მცირე თოლია
Hydrocoloeus minutus
ნიკიტა ტიუნოვი · ფოთი, სამეგრელო საქართველოს ველში
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 24–28 სმ, ფრთები 62–69 სმ; დაახლ. 100 გ
- კვება
- მწერები, წვრილი თევზი, ზღვის უხერხემლოები
- სტატუსი საქართველოში
- გადამფრენი, მოზამთრე
- დაფიქსირებული რეგიონები
- აჭარა; სამეგრელო-ზემო სვანეთი; აფხაზეთი; შიდა ქართლი; გურია
- ჰაბიტატი
- ზღვის სანაპირო, შესართავები, ტბები, ჭაობები
- ოჯახი
- Laridae
- დაცვა
- მსოფლიოში LC (2018); საქართველოში LC (2024)
მცირე თოლია მსოფლიოში ყველაზე პატარა თოლიაა, 24–28 სმ სიგრძის, გაშლილი ფრთებით 62–69 სმ, წონით დაახლოებით 100 გ. მსუბუქად, ფრთხიალით და კლაკნილად დაფრინავს, უფრო ჭაობის თევზიყლაპიასავით, ვიდრე თოლიასავით. ზაფხულში მთლიანად შავი თავი, მუქი წითელი ნისკარტი და ღია წითელი ფეხები აქვს. ზურგი და ფრთები ზემოდან ღია ნაცრისფერია, ფრთის ქვედა მხარე კი მუქი ნაცრისფერია და ფრენისას თითქმის შავი ჩანს. ადამიანისთვის საშიში არ არის. თუ ზღვის ან ტბის თავზე პატარა, მსუბუქად მფრენ თოლიას ხედავთ, რომლის ფრთებიც ქვემოდან შავი ჩანს, დიდი ალბათობით მცირე თოლიაა. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის გადამფრენ და მოზამთრე ფრინველად არის აღნიშნული. ჩანაწერები ზამთრიდან შემოდგომამდეა, ყველაზე მეტი სექტემბერში, შემოდგომის გადაფრენისას. ყველაზე მეტი ჩანაწერი აჭარიდანაა, ჭოროხის დელტიდან, შემდეგ სამეგრელოს, აფხაზეთისა და გურიის სანაპიროდან, ასევე ნადარბაზევის ტბიდან. მსოფლიოშიც და საქართველოშიც ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC).
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ მცირე თოლია
მსოფლიოში ყველაზე პატარა თოლიაა. ზრდასრულს ყველა ბუმბულში ზემოდან ღია ნაცრისფერი ფრთები და ქვემოდან თითქმის შავი ფრთები აქვს, თეთრი უკანა კიდით. ზაფხულში თავი მთლიანად შავია, ზამთარში თეთრი, მუქი ქუდითა და ყურთან მუქი ლაქით.
ზაფხულის ბუმბულში თავი და კისრის ზედა ნაწილი მთლიანად შავია, თეთრი თვალის რგოლის გარეშე. ნისკარტი მოკლე, წვრილი და მუქი წითელია, ფეხები მოკლე და ღია წითელი. ქვედა ნაწილი თეთრია, მუცელზე ზოგჯერ ვარდისფერი შეფერილობით.
ფრთის ქვედა მხარე მუქი ნაცრისფერია, თეთრი უკანა კიდით, და ფრენისას თითქმის შავი ჩანს. ამით მცირე თოლია ადვილად გამოირჩევა სხვა მსგავსი თოლიებისგან. ზამთარში თავი თეთრდება, თავზე და თვალის უკან მუქი ლაქებით, ნისკარტი კი შავდება.
