Pernis apivorus
საშუალო ზომის ტყის მტაცებელი პატარა, მტრედისებრი თავითა და გრძელი კუდით. კაკაჩა არ არის და თაფლს არ ჭამს. საქართველოში 2024 წლის ეროვნულ ჩამონათვალში დადასტურებულია როგორც მიგრანტი. შემოდგომაზე ბათუმის დერეფანში ეს არის ყველაზე მასობრივი მტაცებელი.
სწრაფი მიმოხილვა
კვება
ბზიკებისა და კრაზანების მატლები
სტატუსი საქართველოში
მიგრანტი
ზომა
52–60 სმ
ჰაბიტატი
ტყე და საჰაერო დერეფანი
ოჯახი
Accipitridae
კონსერვაცია
LC
ადამიანთან ურთიერთობა: ადამიანისთვის საფრთხეს არ წარმოადგენს, თუ არ აიყვანთ. შხამიანი არ არის. ბრჭყალები ძლიერია; დაჭერა არ შეიძლება. ბზიკის ბუდესთან გათხრილი ფრინველი ველში იშვიათად ჩანს; ნუ მიუახლოვდებით და ნუ შეაწუხებთ.
მიმოხილვა
ბოლოკარკაზი (Pernis apivorus) საშუალო ზომის მტაცებელია ოჯახიდან Accipitridae, გვარიდან Pernis. კაკაჩა (Buteo) არ არის; გარეგნულად ჰგავს, მაგრამ ახლო ნათესავი არაა. NPLG სახეობას ჩვეულებრივ ბოლოკარკაზს უწოდებს; გვარის სახელია ბოლოკარკაზი. ძიებასა და ორნითოლოგიურ სიებში ასევე გვხვდება კვერნაჭამია, კრაზანაჭამია და ირაო. 2024 წლის საქართველოს ფრინველების ანოტირებული ჩამონათვალი მას კოდავს M-ად: გავლითი მიგრანტი. სეზონურობის მონაცემი მაღალი ხარისხისაა (კოდი A). არსებობის ხარისხი მაღალია (H); მტკიცებულებაა ფოტო. სახეობის დონეზე სიგრძე ხშირად 52–60 სმ-ია, ფრთების შლილი 135–150 სმ. პირდაპირი საფრთხე ადამიანისთვის არ არის. IUCN-ის მიხედვით ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა. 2024 წლის ჩამონათვალი იგივე კატეგორიას ეროვნულადაც უთითებს.
ბოლო განახლება
გალერეა
ფოტო: Andy Morffew
ფოტო: Charles J. Sharp
ბაბადაღი, თურქეთი ·
ფოტო: Andy Morffew
ფოტო: François laheyne
სომის ყურე, საფრანგეთი ·
ფოტო: Robert Dietrich
ფოტო: Hans Norelius
რიონინგე, სიორმლანდი ·
ამოცნობა
საშუალო ზომის მტაცებელია პატარა, მტრედისებრი თავით, გრძელი კუდით და ბრტყელი აფრენით. საქართველოში 2024 წლის ჩამონათვალით გავლითი მიგრანტია. თაფლს არ ჭამს. ჩვეულებრივი აბნევაა ჩვეულებრივი კაკაჩა და, იშვიათად, ქოჩორა ბოლოკარკაზი.
სიგრძე სახეობის დონეზე ხშირად 52–60 სმ-ია, ფრთების შლილი 135–150 სმ (MME; Birds of the World). NPLG უთითებს ფრთას 375–475 მმ, კუდს 250–270 მმ და მასას 700–800 გ; დედალი ოდნავ დიდია მამალზე. საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სერია ამ გვერდზე არ არის. თავი პატარა და წაგრძელებულია, ნისკარტი შედარებით თხელი, კუდი კაკაჩაზე გრძელი. აფრენისას ფრთები ბრტყელია. კუდზე ხშირად ორი ვიწრო მუქი ზოლი და ფართო მუქი ბოლო ზოლია. ქვედა ფრთაზე კარპალური ლაქა კაკაჩაზე სუსტია.
შეფერილობა ძალიან ცვალებადია: ღია ქვიშისფერიდან მუქ ყავისფერამდე. მამალს ხშირად ლურჯ-ნაცრისფერი თავი აქვს, დედალს — ყავისფერი; ეს იშვიათია მსხვილ მტაცებლებში. ახალგაზრდა უფრო ზოლიანია და ნესტოები ნაპრალისებრია — დიაგნოსტიკური ნიშანი პორტრეტზე. სახეზე ქერცლისებრი ბუმბული ბზიკის ნაკბენისგან იცავს.
