შავი ძერა

Milvus migrans

მთელი წლის რეზიდენტი, მიგრანტი და მოზამთრე საქართველოში

მოუსმინე ხმას

სწრაფი მიმოხილვა

მთავარი მონაცემები ერთი შეხედვით

კვება

ლეში და ნადირი

სტატუსი საქართველოში

რეზიდენტი, მიგრანტი, მოზამთრე

ზომა

48–58 სმ

ჰაბიტატი

ჭალა და ჭაობი

ოჯახი

Accipitridae

კონსერვაცია

მიმოხილვა

შავი ძერა საქართველოში

შავი ძერა (Milvus migrans) საქართველოში 2024 წლის ჩამონათვალით რეზიდენტია, გავლით მიგრანტი და მოზამთრე; ბათუმის დერეფანში შემოდგომაზე მასობრივად გადის. ოჯახი Accipitridae. 2024 წლის ანოტირებული ჩამონათვალი მას კოდავს YR-R; M; WV-ად: მობუდარი რეზიდენტი, გავლით მიგრანტი და მოზამთრე. სეზონურობის მონაცემი მაღალი ხარისხისაა (კოდი A). არსებობის ხარისხი მაღალია (H); მტკიცებულებაა ფოტო. აბულაძე (2013) ქართულ სახელად ძერას იძლევა; ამ ატლასში სათაურია შავი ძერა. ევროპული ფორმის სიგრძე დაახლოებით 48–58 სმ-ია, ფრთების შლილი დაახლოებით 130–155 სმ. პირდაპირი საფრთხე ადამიანისთვის არ არის. IUCN-ის მიხედვით ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა. 2024 წლის ჩამონათვალი იგივე კატეგორიას ეროვნულადაც უთითებს.

ბოლო განახლება 15 სექტემბერი 2026

გალერეა

შავი ძერა ფოტოებში

შავი ძერა (Milvus migrans) — სუს-მასა, მაროკო — Charles J. Sharp — ფოტო: Charles J. Sharp · Wikimedia Commons
სუს-მასა, მაროკო · 28 მარტი 2019

შავი ძერა (Milvus migrans) — რუგელერ რიტი, ლიხტენშტაინი — Charles J. Sharp — ფოტო: Charles J. Sharp · Wikimedia Commons
რუგელერ რიტი, ლიხტენშტაინი · 4 ივნისი 2025

შავი ძერა (Milvus migrans) — საქსონია, გერმანია — Thomas Kraft — ფოტო: Thomas Kraft · Wikimedia Commons
საქსონია, გერმანია · 31 მარტი 2008

ამოცნობა

როგორ ამოვიცნოთ შავი ძერა

საშუალო ზომის მტაცებელია ჩანგალი კუდით და მუქი ყავისფერი შეფერილობით. საქართველოში 2024 წლის ჩამონათვალით რეზიდენტია, მიგრანტი და მოზამთრე. არწივი არ არის. ჩვეულებრივი აბნევაა ჩვეულებრივი კაკაჩა, ბოლოკარკაზი და წითელი ძერა.