ახალგაზრდებს ზურგსა და თავზე ბევრი მოშავო ბუმბული აქვთ, ფრენისას კი ფრთის ზედა მხარეს მუქი „M“-ის ან „W“-ს ფორმის ნახატი უჩანთ, ქვედა მხარე კი თეთრი. გვერდებზე მუქი ბუმბული შავ თევზიყლაპიას აგონებს. ხმა მელოდიურია, რიტმული „კეი, კეი, კეი“.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
რომელ სახეობებს ჰგავს
ბუდობს მეჩხერ მტკნარ წყლებთან, სადაც ხშირი მცენარეულობაა, წყლიდან ამოსული ან მცურავფოთლიანი მცენარეებით: ტბებთან, ნელ მდინარეებთან, ჭაობებსა და ტორფიან ჭაობებზე, ზოგჯერ სანაპირო ლაგუნებთანაც. გადაფრენისას ძირითადად სანაპიროს გაყვება, მაგრამ შიდა წყლებზეც ჩერდება. ზამთარს ზღვის სანაპიროზე ატარებს, ქვიშიან და შლამიან ნაპირებზე, მდინარეების შესართავებში და ზღვაშიც, ხშირად ჩამდინარე წყლების გასასვლელებთან. საქართველოში ყველაზე მეტი ჩანაწერი აჭარიდანაა, ჭოროხის დელტიდან და ბათუმიდან, ძირითადად სექტემბერში, ასევე კვარიათიდან იანვარში. სამეგრელო-ზემო სვანეთსა და გურიაში ის ჩანს ფოთის, ხობის, მალთაყვისა და გრიგოლეთის სანაპიროზე. აფხაზეთში ჩანაწერები განთიადიდან, გაგრიდან, გულრიფშიდან და სოხუმიდანაა. შიდა ქართლში ის ნადარბაზევის ტბასთან, გორის მუნიციპალიტეტში ნახეს, სექტემბერში. ცალკეული ჩანაწერებია კუმისის ტბიდან და დუშეთის მუნიციპალიტეტიდან.
მცირე თოლიის რუკა iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს აერთიანებს. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან, ხოლო სტატუსი ერთმანეთისგან გამოყოფს საკმარისი ჩანაწერების მქონე რეგიონებსა და რეგიონებს, სადაც ჩანაწერები ცოტაა. ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და პოპულაციის სიმჭიდროვედ არ უნდა განვიხილოთ. საკმარისი ჩანაწერები ხუთ რეგიონშია: აჭარა, სამეგრელო-ზემო სვანეთი, აფხაზეთი, შიდა ქართლი და გურია.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
- საველე ჩანაწერი
- რამდენიმე ჩანაწერი ერთ ადგილას
- ფოტოჩანაწერი
- ჩანაწერების მქონე რეგიონი
ბუდობისას ძირითადად მწერებს ჭამს, რომლებსაც წყალთან ახლოს, ფრენაში იჭერს, მერცხალივით: ნემსიყლაპიებს, ხოჭოებს, ქინქლებს, ერთდღიურებს, წყლის ბაღლინჯოებს და მათ მატლებს. გადაფრენისასაც ძირითადად მწერებით იკვებება. ზამთარში წვრილ თევზზე და ზღვის უხერხემლოებზე გადადის. საკვებს წყლის ზედაპირიდან და მცენარეებიდანაც კრეფს, წყალზე ჯდება, მაგრამ არ ყვინთავს.
გადამფრენია. ბუდობის ადგილებზე აპრილის ბოლოდან მაისის ბოლომდე ჩადის და ივლისის შუა რიცხვებიდან ტოვებს მათ. ზამთრობს ევროპის სანაპიროებზე, ხმელთაშუა, შავი და კასპიის ზღვების ჩათვლით. ბუდობის გარეთ გუნდურია: ჩვეულებრივ 10–20 ფრინველი ერთად იკვებება ან ისვენებს, ცუდ ამინდში კი ასობით და ათასობით გროვდება მშვიდ წყლებზე. კვერცხებს ივნისის შუა რიცხვებიდან დებს. ჩვეულებრივ პატარა, ფხვიერ კოლონიებად ბუდობს, 5–50 წყვილი ერთად, ტბის თოლიებთან და თევზიყლაპიებთან ერთად. ზოგი წყვილი მარტო ბუდობს. ბუდე მიწაზე ან წყალზეა, წყლიდან ამოსულ მცენარეებზე მიმაგრებული, მეზობლებისგან 1–1,5 მ-ში. დედალი 2–3, იშვიათად 4 კვერცხს დებს. ორივე მშობელი 20–22 დღე კრუხობს. ბარტყები 3 დღის ასაკში ტოვებენ ბუდეს და 21–24 დღეში იწყებენ ფრენას. ზრდასრულის ბუმბულს სამი წლისთვის იღებს.