ჩვეულებრივი კაკაჩა (Buteo buteo) ამ ატლასში ცალკე გვერდია: უფრო მოკლე კუდი, მომრგვალებული თავი, აფრენისას ხშირად არაღრმა V, ქვედა ფრთაზე ხშირად მუქი კარპალური ლაქა. ქოჩორა ბოლოკარკაზი (Pernis ptilorhynchus) 2024 წლის ჩამონათვალში ასევე M-ია; Hoekstra და სხვ. (2020) ბათუმში საშუალოდ 18 ფრინველს უთითებენ სეზონზე, რეკორდს 38-ს — იშვიათია. ზრდასრულს ხშირად აქვს ქოჩორი და განსხვავებული ფრთის ნახატი; ამ ატლასში ცალკე გვერდი ჯერ არ არის. შავი ძერა (Milvus migrans) ბათუმშიც მასობრივია: ჩანგალი კუდი. მიმინო (Accipiter nisus) და ქორი (Accipiter gentilis) ამ ატლასში ცალკე გვერდებია — მოკლე ფართო ფრთები, სხვა სილუეტი. შავარდენი წვეტიანფრთებიანი ფალკონია. მთის არწივი გაცილებით დიდია.
პირდაპირი საფრთხე ადამიანისთვის არ არის. არ აიყვანოთ. შემოდგომაზე ბათუმთან მასობრივად აფრენილი საშუალო მტაცებელი პატარა თავითა და გრძელი კუდით უფრო ეს სახეობაა, ვიდრე კაკაჩა.
ბიოლოგია
ეს გვერდი მუნიციპალიტეტების რუკას არ აფერადებს. 2024 წლის ჩამონათვალი ქვეყნის დონეზე მიგრაციას ადასტურებს, მაგრამ რეგიონულ გაზეთირს არ აქვეყნებს. მთელ ქვეყანაში, მათ შორის უხეო მაღალ პლატოზე ან მხოლოდ დახურულ ტყეში, თანაბარ ყოფნას ნუ ივარაუდებთ. დასახელებული აღწერები: ბათუმის მტაცებელთა აღრიცხვა (BRC) 2008 წლიდან შემოდგომაზე ითვლის გადაფრენას ადგილებში სახალვაშო და შუამთა, ბათუმის ჩრდილოეთით, აჭარაში, შავი ზღვის სანაპიროსა და მცირე კავკასიონს შორის. Verhelst და სხვ. (2011) 2008–2009 წლების აღრიცხვაში ამ სახეობას მიაკუთვნეს შემოდგომის მტაცებელთა დაახლოებით 51% (გაურკვეველი ფრინველების გასწორების შემდეგ 55%). Zaitseva და სხვ. (2023) 13 წლის საშუალოდ დაახლოებით 528 467 ფრინველს უთითებენ სეზონზე. Hoekstra და სხვ. (2020) საშუალოს 528 059-ს უთითებენ, სეზონის რეკორდს 666 364-ს. BRC-ის სახეობის გვერდი საშუალოს 500 066-ს უთითებს, უმაღლეს სეზონს 656 171-ს (2014), დღიურ რეკორდს 178 796-ს (2012 წლის 3 სექტემბერი). ეს ციფრები სხვადასხვა წლების ფანჯარაა და გავლითი აღრიცხვაა, არა მობუდარი პოპულაციის რუკა. სახეობის დონეზე საბუდარი ჰაბიტატი ტყეა. საქართველოსთვის ცალკე სიმაღლის სარტყელი აქ არ არის გამოქვეყნებული. ამ გვერდზე დასახელებული ფოტოები საქართველოში არ არის გადაღებული.
ცალკე ქართული კვების კვლევა ამ გვერდზე არ არის. სახელი „honey buzzard“ და ლათინური apivorus („ფუტკრისმჭამელი“) შეცდომაში შეჰყავს: თაფლს არ ჭამს. სახეობის დონეზე სპეციალიზებულია სოციალურ ბზიკებსა და კრაზანებზე — ძირითადად ბუდის მატლებსა და ჭუპრებზე. ბუდეს მიწიდან ან ხის ფუღუროდან თხრის; სახეზე ქერცლისებრი ბუმბული ნესტოების ირგვლივ ნაკბენისგან იცავს. ასევე იღებს ბაყაყებს, ქვეწარმავლებს, წვრილ ძუძუმწოვრებს და ფრინველის ბარტყებს, განსაკუთრებით სეზონის დასაწყისში, სანამ ბზიკის ბუდეები გაიზრდება. ადამიანისთვის საკვები არ არის.
