1970-იანი წლების მასალა დასავლეთ საქართველოს ჭალებიდან (რიონი, ენგური, ხობი) და გარდაბნის ნაკრძალიდან (მტკვრის ჭალა) აჩვენებს ფართო კვებას: ნადირობაც და ლეშის ჭამაც. ნადავლის ნაშთები (დაახლოებით 170) და პელეტები (n = 232) 19 ბუდიდან, ასევე დაახლოებით 60 დაკვირვებული შეტევა: ძუძუმწოვრები და ფრინველები სიხშირის სულ მცირე ¾ და ბიომასის 95%-ზე მეტი; ამფიბიები და ქვეწარმავლები ბუდობისას ხშირია, მაგრამ ბიომასაში მცირეა. ქვეწარმავლებიდან უფრო ხშირად ანკარა (Natrix natrix) და წყლის ანკარა (Natrix tessellata). ასევე მსხვილი მწერები, თევზი, ბაყაყები, წვრილი და საშუალო ფრინველები, მღრღნელები; ბუდის ქვეშ რამდენჯერმე შინაური ფრინველის ნაშთი. ზამთარში ხშირად ნაგავსაყრელზე და ლეშზე იკვებება. სახეობის დონეზე ეს ოპორტუნისტი მტაცებელი-სკავენგერია.
შავი ძერა
Milvus migrans
მოუსმინე ხმას
Charles J. Sharp · უელვა, ესპანეთი
საშუალო ზომის მტაცებელი ფრინველი ჩანგალი კუდით, არა არწივი. საქართველოში 2024 წლის ეროვნულ ჩამონათვალში დადასტურებულია როგორც მთელი წლის რეზიდენტი, მიგრანტი და მოზამთრე. ბათუმის დერეფანში შემოდგომაზე მასობრივად გადის.
მთავარი მონაცემები ერთი შეხედვით
- ზომა
- 48–58 სმ
- კვება
- ლეში და ნადირი
- სტატუსი საქართველოში
- რეზიდენტი, მიგრანტი, მოზამთრე
- ჰაბიტატი
- ჭალა და ჭაობი
- ოჯახი
- Accipitridae
- კონსერვაცია
- ნაკლ. საფრთხე
შავი ძერა (Milvus migrans) საქართველოში 2024 წლის ჩამონათვალით რეზიდენტია, გავლით მიგრანტი და მოზამთრე; ბათუმის დერეფანში შემოდგომაზე მასობრივად გადის. ოჯახი Accipitridae. 2024 წლის ანოტირებული ჩამონათვალი მას კოდავს YR-R; M; WV-ად: მობუდარი რეზიდენტი, გავლით მიგრანტი და მოზამთრე. სეზონურობის მონაცემი მაღალი ხარისხისაა (კოდი A). არსებობის ხარისხი მაღალია (H); მტკიცებულებაა ფოტო. 2013 წლის ქართულ მონოგრაფიაში ქართული სახელია ძერა; ამ ატლასში სათაურია შავი ძერა. ევროპული ფორმის სიგრძე დაახლოებით 48–58 სმ-ია, ფრთების შლილი დაახლოებით 130–155 სმ. პირდაპირი საფრთხე ადამიანისთვის არ არის. IUCN-ის მიხედვით ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა. 2024 წლის ჩამონათვალი იგივე კატეგორიას ეროვნულადაც უთითებს.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ შავი ძერა
საშუალო ზომის მტაცებელია ჩანგალი კუდით და მუქი ყავისფერი შეფერილობით. საქართველოში 2024 წლის ჩამონათვალით რეზიდენტია, მიგრანტი და მოზამთრე. არწივი არ არის. ჩვეულებრივი აბნევაა ჩვეულებრივი კაკაჩა, ბოლოკარკაზი და წითელი ძერა.