ევროპული ფორმის სიგრძე დაახლოებით 48–58 სმ-ია, ფრთების შლილი დაახლოებით 130–155 სმ, მასა ხშირად 560–940 გ; დედალი, როგორც წესი, მამალზე დიდია. საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სერია ამ გვერდზე არ არის. თავი შედარებით ღიაა, ნისკარტი შავი ყვითელი ცერით, ფეხები ყვითელი. ზურგი და ფრთები მუქი ყავისფერია; ქვედა ფრთაზე ხშირად ჩანს ღია „ფანჯარა“ პირველადი მქნევების ძირში. კუდი აფრენისას ჩანგალია და ზოლიანი. სქესები ველში ფერით თითქმის არ განირჩევა. ახალგაზრდას კუდის ჩანგალი უფრო სუსტია.
საქართველოში მოსალოდნელი ქვესახეობაა M. m. migrans. აბულაძე (2013) ამ ფორმას ერთადერთად ასახელებს ქვეყანაში. ყვითელნისკარტა ძერა (Milvus aegyptius) IOC-ში ხშირად ცალკე სახეობაა და საქართველოს ჩამონათვალში არ არის. შავყურა ფორმა (lineatus) აღმოსავლეთ პალეარქტიკისაა; ამ გვერდზე ამოცნობა სახეობამდეა.
ჩვეულებრივი კაკაჩა (Buteo buteo) ამ ატლასში ცალკე გვერდია: უფრო ფართო ფრთები, მოკლე მომრგვალებული კუდი, ხშირად მუქი კარპალური ლაქა, ჩანგალი არა. ბოლოკარკაზი (Pernis apivorus; ხალხურად კვერნაჭამია) ბათუმშიც მასობრივად გადის: პატარა მტრედისებრი თავი, გრძელი კუდი ზოლებით, მაგრამ არა მუდმივი ჩანგალი; ამ ატლასში იმ სახეობის გვერდი არის. წითელი ძერა (Milvus milvus) 2024 წლის ჩამონათვალში იშვიათია (ND); აბულაძე მას შემთხვევით სტუმრად თვლის და აღნიშნავს აბნევას ღია ახალგაზრდა შავ ძერასთან. წითელს უფრო ღრმა ჩანგალი, ჟანგისფერი ტანი და თეთრი ფრთის ლაქა აქვს. მთის არწივი (Aquila chrysaetos) გაცილებით დიდია, თავი უფრო გამოწეული; ამ ატლასში იმ სახეობის გვერდი არის. ორბი (Gyps fulvus) დიდი ლეშიჭამიაა თითქმის შიშველი თავით; ამ ატლასში იმ სახეობის გვერდიც არის.
პირდაპირი საფრთხე ადამიანისთვის არ არის. არ აიყვანოთ. საქართველოში შემოდგომაზე ბათუმთან აფრენილი საშუალო მუქი მტაცებელი ჩანგალი კუდით უფრო შავი ძერაა, ვიდრე არწივი ან კაკაჩა.

მსგავსი სახეობები

რომელ სახეობებს ჰგავს

Buteo buteo

ჩვეულებრივი კაკაჩა

მთელი წლის რეზიდენტი, მიგრანტი და მოზამთრე საქართველოში

Pernis apivorus

ბოლოკარკაზი

გავლითი მიგრანტი საქართველოში

Aquila chrysaetos

მთის არწივი

მთელი წლის რეზიდენტი საქართველოში

ბიოლოგია

ჰაბიტატი, კვება, ქცევა და კონსერვაცია

ჰაბიტატი და გავრცელება

ეს გვერდი მუნიციპალიტეტების რუკას არ აფერადებს. 2024 წლის ჩამონათვალი ქვეყნის დონეზე რეზიდენტობას, მიგრაციას და ზამთარში ყოფნას ადასტურებს, მაგრამ რეგიონულ განაწილებას არ აქვეყნებს. მთელ ქვეყანაში, მათ შორის უხეო მაღალ პლატოზე ან ალპურ მდელოზე, თანაბრად ნუ ივარაუდებთ. აბულაძე (2013) მობუდარ ჰაბიტატად ასახელებს დიდი მდინარეების ჭალის ფოთლოვან ტყეს: დასავლეთში რიონი, ენგური, ხობი, ბზიფი, კელასური; აღმოსავლეთში მტკვარი, ალაზანი, იორი. ბუდობის სიმაღლე იმ წყაროში ზღვის დონიდან დაახლოებით 800 მ-მდეა მცირე კავკასიონზე და დაახლოებით 1000 მ-მდე დიდ კავკასიონზე. დასახელებული ბუდეები (ისტორიული): არმაზი მცხეთასთან (1974, კლდეზე), ვერეს ხეობა თბილისის დასავლეთით (1976, კლდეზე), ოქუმის ჭალა აფხაზეთში (1983), ყვავების კოლონია ქობულეთის რაიონში აჭარაში (1981 და 1988; 1991–2012 წლებში იქ აღარ იპოვეს), რიონის ჭალა ვანის ქვემოთ იმერეთში (1978–1980). ზამთარში აბულაძე სახეობას ყველაზე მრავალრიცხოვან მოზამთრე მტაცებლად თვლის, ძირითადად კოლხეთის დაბლობის დასავლეთსა და შავი ზღვის სანაპიროზე, პალეასტომის აუზისა და რიონის ქვემო ჭალის ჩათვლით; აღმოსავლეთში უფრო იშვიათია. ბათუმის მტაცებელთა აღრიცხვა (BRC) 2008 წლიდან შემოდგომაზე ითვლის გადაფრენას ადგილებში სახალვაშო და შუამთა, ბათუმის ჩრდილოეთით, აჭარაში. ეს გავლითი აღრიცხვაა და არა მობუდარი პოპულაციის რუკა. ამ გვერდზე დასახელებული ფოტოები საქართველოში არ არის გადაღებული.