დღის აქტიურია. აფრენისას ფრთებს ბრტყლად იჭერს, არა კაკაჩის ხშირ V-სავით; გლაიდზე ფრთის წვერები ხშირად ოდნავ ქვემოთაა. თავი წინაა გამოწეული და პატარა, კუდი კაკაჩაზე გრძელი. ხმა იშვიათია გავლაზე; სახეობის დონეზე ტერიტორიული ხმა ნათელი „პიი-ლუ“-ს მსგავსია. ამ გვერდზე ქართული ჩანაწერი არ არის. ბუდე ტოტების პლატფორმაა ხეზე. სახეობის დონეზე ნაყარი ხშირად ორი კვერცხია; ეს ფართო არეალის ციფრებია და არა ამ გვერდზე ქართული ბუდეების ნიმუში. 2024 წლის ჩამონათვალი სახეობას საქართველოში მხოლოდ მიგრანტად იღებს. აბულაძე (2013) მას საზაფხულო მობუდარად და გავლითადაც იღებდა და 2001–2012 წლებში 200–450 წყვილს უთითებდა; ილიას SPA ჩამონათვალი კოდავს BB, M-ად. ეს უთანხმოებაა 2024 წლის ჩამონათვალთან, რომელიც BB-ს არ უწერს. სახელდებული ბუდეები ამ გვერდზე არ არის. BRC-ის მიხედვით შემოდგომაზე ზრდასრულთა 90% აგვისტოს ბოლო კვირასა და სექტემბრის პირველ კვირაში გადის; ახალგაზრდები დაახლოებით ათი დღით გვიან, და აღრიცხვაში დაახლოებით 5.9%-ია. გაზაფხულის აღრიცხვა უფრო მცირეა: BRC 2019-ში დაახლოებით 89 000-ს უთითებს, 2020-ში 44 000-ს. Wright და სხვ. (2019) ბათუმში 2017 წლის 17 სექტემბერს მეორე კალენდარული წლის დედალს იღებენ — შემოდგომაზე დასავლეთ პალეარქტიკაში იშვიათი ასაკია.
BirdLife International Pernis apivorus-ს IUCN Red List-ზე ნაკლებად საფრთხის ქვეშ აფასებს (2021). 2024 წლის ქართული ჩამონათვალი გლობალურ და ეროვნულ კატეგორიად LC-ს უთითებს. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში (დადგენილება №190) ეს სახეობა არ არის. BRC წერს, რომ გლობალური შეფასება კლებას უთითებს, ბათუმის ზრდასრულთა ნაკადი კი სტაბილურია იმ წლებში, რაც მათ აქვთ; ეს ორი სიგნალი ერთმანეთს არ ემთხვევა და ბათუმის ციფრი გავლითი წყარო-პოპულაციის მაჩვენებელია, არა ეროვნული მობუდარი ცენზი. Accipitridae CITES-ის II დანართშია. Sándor და სხვ. და BRC-ის ლიტერატურა აღნიშნავენ მტაცებელთა სროლას ბათუმის დერეფანში; ეს დოკუმენტირებული წნეხია და არა ამ გვერდზე ცალკე გაზომილი ამ სახეობის დანაკლისი. ველური ფრინველი არ დაიჭიროთ.
კითხვები
მოკლე პასუხები ბოლოკარკაზი-თან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
კი. 2024 წლის საქართველოს ფრინველების ანოტირებული ჩამონათვალი მას იღებს როგორც გავლით მიგრანტს (M), ფოტოთი.
შემოდგომაზე ყველაზე კონცენტრირებული გავლა დასახელებულია ბათუმის დერეფანში, სახალვაშოსა და შუამთას სათვალთვალო წერტილებიდან. გაზაფხულზე იგივე დერეფანში ნაკადი უფრო მცირეა. ეს გვერდი ყველა რეგიონს არ რუკავს.
პატარა, მტრედისებრი თავი, გრძელი კუდი ორი ვიწრო ზოლითა და ფართო ბოლო ზოლით, ბრტყელი აფრენა, სუსტი კარპალური ლაქა. კაკაჩას უფრო მოკლე კუდი და ხშირად V-ით აწეული ფრთები აქვს.
სახეობის დონეზე სიგრძე ხშირად 52–60 სმ-ია, ფრთების შლილი 135–150 სმ. NPLG მასას 700–800 გ-ს უთითებს. საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სერია ამ გვერდზე არ არის.
თაფლს არ ჭამს. ძირითადად ბზიკებისა და კრაზანების ბუდის მატლებსა და ჭუპრებს. საქართველოში კვება ცალკე არ არის შესწავლილი ამ გვერდზე.
როგორც გავლითი მიგრანტი, 2024 წლის ჩამონათვალის მიხედვით. ბათუმში ზრდასრულთა მასა აგვისტოს ბოლოსა და სექტემბრის დასაწყისშია დოკუმენტირებული. ზამთარში ჩამონათვალი მას არ იღებს.
2024 წლის ჩამონათვალი მხოლოდ მიგრანტად კოდავს. აბულაძე (2013) საზაფხულო მობუდარად იღებდა; ილიას SPA ჩამონათვალი BB, M-ია. სახელდებული ბუდეები ამ გვერდზე არ არის. ეს უთანხმოებაა და არა დადასტურებული ეროვნული ბუდობის რუკა.
უვნებელია, თუ არ აიყვანთ. გლობალურად ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა და 2024 წლის ჩამონათვალში ეროვნულად LC-ია. 2014 წლის წითელ ნუსხაში არ არის. ველური ფრინველი არ დაიჭიროთ.
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები
Accipiter gentilis
მთელი წლის რეზიდენტი, მიგრანტი და ზამთრის სტუმარი საქართველოში
Accipiter nisus
მთელი წლის რეზიდენტი და მიგრანტი საქართველოში
Buteo buteo
მთელი წლის რეზიდენტი, მიგრანტი და მოზამთრე საქართველოში
Milvus migrans
მთელი წლის რეზიდენტი, მიგრანტი და მოზამთრე საქართველოში
სიახლეები
