმ-მდე სიგრძესა და 400 კგ-მდე წონას აღწევს და 100 წლამდე ცოცხლობს. მსოფლიოში კრიტიკულ საფრთხეშია (CR). საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში CR-ია, 2021 წლის ეროვნულ შეფასებაში კი მონაცემთა ნაკლებობის (DD) კატეგორიაშია. თუ რიონში ან ზღვაში უჩვეულო ზუთხი მოგხვდათ, გადაუღეთ ფოტო და ცოცხლად დააბრუნეთ წყალში.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ ფორონჯი
დიდი, წაგრძელებული ზუთხია, ხუთწახნაგა განივკვეთით. დინგი ზომიერი სიგრძისაა, ბოლოში ვიწრო და წვეტიანი, პირი ქვემოთ აქვს. ზურგი მომწვანო-მურიდან მოშავომდეა, ოქროსფერი ელფერით, მუცელი თეთრი.
ოთხი ულვაში დინგის წვერსა და პირს შუა ზის და პირამდე არ აღწევს. ქვედა ტუჩი შუაში გაწყვეტილია. თვალის ფერადი გარსი ოქროსფერია.
ქერცლი არ აქვს, მაგრამ ტანზე ძვლოვანი ფარების ხუთი რიგი გასდევს: ზურგზე 9–16, თითო გვერდზე 24–39, მუცელზე თითო მხარეს 9–14. ზურგისა და გვერდის რიგებს შორის წვრილი, რომბისებრი ფირფიტების ხშირი განივი ზოლებია.
ზურგი მომწვანო-მურიდან მოშავომდეა, ოქროსფერი ელფერით, გვერდები ღია, მოვერცხლისფრო, მუცელი თეთრი. 2018–2021 წლებში საქართველოში შეგროვებულ ზუთხებს შორის ფორონჯი არ ყოფილა: ისინი, ძირითადად, რუსული ზუთხი, ტარაღანა, ჯარღალა ან სვია აღმოჩნდა. ამიტომ ფორონჯის მსგავს თევზს ჯერ ამ სახეობებს შეადარეთ.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
რომელ სახეობებს ჰგავს
გამსვლელი თევზია: ცხოვრების დიდ ნაწილს ზღვაში, სანაპიროსთან და შესართავებში ატარებს, გასამრავლებლად კი დიდ მდინარეებში ადის. ზღვაში 4–93 მ სიღრმეზე ცხოვრობს, ჩვეულებრივ 5–60 მ-ზე, ქვიშიდან კლდოვანამდე სხვადასხვა ფსკერზე. მოზარდები 2–3 წელს მდინარის შესართავებში ატარებენ და მერე გადიან ზღვაში. ადრე ნორვეგიიდან ბისკაის ყურემდე, ჩრდილოეთ ზღვაში, ხმელთაშუა ზღვის ჩრდილოეთ ნაწილსა და შავ ზღვაში ცხოვრობდა. დღეს მხოლოდ საფრანგეთის მდინარე გარონის აუზში მრავლდება. საქართველოში შავ ზღვასა და რიონში ცხოვრობდა და რიონში სატოფოდ ადიოდა. მისი რიცხვი აქ არასოდეს შეუფასებიათ. რიონში ბოლოს 1991 წელს დაფიქსირდა. 2018–2021 წლებში რიონსა და საქართველოს ზღვის წყლებში შეგროვებულ ზუთხის ნიმუშებში ის აღარ აღმოჩნდა.
ჩანაწერები ჯერ არ გვაქვს
ამ სახეობის დადასტურებული დაკვირვება ატლასში ჯერ არ არის, ამიტომ არ ვიცით, საქართველოს რომელ რეგიონებში გვხვდება.
გაგვიზიარე დაკვირვებანახე ეს სახეობა? ფოტო და ადგილი საკმარისია.
იკვებება კიბოსნაირებით, მოლუსკებით, მრავალჯაგრიანი ჭიებით და წვრილი თევზით. საკვებს ფსკერზე ულვაშებით პოულობს. ლარვები წვრილ კიბოსნაირებსა და მწერების ლარვებს ჭამენ, მოზარდები კი წვრილ კიბოსნაირებს. სატოფოდ მიმავალი ზრდასრული თევზები არ იკვებებიან.
