თოლიისნისკარტა თევზიყლაპია
Gelochelidon nilotica
ibhappy · Tijuana Slough National Wildlife Refuge
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 33–42 სმ, ფრთები 76–91 სმ; 150–292 გ
- კვება
- მწერები, ობობები, ბაყაყები, წვრილი ქვეწარმავლები, წვრილი თევზი
- სტატუსი საქართველოში
- გადამფრენი, მოზამთრე
- დაფიქსირებული რეგიონები
- ქვემო ქართლი; შიდა ქართლი
- ჰაბიტატი
- ტბები, ჭაობები, ლაგუნები, სველი მინდვრები
- ოჯახი
- Laridae
- დაცვა
- მსოფლიოში LC (2019); საქართველოში LC (2024)
თოლიისნისკარტა თევზიყლაპია, ბევრი სხვა თევზიყლაპიისგან განსხვავებით, თევზისთვის წყალში ჩვეულებრივ არ ეშვება: ძირითადად მწერებს ჰაერში იჭერს და ხშირად სველ მინდვრებზეც ნადირობს. სიგრძე 33–42 სმ-ია, გაშლილი ფრთები 76–91 სმ, წონა 150–292 გ. ზაფხულში ზედა მხარე ნაცრისფერი აქვს, ქვედა თეთრი, თავზე შავი ქუდი, ნისკარტი და ფეხები შავი. მოკლე, მსხვილი ნისკარტი, განიერი ფრთები, გრძელი ფეხები და მსხვილი სხეული მას სხვა თევზიყლაპიებისგან გამოარჩევს. ადამიანისთვის საშიში არ არის. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის გადამფრენ და მოზამთრე ფრინველად არის აღნიშნული. საქართველოში ძირითადად აპრილიდან ივლისამდე ჩანს, ყველაზე ხშირად აპრილ–მაისში. ყველაზე მეტი ჩანაწერი ქვემო ქართლიდანაა, კუმისის ტბიდან და თბილისის ზღვიდან, და შიდა ქართლიდან, ნადარბაზევის ტბიდან. მსოფლიოშიც და საქართველოშიც ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC).
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ თოლიისნისკარტა თევზიყლაპია
მთავარი ნიშანი მოკლე, მსხვილი, თოლიისებრი შავი ნისკარტია. ზაფხულში შავი ქუდი აქვს, ზამთარში კი ქუდი ქრება და თვალზე მუქი ლაქა რჩება. ზომითა და საერთო იერით ჭრელნისკარტა თევზიყლაპიას წააგავს.
ზაფხულის ბუმბულში ზედა მხარე ნაცრისფერია, ქვედა თეთრი, თავზე შავი ქუდი. ნისკარტი მოკლე, მსხვილი, თოლიისებრი და შავია, ფეხები გრძელი და შავი.
სიგრძე 33–42 სმ-ია, გაშლილი ფრთები 76–91 სმ, წონა 150–292 გ. ზომითა და იერით ჭრელნისკარტა თევზიყლაპიას ჰგავს, მაგრამ მოკლე, მსხვილი ნისკარტით, განიერი ფრთებით, გრძელი ფეხებით და მსხვილი სხეულით განსხვავდება. ხმა დამახასიათებელი „კერ-ვიკ“-ია.
ზამთარში შავი ქუდი ქრება და თვალის გასწვრივ მუქი ლაქა რჩება. ახალგაზრდებს უფრო მკრთალი ლაქა აქვთ, სხვა მხრივ ზამთრის ზრდასრულებს ჰგვანან. ჭრელნისკარტა თევზიყლაპიის ახალგაზრდებს მოკლე ნისკარტი აქვთ და ხშირად თოლიისნისკარტაში ერევათ.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
რომელ სახეობებს ჰგავს
ბუდობს შიშველ ან მეჩხრად მცენარეულ კუნძულებზე, ნაპირებსა და მშრალ ტალახიან და ქვიშიან ადგილებზე: სანაპირო ქვიშის ზვინულებზე, დიუნებზე, მლაშე ჭაობებზე, მარილის საბადოებზე, მტკნარწყლიან ლაგუნებზე, ესტუარებში, დელტებში, შიდა ტბებზე, მდინარეებსა და ჭაობებზე. ბუდობისას ტბების, სახნავ-სათესი მინდვრების, მდელოებისა და ნახევარუდაბნოს თავზეც ნადირობს. გადაფრენისას მლაშე ტბებზე, სანაპირო ლაგუნებზე, ტალახიან ნაპირებზე, ჭაობებსა და სველ მინდვრებზე ჩერდება. საქართველოში ყველაზე მეტი ჩანაწერი ქვემო ქართლიდანაა: კუმისის ტბიდან, თბილისის ზღვიდან და გარდაბნის მუნიციპალიტეტიდან. შიდა ქართლში ის ხშირად ჩანს ნადარბაზევის ტბაზე. ცალკეული ჩანაწერებია ბაზალეთის ტბიდან, ლანჩხუთის მუნიციპალიტეტიდან, ბათუმიდან, ახალქალაქისა და ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტებიდან, საგარეჯოსა და ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტებიდან და გაგრიდან.