ევროპული ფორმის სიგრძე დაახლოებით 48–58 სმ-ია, ფრთების შლილი დაახლოებით 130–155 სმ, მასა ხშირად 560–940 გ; დედალი, როგორც წესი, მამალზე დიდია. საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სერია ამ გვერდზე არ არის. თავი შედარებით ღიაა, ნისკარტი შავი ყვითელი ცერით, ფეხები ყვითელი. ზურგი და ფრთები მუქი ყავისფერია; ქვედა ფრთაზე ხშირად ჩანს ღია „ფანჯარა“ პირველადი მქნევების ძირში. კუდი აფრენისას ჩანგალია და ზოლიანი. სქესები ველში ფერით თითქმის არ განირჩევა. ახალგაზრდას კუდის ჩანგალი უფრო სუსტია.
საქართველოში მოსალოდნელი ქვესახეობაა M. m. migrans. 2013 წლის მონოგრაფიით ქვეყანაში მხოლოდ ეს ფორმა გვხვდება. ყვითელნისკარტა ძერა (Milvus aegyptius) მსოფლიოს ფრინველთა მიმდინარე სიებში ხშირად ცალკე სახეობაა და საქართველოს ჩამონათვალში არ არის. შავყურა ფორმა (lineatus) აღმოსავლეთ პალეარქტიკისაა; ამ გვერდზე ამოცნობა სახეობამდეა.
ჩვეულებრივი კაკაჩა (Buteo buteo) ამ ატლასში ცალკე გვერდია: უფრო ფართო ფრთები, მოკლე მომრგვალებული კუდი, ხშირად მუქი კარპალური ლაქა, ჩანგალი არა. ბოლოკარკაზი (Pernis apivorus; ხალხურად კვერნაჭამია) ბათუმშიც მასობრივად გადის: პატარა მტრედისებრი თავი, გრძელი კუდი ზოლებით, მაგრამ არა მუდმივი ჩანგალი; ამ ატლასში იმ სახეობის გვერდი არის. წითელი ძერა (Milvus milvus) 2024 წლის ჩამონათვალში იშვიათია (ND); შემთხვევით სტუმრად ითვლება და ღია ახალგაზრდა შავ ძერაში შეიძლება აგერიოთ. წითელს უფრო ღრმა ჩანგალი, ჟანგისფერი ტანი და თეთრი ფრთის ლაქა აქვს. მთის არწივი (Aquila chrysaetos) გაცილებით დიდია, თავი უფრო გამოწეული; ამ ატლასში იმ სახეობის გვერდი არის. ორბი (Gyps fulvus) დიდი ლეშიჭამიაა თითქმის შიშველი თავით; ამ ატლასში იმ სახეობის გვერდიც არის.
პირდაპირი საფრთხე ადამიანისთვის არ არის. არ აიყვანოთ. საქართველოში შემოდგომაზე ბათუმთან აფრენილი საშუალო მუქი მტაცებელი ჩანგალი კუდით უფრო შავი ძერაა, ვიდრე არწივი ან კაკაჩა.
რომელ სახეობებს ჰგავს
ეს გვერდი მუნიციპალიტეტების რუკას არ აფერადებს. 2024 წლის ჩამონათვალი ქვეყნის დონეზე რეზიდენტობას, მიგრაციას და ზამთარში ყოფნას ადასტურებს, მაგრამ რეგიონულ განაწილებას არ აქვეყნებს. მთელ ქვეყანაში, მათ შორის უხეო მაღალ პლატოზე ან ალპურ მდელოზე, თანაბრად ნუ ივარაუდებთ. მობუდარი ჰაბიტატია დიდი მდინარეების ჭალის ფოთლოვანი ტყე: დასავლეთში რიონი, ენგური, ხობი, ბზიფი, კელასური; აღმოსავლეთში მტკვარი, ალაზანი, იორი. ბუდობის სიმაღლე ზღვის დონიდან დაახლოებით 800 მ-მდეა მცირე კავკასიონზე და დაახლოებით 1000 მ-მდე დიდ კავკასიონზე. დასახელებული ბუდეები (ისტორიული): არმაზი მცხეთასთან (1974, კლდეზე), ვერეს ხეობა თბილისის დასავლეთით (1976, კლდეზე), ოქუმის ჭალა აფხაზეთში (1983), ყვავების კოლონია ქობულეთის რაიონში აჭარაში (1981 და 1988; 1991–2012 წლებში იქ აღარ იპოვეს), რიონის ჭალა ვანის ქვემოთ იმერეთში (1978–1980). ზამთარში ყველაზე მრავალრიცხოვანი მოზამთრე მტაცებელია, ძირითადად კოლხეთის დაბლობის დასავლეთსა და შავი ზღვის სანაპიროზე, პალეასტომის აუზისა და რიონის ქვემო ჭალის ჩათვლით; აღმოსავლეთში უფრო იშვიათია. ბათუმში 2008 წლიდან შემოდგომაზე მტაცებლების გადაფრენას ითვლიან ადგილებში სახალვაშო და შუამთა, ბათუმის ჩრდილოეთით, აჭარაში. ეს გავლითი აღრიცხვაა და არა მობუდარი პოპულაციის რუკა. ამ გვერდზე დასახელებული ფოტოები საქართველოში არ არის გადაღებული.
