შავი თევზიყლაპია
Chlidonias niger
Oscar Thomas · Waikanae Estuary Scientific Reserve
მთავარი მონაცემები
- კვება
- მწერები, წვრილი თევზი, ამფიბიები
- სტატუსი საქართველოში
- გადამფრენი
- დაფიქსირებული რეგიონები
- ქვემო ქართლი
- ზომა
- დაახლ. 25 სმ, ფრთები 61 სმ; 62 გ
- ჰაბიტატი
- ტბები, ჭაობები, წყალსაცავები, ზღვის სანაპირო
- ოჯახი
- Laridae
- დაცვა
- მსოფლიოში LC (2018); საქართველოში LC (2024)
შავი თევზიყლაპია თევზისთვის წყალში არ ყვინთავს: წყლის თავზე დაფრინავს და საკვებს ზედაპირიდან იტაცებს ან მწერებს ჰაერში იჭერს. სიგრძე დაახლოებით 25 სმ-ია, გაშლილი ფრთები 61 სმ, წონა დაახლოებით 62 გ. ზაფხულში თავი, კისერი და მუცელი შავი აქვს, ზურგი მუქი ნაცრისფერი, კუდი ღია მოყავისფრო-ნაცრისფერი, ნისკარტი შავი, ფეხები მუქი. ზამთარში შავი ფერი, ქუდის გარდა, ნაცრისფრით იცვლება. ადამიანისთვის საშიში არ არის. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის გადამფრენ ფრინველად არის აღნიშნული. საქართველოდან ჩანაწერი ცოტაა, აპრილიდან, მაისიდან და სექტემბრიდან. უმეტესობა ქვემო ქართლიდანაა, კუმისის ტბიდან და გარდაბნის მუნიციპალიტეტიდან. მსოფლიოშიც და საქართველოშიც ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC).
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ შავი თევზიყლაპია
ზაფხულში თითქმის მთლიანად მუქია: შავი თავი და მუცელი, მუქი ნაცრისფერი ზურგი, ფრთები და კუდი. ზამთარში ზედა მხარე ნაცრისფერია, ქვედა თეთრი, თავზე მუქი ქუდი რჩება, მკერდის გვერდებზე კი მუქი ლაქები აქვს.
ზაფხულის ბუმბულში თავი, კისერი და მუცელი შავია. ქუდი შავი ან მოშავო-ყავისფერია და ყურის ბუმბულთან ერთად თითქმის სრულ კაპიუშონს ქმნის. ზურგი მუქი ნაცრისფერია, კუდი ღია მოყავისფრო-ნაცრისფერი და სწორი. ზოგ სინათლეზე ბუმბული მოლურჯოდ ჩანს.
სიგრძე დაახლოებით 25 სმ-ია, გაშლილი ფრთები 61 სმ, წონა 62 გ. ფეხები მოკლე და მუქია. ნისკარტი შავი და წვრილია, 27 მმ, თითქმის თავის სიგრძის, ოდნავ მოხრილი. ფრენისას სხეული წვრილი ჩანს, ფრთის მოქნევა სრული და ენერგიულია, ფრენა ხშირად უსწორმასწორო. ხმა მაღალი „კიკ“-ია.
ზამთარში შავი ფერი, ქუდის გარდა, ნაცრისფრით იცვლება, ზედა მხარე მქრქალი ხდება, ბუმბულის ღია კიდეებით. თეთრი მკერდის გვერდებზე მონაცრისფრო-ყავისფერი ლაქები აქვს: ეს ნიშანი ფრთათეთრ თევზიყლაპიას არ აქვს. თვალის წინ დიდი მუქი სამკუთხა ლაქაა, ახალგაზრდებს კი საკმაოდ განიერი თეთრი საყელო აქვთ.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
ბუდობს მტკნარ ან მომლაშო წყლებთან: პატარა გუბეებზე, ტბებზე, ჭაობებზე, არხებზე, მდინარეების წყნარ მონაკვეთებზე, ჭაობიან მდელოებზე, ტორფიანებსა და ბრინჯის ყანებში. ურჩევნია ადგილები, სადაც ლაქაშის, ისლის ან ლერწმის მეჩხერი ღეროები და მცურავი დუმფარები ხარობს და წყალი 1–2 მ სიღრმისაა. 4 ჰექტარზე პატარა ჭაობებს, როგორც წესი, ერიდება. გადაფრენისას ჩერდება შიდა ტბებზე, წყალსაცავებზე და გუბეებზე, ასევე ზღვის სანაპიროზე. ზამთარში ძირითადად სანაპიროზე ცხოვრობს, ესტუარებსა და ლაგუნებში, ზოგჯერ ღია ზღვაშიც, ნაპირიდან 400–600 კმ-ზე. საქართველოში ჩანაწერების უმეტესობა ქვემო ქართლიდანაა: კუმისის ტბიდან და გარდაბნის მუნიციპალიტეტიდან, მაისში, ასევე თბილისის ჩრდილოეთ ნაწილიდან, სექტემბერში. ცალკეული ჩანაწერებია აფხაზეთიდან, გაგრიდან, სამეგრელო-ზემო სვანეთიდან და შიდა ქართლიდან, ნადარბაზევის ტბიდან.
