ჯარღალა
Acipenser nudiventris
anastasiatuzova · Golubitskaya
მთავარი მონაცემები
- კვება
- მოლუსკები, კიბოსნაირები, მწერების ლარვები, ფსკერის თევზი
- სტატუსი საქართველოში
- ძალიან იშვიათი, რიონში ისევ იპოვეს 2020–2022 წლებში
- ზომა
- 211 სმ-მდე, ჩვეულებრივ 132 სმ; 80 კგ-მდე
- სიცოცხლის ხანგრძლივობა
- 30 წელზე მეტი
- ჰაბიტატი
- სანაპირო ზღვა და შესართავები, დიდი მდინარეები
- ოჯახი
- Acipenseridae
- დაცვა
- მსოფლიოში CR, 2022; საქართველოს წითელი ნუსხა EN
ჯარღალა (Acipenser nudiventris) შავი ზღვის აუზიდან გამქრალად ითვლებოდა: საქართველოში ბოლოს 1997 წელს დააფიქსირეს და მერე სამი ათწლეული აღარ უნახავთ. 2020–2022 წლებში რიონში ის 22-ჯერ დააფიქსირეს, გენეტიკურმა ანალიზმა კი აჩვენა, რომ ეს თევზები შავი ზღვის ძველი, ადგილობრივი პოპულაციის ნაშთია და არა სხვაგან გაშვებული მოშენებული თევზი. 2,11 მ-მდე იზრდება და 80 კგ-მდე იწონის. ადამიანისთვის საშიში არ არის. არეალი ოდესღაც შავ, აზოვის, კასპიისა და არალის ზღვებს მოიცავდა. დღეს ბუნებრივი პოპულაციის მცირე ნაშთი მხოლოდ ურალსა და რიონშია შემორჩენილი. მსოფლიოში კრიტიკულ საფრთხეშია (CR), საქართველოს წითელ ნუსხაში კი საფრთხის ქვეშ მყოფ სახეობად (EN) არის შეტანილი.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ ჯარღალა
წაგრძელებული ზუთხია, ზომიერად გრძელი, წვეროში წამახვილებული დრუნჩით. ოთხი ულვაში ფოჩიანია, ქვედა ტუჩი კი მთლიანი, შუაში გაუწყვეტელი, რაც სხვა ზუთხებისგან ყველაზე ადვილად გამოარჩევს. ზურგი რუხია, გვერდები უფრო ღია, მუცელი თეთრი.
ქვედა ტუჩი მთლიანია, შუაში არ არის გაწყვეტილი. ოთხი ულვაში ფოჩიანია და დრუნჩის წვერსა და პირს შუა ზის. რუსულ ზუთხსა და ტარაღანას ქვედა ტუჩი შუაში გაწყვეტილი აქვთ, ამიტომ თევზს ქვემოდან დახედეთ.
ზურგის პირველი ფარი დანარჩენებზე დიდია და თავს ერწყმის. ზურგზე 11–17 ფარია, თითო გვერდზე 49–74, ჩვეულებრივ 55–56, მუცელზე 10–16. ზურგისა და მუცლის მწკრივებს შორის პატარა ძვლოვანი ფირფიტები არ აქვს.
ზურგი რუხია, გვერდები უფრო ღია, მუცელი თეთრი. დრუნჩი ზომიერად გრძელია და წვეროში წამახვილებული.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
რომელ სახეობებს ჰგავს
ზღვაში ნაპირისა და შესართავების ახლოს ცხოვრობს, მდინარეში კი დიდი მდინარეების ღრმა უბნებში, ლამიან ფსკერზე. ახალგაზრდები მდინარის წყალმარჩხ ადგილებს ირჩევენ. ქვირითს დიდი, ღრმა მდინარეების მთავარ კალაპოტში, ჩქარ დინებაში, ქვიან ან ხრეშიან ფსკერზე ყრის. საქართველოში ის რიონში გვხვდება. 2020 წელს აქ რვა თევზი დააფიქსირეს, 20–75 სმ სიგრძის, 2020–2022 წლებში კი სულ 22 დაკვირვებაა. რიონში იგივე საქვირითე ადგილები აქვს, რაც რუსულ ზუთხს.
ჩანაწერები ჯერ არ გვაქვს
ამ სახეობის დადასტურებული დაკვირვება ატლასში ჯერ არ არის, ამიტომ არ ვიცით, საქართველოს რომელ რეგიონებში გვხვდება.
გაგვიზიარე დაკვირვებანახე ეს სახეობა? ფოტო და ადგილი საკმარისია.
ფსკერზე იკვებება: ჭამს მოლუსკებს, წვრილ კიბოსნაირებს, ქირონომიდების ლარვებსა და ფსკერის თევზებს. კასპიაში მისი ძირითადი საკვები თევზი და მოლუსკებია. საკვებს ფსკერზე ფოჩიანი ულვაშებით პოულობს.