დღის აქტიურია. აფრენისას კუდი ჩანგალია — ეს არის მთავარი საველე ნიშანი. ფრთები გრძელი და ირიბად მოხრილია; კაკაჩასთან შედარებით უფრო მოქნილია და ხშირად ფრთებსაც ურტყამს, არა მხოლოდ გლაიდს. ხმა მკვეთრი სასტვენია, ხშირად სწრაფი „ჟრიალით“. ბუდე ტოტებისგანაა, ხშირად ნაგვით (ქსოვილი, მავთული, პლასტმასი) ამოფენილი; შესწავლილი 47 ბუდიდან 44 ძველ ხეზე იყო, უმეტესად 10–20 მ სიმაღლეზე. კვერცხი აპრილის მეორე–მესამე დეკადაში, უმეტესად 15–25 აპრილს; 27 სრული ნაყარიდან 21 ორკვერცხიანი იყო, 5 სამკვერცხიანი, 1 ოთხკვერცხიანი. დედალი კრუხობს დაახლოებით 32 (±3) დღე. გამოჩეკა 11 მაისიდან 2 ივნისამდე; ახალგაზრდა დაახლოებით 45 (±3) დღეში ფრენს, ზოგჯერ 55-მდე. პირველი გამოფრენა დასავლეთ საქართველოში რიონის ჭალაში 4–12 ივლისს, აღმოსავლეთში დაახლოებით ერთი კვირით გვიან. 2024 წლის ჩამონათვალი სახეობას საქართველოში მობუდარ რეზიდენტადაც იღებს. შემოდგომაზე ბათუმის დერეფანი მასობრივი გავლის ადგილია.
IUCN-ის წითელ ნუსხაში Milvus migrans ნაკლებად საფრთხის ქვეშ მყოფადაა შეფასებული (2021). 2024 წლის ქართული ჩამონათვალი გლობალურ და ეროვნულ კატეგორიად LC-ს უთითებს. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში (დადგენილება №190) არ არის; იქ შეტანილია ველის კაკაჩა (Buteo rufinus rufinus, VU) და არა ძერა. ევროპული შეფასება საქართველოსთვის უთითებს 240–2500 მობუდარ წყვილს (2013–2017, ნაწილობრივი მეთოდი) და ძალიან ფართო მოკლევადიან ინტერვალს; ეს გაურკვევლობაა და არა ზუსტი ცენზი. 2013 წლის შეფასებით მობუდარი პოპულაცია იმ დროისთვის 400–500 წყვილი იყო, კლებით 1970-იანების შუა 900–1100-დან; 2005 წლის შეფასება 100–300 წყვილს ასახელებდა. 2020-იანი წლების სრული ეროვნული ბუდობის აღწერა ამ გვერდზე არ არის. გავლითი ნაკადი ბათუმში 2008–2019 წლებში იზრდებოდა, დაახლოებით 10% წელიწადში; ეს გავლითი ტრენდია და არა მობუდარი აღრიცხვა. 2013 წელს, აღრიცხვის პირველ წლებთან შედარებით, გავლითი რიცხვის კლებას ვარაუდობდნენ; შემდგომი აღრიცხვები ამას არ ადასტურებს. დოკუმენტირებული წნეხია უკანონო სროლა ბათუმის დერეფანში, ასევე ნადირობა, ელექტროგადამცემზე დაღუპვა და ჭალის ტყის გარდაქმნა. Accipitridae CITES-ის II დანართშია. ველური ფრინველი არ დაიჭიროთ.