კვება

აბულაძის 1970-იანი წლების მასალა დასავლეთ საქართველოს ჭალებიდან (რიონი, ენგური, ხობი) და გარდაბნის ნაკრძალიდან (მტკვრის ჭალა) აჩვენებს ფართო კვებას: ნადირობაც და ლეშის ჭამაც. ნადავლის ნაშთები (დაახლოებით 170) და პელეტები (n = 232) 19 ბუდიდან, ასევე დაახლოებით 60 დაკვირვებული შეტევა: ძუძუმწოვრები და ფრინველები სიხშირის სულ მცირე ¾ და ბიომასის 95%-ზე მეტი; ამფიბიები და ქვეწარმავლები ბუდობისას ხშირია, მაგრამ ბიომასაში მცირეა. ქვეწარმავლებიდან უფრო ხშირად ანკარა (Natrix natrix) და წყლის ანკარა (Natrix tessellata). ასევე მსხვილი მწერები, თევზი, ბაყაყები, წვრილი და საშუალო ფრინველები, მღრღნელები; ბუდის ქვეშ რამდენჯერმე შინაური ფრინველის ნაშთი. ზამთარში ხშირად ნაგავსაყრელზე და ლეშზე იკვებება. სახეობის დონეზე ეს ოპორტუნისტი მტაცებელი-სკავენგერია.

ქცევა

დღის აქტიურია. აფრენისას კუდი ჩანგალია — ეს არის მთავარი საველე ნიშანი. ფრთები გრძელი და ირიბად მოხრილია; კაკაჩასთან შედარებით უფრო მოქნილია და ხშირად ფრთებსაც ურტყამს, არა მხოლოდ გლაიდს. ხმა მკვეთრი სასტვენია, ხშირად სწრაფი „ჟრიალით“. ბუდე ტოტებისგანაა, ხშირად ნაგვით (ქსოვილი, მავთული, პლასტმასი) ამოფენილი; აბულაძესთან 47-დან 44 ბუდე ძველ ხეზე იყო, უმეტესად 10–20 მ სიმაღლეზე. კვერცხი აპრილის მეორე–მესამე დეკადაში, უმეტესად 15–25 აპრილს; 27 სრული ნაყარიდან 21 ორკვერცხიანი იყო, 5 სამკვერცხიანი, 1 ოთხკვერცხიანი. დედალი კრუხობს დაახლოებით 32 (±3) დღე. გამოჩეკა 11 მაისიდან 2 ივნისამდე; ახალგაზრდა დაახლოებით 45 (±3) დღეში ფრენს, ზოგჯერ 55-მდე. პირველი გამოფრენა დასავლეთ საქართველოში რიონის ჭალაში 4–12 ივლისს, აღმოსავლეთში დაახლოებით ერთი კვირით გვიან. 2024 წლის ჩამონათვალი სახეობას საქართველოში მობუდარ რეზიდენტადაც იღებს. შემოდგომაზე ბათუმის დერეფანი მასობრივი გავლის ადგილია.