მსოფლიოში მცირე თოლია საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC, 2018). 2006 წლის შეფასებით მისი რიცხვი დაახლოებით 97 000–270 000 ფრინველია. მსოფლიოში რიცხვი იზრდება, ევროპაში კი, სადაც 23 700–45 200 წყვილი ბუდობს, მცირდება: 2000 წლიდან 2032 წლამდე კლება 30%-ს უახლოვდება. მისთვის საშიშია ნავთობის ღვრა და ზღვის დაბინძურება, მათ შორის სასოფლო-სამეურნეო ჩამონადენით, თევზსაჭერ ბადეებში გაბმა, ზღვის ქარის ელექტროსადგურებთან შეჯახება და გემების მოძრაობით შეშფოთება, თუმცა ამჟამად ეს საფრთხეები პოპულაციაზე დიდ გავლენას არ ახდენს. სახეობა ბერნის კონვენციის II დანართშია, ასევე მასზე ვრცელდება აფრიკულ-ევრაზიული წყლის ფრინველების დაცვის შეთანხმება (AEWA). 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში საქართველოშიც ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC).
ნიკიტა ტიუნოვი · Elena Shnayder · Vladimir Belinsky · niriel_isilme · Pavel Shukov · ალექსანდრე აბულაძე
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები მცირე თოლიასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის გადამფრენ და მოზამთრე ფრინველად არის აღნიშნული. ჩანაწერები იანვრიდან ოქტომბრამდეა, ყველაზე მეტი სექტემბერში.
შავი ზღვის სანაპიროზე, ყველაზე ხშირად ჭოროხის დელტაში და ბათუმთან, სექტემბერში. ჩანს ფოთის, ხობისა და მალთაყვის სანაპიროზეც, აფხაზეთში კი განთიადთან, გაგრასთან და სოხუმთან. შიდა წყლებზე ის ნადარბაზევის ტბაზე ნახეს.
ძალიან პატარა თოლიაა, მსუბუქი, ფრთხიალა ფრენით. ფრთის ქვედა მხარე თითქმის შავი ჩანს. ზაფხულში თავი მთლიანად შავია, ნისკარტი მუქი წითელი, ფეხები წითელი. ზამთარში თავი თეთრია, მუქი ქუდით და ყურთან მუქი ლაქით.
სიგრძე 24–28 სმ-ია, გაშლილი ფრთები 62–69 სმ, წონა დაახლოებით 100 გ. მსოფლიოში ყველაზე პატარა თოლიაა.
ზაფხულში და გადაფრენისას ძირითადად მწერებს, რომლებსაც ფრენაში ან წყლის ზედაპირიდან იჭერს. ზამთარში წვრილ თევზს და ზღვის უხერხემლოებს ჭამს.
ჩრდილოეთით, მეჩხერ მტკნარ ტბებთან და ჭაობებში, ხშირი მცენარეულობით, ივნისიდან. ჩვეულებრივ პატარა კოლონიებად, ტბის თოლიებთან და თევზიყლაპიებთან ერთად. დედალი 2–3 კვერცხს დებს, ორივე მშობელი 20–22 დღე კრუხობს.
ადამიანისთვის უვნებელია. მსოფლიოშიც და საქართველოშიც ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC), თუმცა ევროპაში მისი რიცხვი მცირდება. საფრთხეს უქმნის ზღვის დაბინძურება და ბადეებში გაბმა. დაშავებულ ფრინველზე დაურეკეთ 112-ს ან გარემოს დაცვის სამსახურს.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