გამსვლელი თევზია, თუმცა ზოგი პოპულაცია მუდმივად მტკნარ წყალში ცხოვრობს. ზრდასრულები მდინარეებში შემოდგომით ამოდიან, იქ იზამთრებენ და ქვირითს გაზაფხულზე, 10°C-ზე თბილ წყალში ყრიან. რიონში ქვირითობა მაისის ბოლოს ხდება. უმეტესად მარტო ცხოვრობს. ნელა მწიფდება: მამალი პირველად 6–15 წლისა მრავლდება, დედალი 12–22 წლისა. დედალი 2–3 წელიწადში ერთხელ ყრის ქვირითს, მამალი 1–2 წელიწადში ერთხელ. ახალგაზრდების უმეტესობა პირველივე ზაფხულს ზღვაში ჩადის და იქ სიმწიფემდე რჩება. 30 წელზე მეტ ხანს ცოცხლობს, ცნობილი ყველაზე ხანდაზმული თევზი 36 წლის იყო.
მსოფლიოში ჯარღალა კრიტიკულ საფრთხეშია (CR, 2022), იმავე კატეგორიაში იყო 2010 წელსაც. ბუნებრივი არეალის უდიდეს ნაწილში გადაშენების პირასაა. არალისა და შავი ზღვის აუზებიდან გამქრალად ითვლებოდა, დუნაიდან კი გადაშენებულად გამოცხადდა. მცირე პოპულაცია შეიძლება ურალში იყოს შემორჩენილი, ირანში ბუნებრივად აღარ მრავლდება. რიცხვი ბოლო სამი თაობის, დაახლოებით 45 წლის, განმავლობაში 90%-ზე მეტით შემცირდა. მთავარი მიზეზებია ჭარბი ჭერა და ბრაკონიერობა, კაშხლები, წყლის აღება და საქვირითე ადგილების დაშრობა. რიონის თევზებს ერთი, მხოლოდ მათთვის დამახასიათებელი მიტოქონდრიული ჰაპლოტიპი აქვთ, რომელიც სხვა ცნობილ ჯარღალებს არ აქვთ, და სხვა ზუთხებთან შეჯვარების ნიშნები არ აჩნიათ. ისინი კუბანში გაშვებული მოშენებული თევზებისგანაც განსხვავდებიან. ამიტომ რიონის პოპულაციამ შეიძლება შავი ზღვის ჯარღალის გენოფონდი გადაარჩინოს, თუ დროზე იმოქმედებენ. საფრთხედ რჩება სხვა ზუთხებთან შეჯვარება, რომლებიც რიონში იმავე ადგილებში მრავლდებიან. საქართველოს წითელ ნუსხაში საფრთხის ქვეშ მყოფ სახეობად (EN) არის შეტანილი, 2021 წლის ეროვნული შეფასებით კი კრიტიკულ საფრთხეშია (CR). შეტანილია CITES-ისა და CMS-ის II დანართებში.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები ჯარღალასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ, რიონში. 1997 წლის შემდეგ საქართველოში აღარ უნახავთ, 2020–2022 წლებში კი რიონში 22-ჯერ დააფიქსირეს. გენეტიკურად ეს თევზები შავი ზღვის ძველი პოპულაციის ნაშთია, რომელიც მდინარეში ჯერ კიდევ მრავლდება.
ქვედა ტუჩი მთლიანი აქვს და ულვაშები ფოჩიანი. რუსულ ზუთხს, სპარსულ ზუთხსა და ტარაღანას ქვედა ტუჩი შუაში გაწყვეტილი აქვთ, ულვაშები კი გლუვი. ზურგის პირველი ფარი დიდია და თავს ერწყმის.
2,11 მ-მდე იზრდება და 80 კგ-მდე იწონის, თუმცა ჩვეულებრივ დაახლოებით 1,3 მ-ია. რიონში 2020 წელს ნანახი თევზები 20–75 სმ-ის იყვნენ. 30 წელზე მეტ ხანს ცოცხლობს.
ფსკერზე მცხოვრებ მოლუსკებს, კიბოსნაირებს, მწერების ლარვებსა და თევზს. საკვებს ფსკერზე ულვაშებით პოულობს. ახალგაზრდები მდინარის წყალმარჩხ ადგილებში იკვებებიან.
ზრდასრულები მდინარეში შემოდგომით შედიან, იზამთრებენ და ქვირითს გაზაფხულზე ყრიან, რიონში მაისის ბოლოს. დედალი პირველად 12–22 წლისა მრავლდება და მერე 2–3 წელიწადში ერთხელ. ასეთი ნელი გამრავლება პოპულაციას ძალიან მოწყვლადს ხდის.
ჯარღალა ადამიანისთვის უვნებელია. მსოფლიოში კრიტიკულ საფრთხეშია (CR, 2022), საქართველოს წითელ ნუსხაში კი საფრთხის ქვეშ მყოფ სახეობად (EN) არის შეტანილი. დაჭერილი თევზი ცოცხლად უნდა დაბრუნდეს წყალში.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.


