კონსერვაცია

BirdLife International Milvus migrans-ს IUCN Red List-ზე ნაკლებად საფრთხის ქვეშ აფასებს (2021). 2024 წლის ქართული ჩამონათვალი გლობალურ და ეროვნულ კატეგორიად LC-ს უთითებს. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში (დადგენილება №190) არ არის; იქ შეტანილია ველის კაკაჩა (Buteo rufinus rufinus, VU) და არა ძერა. ევროპის ფრინველების წითელი ნუსხა საქართველოსთვის უთითებს 240–2500 მობუდარ წყვილს (2013–2017, ნაწილობრივი მეთოდი) და ძალიან ფართო მოკლევადიან ინტერვალს; ეს გაურკვევლობაა და არა ზუსტი ცენზი. აბულაძე (2013) მობუდარ პოპულაციას იმ დროისთვის 400–500 წყვილს უთითებს, კლებით 1970-იანების შუა 900–1100-დან; Galvez, Gavashelishvili და Javakhishvili (2005) 100–300 წყვილს ასახელებდნენ. 2020-იანი წლების სრული ეროვნული ბუდობის აღწერა ამ გვერდზე არ არის. გავლითი ნაკადი ბათუმში 2008–2019 წლებში Hoekstra და სხვ. (2020) და Vansteelant და სხვ. (2020) მიხედვით იზრდებოდა, დაახლოებით 10% წელიწადში; ეს გავლითი ტრენდია და არა მობუდარი აღრიცხვა. აბულაძე ადრეულ BRC წლებთან შედარებით გავლითი რიცხვის კლებას ვარაუდობდა; შემდგომი აღრიცხვები ამას არ ადასტურებს. დოკუმენტირებული წნეხია უკანონო სროლა ბათუმის დერეფანში და, აბულაძის მიხედვით, ნადირობა, ელექტროგადამცემზე დაღუპვა და ჭალის ტყის გარდაქმნა. Accipitridae CITES-ის II დანართშია. ველური ფრინველი არ დაიჭიროთ.

კითხვები

ხშირად დასმული კითხვები

მოკლე პასუხები შავი ძერასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.

კი. 2024 წლის საქართველოს ფრინველების ანოტირებული ჩამონათვალი მას იღებს როგორც მთელი წლის რეზიდენტს, მიგრანტს და მოზამთრეს (YR-R; M; WV), ფოტოთი.

ჭალის ტყესა და ჭაობთან, სადაც რეზიდენტია. შემოდგომაზე ყველაზე კონცენტრირებული გავლა დასახელებულია ბათუმის დერეფანში, სახალვაშოსა და შუამთას სათვალთვალო წერტილებიდან. ზამთარში აბულაძე ძირითადად დასავლეთ საქართველოს დაბლობს ასახელებს. ეს გვერდი ყველა რეგიონს არ რუკავს.

საშუალო ზომა, მუქი ყავისფერი შეფერილობა, აფრენისას ჩანგალი კუდი, გრძელი ირიბი ფრთები, ხშირად ღია ლაქა ქვედა ფრთაზე. კაკაჩას კუდი მომრგვალებულია. არწივი უფრო დიდია.

ევროპული ფორმის სიგრძე დაახლოებით 48–58 სმ-ია, ფრთების შლილი დაახლოებით 130–155 სმ. მასა ხშირად 560–940 გ. საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სერია ამ გვერდზე არ არის.

ნადირსაც და ლეშსაც: მღრღნელები, ფრინველები, ქვეწარმავლები, ამფიბიები, თევზი, მწერები, ნაგავსაყრელი. აბულაძის ქართული ნიმუში 1970-იანი წლებიდანაა.

მთელი წელი, 2024 წლის ჩამონათვალის მიხედვით. აბულაძე გაზაფხულის პიკს აპრილის პირველ კვირას უთითებს, შემოდგომისას — სექტემბრის მეორე დეკადას და სექტემბრის ბოლოს–ოქტომბრის პირველ კვირას. ბათუმში შემოდგომის მასა ხშირად სექტემბრის შუაშია. ზუსტი ჩამოსვლის ცხრილი მთელი ქვეყნისთვის აქ არ არის.

არც ერთი. ეს შავი ძერაა (Milvus migrans). არწივი სხვა გვარია. წითელი ძერა (Milvus milvus) ცალკე, იშვიათი სახეობაა საქართველოში.

უვნებელია, თუ არ აიყვანთ. გლობალურად ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა და 2024 წლის ჩამონათვალში ეროვნულად LC-ია. 2014 წლის წითელ ნუსხაში არ არის. ველური ფრინველი არ დაიჭიროთ.

წყაროები

სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.

დაკავშირებული გიდები