ხანგრძლივად მცოცხლები და ნელა მზარდი თევზია, ჩვეულებრივ მარტო ცხოვრობს. მამლები 12–14, დედლები კი 16–18 წლისანი მწიფდებიან. სატოფოდ, ძირითადად, გაზაფხულსა და ზაფხულის დასაწყისში ადის მდინარეების შუა წელში, რიონში კი აპრილის ბოლოდან ივნისამდე ადიოდა. ქვირითობს მარტიდან აგვისტომდე, 2–10 მ სიღრმეზე, ქვიან ფსკერზე, ძლიერ დინებაში. დედალი 200 000-დან 5,7 მილიონამდე წებოვან, მუქ ნაცრისფერ ქვირითს ყრის, 2,6–3,0 მმ დიამეტრისას. მამლები, სავარაუდოდ, ორ წელიწადში ერთხელ მრავლდებიან, დედლები 3–4 წელიწადში ერთხელ. შავ ზღვაში ფორონჯი 18 წლამდე ცოცხლობდა, ყველაზე მძიმე კი 47 კგ-ს იწონიდა. რიონში უფრო სწრაფად იზრდებოდა, ვიდრე საფრანგეთის ჟირონდაში. დღეს ზრდასრული მამლების უმეტესობა 100–150 სმ-ს აღწევს, დედლებისა კი 130–215 სმ-ს.
მსოფლიოში ფორონჯი კრიტიკულ საფრთხეშია (CR, 2022): ველურ ბუნებაში 20–750 ზრდასრული თევზი რჩება. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაშიც კრიტიკულ საფრთხეში მყოფ (CR) სახეობად არის შეტანილი. 2021 წლის ეროვნულ შეფასებაში მონაცემთა ნაკლებობის (DD) კატეგორიაშია: საქართველოში მისი არსებობა დადასტურებული არ არის და, სავარაუდოდ, რეგიონულად გადაშენდა. შავი ზღვის აუზიდან, სავარაუდოდ, გაქრა. მთავარი საფრთხეებია შემთხვევითი დაჭერა, ბრაკონიერობა, სატოფე და გამოსაზრდელი ადგილების დაზიანება და მიგრაციის დამაბრკოლებელი ნაგებობები. გარონში ბოლო ბუნებრივი გამრავლება 1994 წელს დაფიქსირდა. 1995 წლიდან საფრანგეთში, მოგვიანებით კი გერმანიაშიც, ხელოვნურად გამოზრდილ თევზებს უშვებენ. სახეობა CITES-ის I დანართში და ბონის კონვენციის I და II დანართებშია.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები ფორონჯთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
სავარაუდოდ, არა. რიონში ბოლოს 1991 წელს დაფიქსირდა. 2018–2021 წლებში რიონსა და ზღვაში შეგროვებულ ზუთხებში აღარ აღმოჩნდა, შავი ზღვის აუზიდან კი გამქრალად ითვლება. ველურ ბუნებაში დღეს მხოლოდ საფრანგეთის გარონის აუზში მრავლდება.
დიდი, ხუთწახნაგა ტანის ზუთხია, ვიწრო, წვეტიანი დინგით და ქვემოთ მდებარე პირით. ოთხი ულვაში პირამდე არ აღწევს, თვალი ოქროსფერია. ზურგი მომწვანო-მურიდან მოშავომდეა, მუცელი თეთრი. საქართველოში ბოლო წლებში ნაპოვნი ზუთხები სხვა სახეობები აღმოჩნდა, ამიტომ მსგავს თევზს ჯერ მათ შეადარეთ.
600 სმ-მდე სიგრძესა და 400 კგ-მდე წონას აღწევს და 100 წლამდე ცოცხლობს. ჩვეულებრივ, 125 სმ-ს იზრდება. შავ ზღვაში ყველაზე მძიმე ცნობილი თევზი 47 კგ-ს იწონიდა.
კიბოსნაირებს, მოლუსკებს, მრავალჯაგრიან ჭიებს და წვრილ თევზს. საკვებს ფსკერზე ულვაშებით პოულობს. სატოფოდ მიმავალი ზრდასრულები არ იკვებებიან.
მდინარე რიონში, სადაც აპრილის ბოლოდან ივნისამდე ადიოდა. ქვირითობს ქვიან ფსკერზე, ძლიერ დინებაში, 2–10 მ სიღრმეზე. რიონში ბოლო ჩანაწერი 1991 წლისაა.
ფორონჯი ადამიანისთვის უვნებელია. მსოფლიოში კრიტიკულ საფრთხეშია (CR), საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაშიც CR-ია. 2021 წლის ეროვნულ შეფასებაში მონაცემთა ნაკლებობის (DD) კატეგორიაშია, რადგან საქართველოში მისი არსებობა დადასტურებული არ არის. სახეობა CITES-ის I დანართშია, ანუ მისით საერთაშორისო ვაჭრობა აკრძალულია.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.


