შავი თევზიყლაპიის რუკა iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს აერთიანებს. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან, ხოლო სტატუსი ერთმანეთისგან გამოყოფს საკმარისი ჩანაწერების მქონე რეგიონებსა და რეგიონებს, სადაც ჩანაწერები ცოტაა. ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და პოპულაციის სიმჭიდროვედ არ უნდა განვიხილოთ. საკმარისი ჩანაწერები მხოლოდ ერთ რეგიონშია: ქვემო ქართლში.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
- საველე ჩანაწერი
- რამდენიმე ჩანაწერი ერთ ადგილას
- ჩანაწერების მქონე რეგიონი
ბუდობისას ძირითადად მწერებს ჭამს: კოღოსნაირებს, ნემსიყლაპიებს, ერთდღიურებსა და ხოჭოებს, ასევე წვრილ თევზსა და ამფიბიებს, თავკომბალებსა და ბაყაყებს. გადაფრენისას და ზამთარში ძირითადად ზღვის თევზით იკვებება, ზოგჯერ მწერებსა და კიბოსნაირებსაც იჭერს. თევზისთვის წყალში არ ყვინთავს: საკვებს ფრენისას, წყლის ზედაპირიდან ან მის ახლოდან იღებს, მწერებს კი ჰაერში იჭერს.
ძლიერ გადამფრენი ფრინველია, ხმელეთზეც მიფრინავს და ზღვაზეც. ევროპისა და აზიის ფრინველები აფრიკაში იზამთრებენ, ჩრდილოეთ ამერიკისა კი სამხრეთ ამერიკის ჩრდილოეთ სანაპიროებზე. ბუდობის შემდეგ ივლისიდან მიფრინავს და მარტის ბოლოდან ბრუნდება. მთელი წლის განმავლობაში ჯგუფებად ცხოვრობს: ბუდობისას 2–20 ფრინველი ერთად იკვებება, გადაფრენისას და ზამთარში კი ზღვაში, მტაცებელი თევზის გუნდების თავზე, დიდ გუნდებად იკრიბება. ბუდობს მაის–ივნისში, კოლონიებად, ჩვეულებრივ 20 წყვილზე ნაკლები, იშვიათად 100-ზე მეტი, ხშირად სხვა სახეობებთან ახლოს. ბუდე მცენარეების დაბალი, დატკეპნილი გროვაა ძალიან მეჩხერ წყალში, ან მცურავ მცენარეებზე, 50 სმ-ზე ღრმა წყლის თავზე. ზოგჯერ ჭაობის მცენარეებს შორის მიწაზე გაკეთებული ზედაპირული ფოსოა. დედალი 2–4 კვერცხს დებს. საკვებს ბუდობის ადგილიდან 2–5 კმ-ზეც ეძებს.
მსოფლიოში შავი თევზიყლაპია საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC, 2018). 2015 წლის შეფასებით მსოფლიოში 800 000–1 750 000 ფრინველია, ევროპაში კი 74 400–154 000 წყვილი. საერთო რიცხვი მცირდება, ევროპული პოპულაციის ტენდენცია უცნობია. რადგან ბუდეებს მცურავ მცენარეებზე იკეთებს, ყველაზე დიდი საფრთხე წყლის დონის დაწევაა, გვალვისა და წყლის აღების გამო საყოფაცხოვრებო და სასოფლო-სამეურნეო საჭიროებისთვის. დაბალ წყალზე მტაცებლები, მაგალითად ღორები, ბარტყებს უფრო ადვილად წვდებიან. ჭაობებს სოფლის მეურნეობაც იკავებს. ინგლისში ის მე-19 საუკუნის დასაწყისამდე ბევრი იყო, მაგრამ ჭაობების დაშრობის შემდეგ, დაახლოებით 1840 წლისთვის, იქ აღარ ბუდობდა. აფრიკულ-ევრაზიული წყლის ფრინველების დაცვის შეთანხმება (AEWA) მასზეც ვრცელდება. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში საქართველოშიც ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC).
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები შავი თევზიყლაპიასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის გადამფრენ ფრინველად არის აღნიშნული. საქართველოდან ჩანაწერი ცოტაა, აპრილიდან, მაისიდან და სექტემბრიდან. ზამთარს აფრიკაში ატარებს.
ყველაზე მეტი ჩანაწერი კუმისის ტბიდან და გარდაბნის მუნიციპალიტეტიდანაა, მაისიდან. ასევე ნახეს გაგრასთან, სამეგრელოში და ნადარბაზევის ტბაზე. ეძებეთ ტბებისა და ჭაობების თავზე.
ზაფხულში შავი თავით, კისრითა და მუცლით, მუქი ნაცრისფერი ზურგით, ფრთებითა და კუდით და მუქი ფეხებით. ზამთარში ზედა მხარე ნაცრისფერია, ქვედა თეთრი, თავზე მუქი ქუდი რჩება, მკერდის გვერდებზე კი მუქი ლაქებია. ხმა მაღალი „კიკ“-ია.
ზაფხულში შავ თევზიყლაპიას მუქი ნაცრისფერი ფრთები და კუდი და მუქი ფეხები აქვს, ფრთათეთრს კი თეთრი ფრთები, თეთრი გავა და წითელი ფეხები. ზამთარში შავ თევზიყლაპიას მკერდის გვერდებზე მუქი ლაქები აქვს, ფრთათეთრს კი არა.
ბუდობისას ძირითადად მწერებს, წვრილ თევზსა და ამფიბიებს. გადაფრენისას და ზამთარში ძირითადად ზღვის თევზს ჭამს. თევზისთვის არ ყვინთავს, საკვებს ფრენისას, წყლის ზედაპირიდან იღებს.
ადამიანისთვის უვნებელია. მსოფლიოშიც და საქართველოშიც ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC), თუმცა მისი საერთო რიცხვი მცირდება. ყველაზე დიდი საფრთხე ჭაობებში წყლის დონის დაწევა და ჭაობების ათვისებაა. დაშავებულ ფრინველზე დაურეკეთ 112-ს ან გარემოს დაცვის სამსახურს.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