თოლიისნისკარტა თევზიყლაპიის რუკა iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს აერთიანებს. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან, ხოლო სტატუსი ერთმანეთისგან გამოყოფს საკმარისი ჩანაწერების მქონე რეგიონებსა და რეგიონებს, სადაც ჩანაწერები ცოტაა. ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და პოპულაციის სიმჭიდროვედ არ უნდა განვიხილოთ. საკმარისი ჩანაწერები ორ რეგიონშია: ქვემო ქართლსა და შიდა ქართლში.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
- საველე ჩანაწერი
- რამდენიმე ჩანაწერი ერთ ადგილას
- ფოტოჩანაწერი
- ჩანაწერების მქონე რეგიონი
ბევრ სხვა თევზიყლაპიაზე მრავალფეროვნად იკვებება და იმას იჭერს, რაც ხელთ მოხვდება. ძირითადად მწერებს ჭამს, ზრდასრულებსაც და მატლებსაც, ხმელეთისასაც და წყლისასაც: ერთდღიურებს, ნემსიყლაპიებს, პეპლებსა და ხოჭოებს. იჭერს ობობებს, ჭიაყელებს, წვრილ ქვეწარმავლებს, ბაყაყებს, 6–9 სმ სიგრძის თევზსა და წყლის უხერხემლოებს, იშვიათად მემინდვრიებსა და წვრილ ფრინველებსაც. მწერებს ძირითადად ჰაერში იჭერს, სველ მინდვრებსა და ბუჩქნარშიც ნადირობს.
ჩრდილოეთის პოპულაციები გადამფრენია: ბუდობის შემდეგ ფართოდ იფანტებიან და შემდეგ სამხრეთით, აფრიკაში, სამხრეთ აზიაში, კარიბის ზღვის აუზსა და სამხრეთ ამერიკის ჩრდილოეთ ნაწილში მიფრინავენ. ბუდობის გარეთაც ჯგუფებად ცხოვრობს. ბუდობს კოლონიებად, მხოლოდ თავისი სახეობის 5–500, ზოგჯერ 1000-მდე წყვილით, ან ცალკეული წყვილებით სხვა სახეობების კოლონიებში. ბუდე მიწაზე გაკეთებული ფოსოა მშრალ ტალახში, ქვიშაში ან ხრეშში: პლაჟებზე, მშრალ ტალახიან ნაპირებზე, დამბებზე, ზღვის გამორიყულ მცენარეებზე, ზოგჯერ მცურავ მცენარეებზე. დედალი 2–5 კვერცხს დებს. ბუდობის შემდეგ კოლონიიდან ადრე იფანტება.
მსოფლიოში თოლიისნისკარტა თევზიყლაპია საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC, 2019). ავსტრალიურ სახეობასთან, Gelochelidon macrotarsa-სთან ერთად, მისი რიცხვი 150 000–420 000 ფრინველად ფასდებოდა. სახეობების გაყოფის შემდეგ ცალკე არ შეფასებულა. ევროპაში 16 600–21 200 წყვილია. მსოფლიოში რიცხვი, სავარაუდოდ, მცირდება, გავრცელების ძირითად ნაწილში ჰაბიტატის დაკარგვისა და დეგრადაციის გამო, ევროპაში კი იზრდება. ბუდობის ადგილებს ადამიანის შეშფოთების გამო ადვილად ტოვებს. აფრიკულ-ევრაზიული წყლის ფრინველების დაცვის შეთანხმება (AEWA) მასზეც ვრცელდება. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში საქართველოშიც ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC).
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები თოლიისნისკარტა თევზიყლაპიასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის გადამფრენ და მოზამთრე ფრინველად არის აღნიშნული. ძირითადად აპრილიდან ივლისამდე ჩანს, ყველაზე ხშირად აპრილ–მაისში.
ყველაზე მეტი ჩანაწერი კუმისის ტბიდან, თბილისის ზღვიდან და ნადარბაზევის ტბიდანაა. ასევე ნახეს ბაზალეთის ტბაზე, ლანჩხუთის მუნიციპალიტეტში და ბათუმთან. ეძებეთ ტბებისა და სველი მინდვრების თავზე.
მოკლე, მსხვილი, თოლიისებრი შავი ნისკარტით, შავი ფეხებით, ნაცრისფერი ზურგითა და თეთრი მუცლით. ზაფხულში შავი ქუდი აქვს, ზამთარში კი თვალზე მუქი ლაქა. ხმა „კერ-ვიკ“-ია.
ზომითა და იერით ჰგვანან, მაგრამ თოლიისნისკარტას მოკლე, მსხვილი ნისკარტი, განიერი ფრთები, გრძელი ფეხები და მსხვილი სხეული აქვს. ჭრელნისკარტას ახალგაზრდებსაც მოკლე ნისკარტი აქვთ, ამიტომ მათ ხშირად ერთმანეთში ურევენ.
ძირითადად მწერებს, რომლებსაც ჰაერში იჭერს. ჭამს ობობებს, ჭიაყელებს, წვრილ ქვეწარმავლებს, ბაყაყებს და წვრილ თევზს, იშვიათად მემინდვრიებსა და წვრილ ფრინველებსაც. სველ მინდვრებზეც ნადირობს.
კოლონიებად, 5–500 წყვილით, ან ცალკეული წყვილებით სხვა სახეობების კოლონიებში. ბუდე მიწაზე გაკეთებული ფოსოა მშრალ ტალახში, ქვიშაში ან ხრეშში. დედალი 2–5 კვერცხს დებს.
ადამიანისთვის უვნებელია. მსოფლიოშიც და საქართველოშიც ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC), თუმცა მსოფლიოში მისი რიცხვი, სავარაუდოდ, მცირდება. ბუდობის ადგილებს შეშფოთების გამო ადვილად ტოვებს. დაშავებულ ფრინველზე დაურეკეთ 112-ს ან გარემოს დაცვის სამსახურს.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