Charles J. Sharp · უელვა, ესპანეთი
Charles J. Sharp · უელვა, ესპანეთი
Charles J. Sharp · სუს-მასა, მაროკო
Charles J. Sharp · რუგელერ რიტი, ლიხტენშტაინი
Thomas Kraft · საქსონია, გერმანია
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელე თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები შავი ძერასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
კი. 2024 წლის საქართველოს ფრინველების ანოტირებული ჩამონათვალი მას იღებს როგორც მთელი წლის რეზიდენტს, მიგრანტს და მოზამთრეს (YR-R; M; WV), ფოტოთი.
ჭალის ტყესა და ჭაობთან, სადაც რეზიდენტია. შემოდგომაზე ყველაზე კონცენტრირებული გავლა დასახელებულია ბათუმის დერეფანში, სახალვაშოსა და შუამთას სათვალთვალო წერტილებიდან. ზამთარში ძირითადად დასავლეთ საქართველოს დაბლობზე გვხვდება. ეს გვერდი ყველა რეგიონს არ რუკავს.
საშუალო ზომა, მუქი ყავისფერი შეფერილობა, აფრენისას ჩანგალი კუდი, გრძელი ირიბი ფრთები, ხშირად ღია ლაქა ქვედა ფრთაზე. კაკაჩას კუდი მომრგვალებულია. არწივი უფრო დიდია.
ევროპული ფორმის სიგრძე დაახლოებით 48–58 სმ-ია, ფრთების შლილი დაახლოებით 130–155 სმ. მასა ხშირად 560–940 გ. საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სერია ამ გვერდზე არ არის.
ნადირსაც და ლეშსაც: მღრღნელები, ფრინველები, ქვეწარმავლები, ამფიბიები, თევზი, მწერები, ნაგავსაყრელი. ქართული ნიმუში 1970-იანი წლებიდანაა.
მთელი წელი, 2024 წლის ჩამონათვალის მიხედვით. გაზაფხულის პიკი აპრილის პირველ კვირაშია, შემოდგომისა — სექტემბრის მეორე დეკადასა და სექტემბრის ბოლოს–ოქტომბრის პირველ კვირაში. ბათუმში შემოდგომის მასა ხშირად სექტემბრის შუაშია. ზუსტი ჩამოსვლის ცხრილი მთელი ქვეყნისთვის აქ არ არის.
არც ერთი. ეს შავი ძერაა (Milvus migrans). არწივი სხვა გვარია. წითელი ძერა (Milvus milvus) ცალკე, იშვიათი სახეობაა საქართველოში.
უვნებელია, თუ არ აიყვანთ. გლობალურად ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა და 2024 წლის ჩამონათვალში ეროვნულად LC-ია. 2014 წლის წითელ ნუსხაში არ არის. ველური ფრინველი არ დაიჭიროთ.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
სიახლეები
დაკავშირებული სიახლეები
ფრინველები
ბათუმში დღეში 239 735 მტაცებელი: შავი ძერისა და არწივების რეკორდები
ერთკვირიანი ცივი წვიმის შემდეგ ბათუმის ბოთლის ყელმა ისტორიაში მეორე ყველაზე დიდი დღე დააფიქსირა. შავმა ძერამ და დიდმა არწივებმა ახალი რეკორდები დაამყარეს.
სტატიის წაკითხვა
ფრინველები
ბათუმში ერთ დღეში თითქმის 19 300 მტაცებელი ფრინველი დაითვალეს
წვიმისა და ნისლის შემდეგ ბათუმის დერეფანმა სეზონის პირველი 10 000-იანი დღე დააფიქსირა. ჯამში თითქმის 19 300 ფრინველი აღირიცხა.
სტატიის წაკითხვა
