Buteo buteo
ველურ ბუნებასთან ახლოს
ჩვეულებრივი კაკაჩა (Buteo buteo) საშუალო ზომის მტაცებელი ფრინველია ქორისებრთა ოჯახიდან (Accipitridae). საქართველოში ის მთელი წლის რეზიდენტია, ასევე გვხვდება გადაფრენისა და ზამთრობის დროს. სახეობის დონეზე სხეულის სიგრძე დაახლოებით 40–58 სმ-ია, ფრთების შლილი კი დაახლოებით 109–140 სმ. ადამიანისთვის პირდაპირ საფრთხეს არ წარმოადგენს. IUCN-ის მიხედვით ჩვეულებრივი კაკაჩა ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა (Least Concern). 2024 წლის საქართველოს ფრინველების ჩამონათვალშიც ეროვნულად LC სტატუსი აქვს. ხალხში მას ზოგჯერ „ჩვეულებრივ არწივსაც“ უწოდებენ, თუმცა კაკაჩა არწივი არ არის — ის Buteo-ს გვარს ეკუთვნის.
ამოცნობა
ჩვეულებრივი კაკაჩა საშუალო ზომის, ფართოფრთიანი მტაცებელი ფრინველია შედარებით მოკლე კუდით. შეფერილობა ძალიან ცვალებადია — ზოგი თითქმის მთლიანად მუქი ყავისფერია, ზოგი კი გაცილებით ღია. საქართველოში ის მთელი წლის რეზიდენტია, თუმცა მიგრაციისა და ზამთრობის დროს დამატებითი ინდივიდებიც გვხვდება. ყველაზე ხშირად შეიძლება აგერიოთ კვერნაჭამიაში, ველის კაკაჩაში ან ფეხბანჯგვლიან კაკაჩაში. არწივი არ არის.
ჩვეულებრივი კაკაჩის სხეულის სიგრძე დაახლოებით 40–58 სმ-ია, ფრთების შლილი — დაახლოებით 109–140 სმ. მასა ხშირად დაახლოებით 800–1200 გ-ს შეადგენს. დედალი, როგორც წესი, მამალზე დიდია. თავი მომრგვალებულია, ნისკარტი შედარებით მოკლე, ფრთები ფართო, კუდი კი საშუალო ან მოკლე. ქვედა ფრთაზე ხშირად ჩანს გამოკვეთილი მუქი კარპალური ლაქა. შეფერილობა განსაკუთრებით ცვალებადია — თითქმის მუქი ყავისფერიდან ძალიან ღია ფორმებამდე. მამლისა და დედლის გარჩევა მხოლოდ ფერის მიხედვით რთულია.
ჩვეულებრივ კაკაჩას რამდენიმე ფორმა აქვს. სტეპის კაკაჩა (Buteo buteo vulpinus) ჩვეულებრივ უფრო პატარა და მოქნილია და ხშირად უფრო მოწითალო შეფერილობა აქვს. სწორედ ეს ფორმა დიდი რაოდენობით გადის ბათუმის სამიგრაციო დერეფანში შემოდგომაზე. კავკასიური ფორმა, რომელიც ხშირად B. b. menetriesi-ს სახელითაა მოხსენიებული, ზოგ სახელმძღვანელოში უფრო დიდ და შედარებით ღია ფრინველადაა აღწერილი. ახალგაზრდა ინდივიდები ქვედა მხარეს ხშირად უფრო ზოლიანი ან ქერცლისებრი ნახატით გამოირჩევიან. ბუნებაში ქვესახეობის ზუსტად განსაზღვრა ყოველთვის მარტივი არ არის, ამიტომ საველე ამოცნობაში სახეობის დონე უფრო სანდოა.
კვერნაჭამია (Pernis apivorus) ჩვეულებრივ კაკაჩას შეიძლება ჰგავდეს, მაგრამ მას უფრო გრძელი კუდი, შედარებით პატარა, მტრედისებრი თავი და ფრენისას უფრო ბრტყელი ფრთები აქვს. ველის კაკაჩა (Buteo rufinus) ხშირად უფრო ღია ან მოწითალოა, ფეხებიც უფრო გრძელი აქვს და კუდი ხშირად ღიაა მუქი ბოლო ზოლით. ფეხბანჯგვლიანი კაკაჩა (Buteo lagopus) საქართველოში ძირითადად მიგრაციისა და ზამთრობის დროს გვხვდება. მას ხშირად თეთრი კუდი აქვს მუქი ბოლო ზოლით და ფეხები ბუმბულითაა დაფარული. მთის არწივი (Aquila chrysaetos) ჩვეულებრივ კაკაჩაზე გაცილებით დიდია, ხოლო მიმინო (Accipiter nisus) — ბევრად პატარა, გრძელი კუდითა და მოკლე ფართო ფრთებით.
ჩვეულებრივი კაკაჩა ადამიანისთვის პირდაპირ საფრთხეს არ წარმოადგენს. ხელში ნუ აიყვანთ — ძლიერი ბრჭყალებით შეიძლება დაგაზიანოთ. საქართველოში გზის პირას, მდელოზე ან ტყის პირთან ნანახი საშუალო ზომის ყავისფერი მტაცებელი ხშირად სწორედ კაკაჩაა და არა არწივი.
ჩვეულებრივი კაკაჩა საქართველოში მთელი წლის განმავლობაში გვხვდება, ასევე მონაწილეობს სეზონურ მიგრაციაში და ზამთარშიც რჩება. უპირატესობას ანიჭებს ნახევრად ღია გარემოს — ტყის პირებს, ხეებიან ფერდობებს, მდელოებს, სასოფლო ტერიტორიებსა და მთისწინეთს, სადაც ღია სივრცეში ნადირობა შეუძლია. შემოდგომაზე განსაკუთრებით შთამბეჭდავი გადაფრენა ბათუმის სამიგრაციო დერეფანშია დადასტურებული. სახალვაშოსა და შუამთის სათვალთვალო წერტილებიდან ყოველწლიურად დიდი რაოდენობით სტეპის კაკაჩა (B. b. vulpinus) აღირიცხება. მრავალწლიანი მონაცემებით სეზონზე საშუალოდ ასიათასობით ინდივიდი გადის, პიკი კი ძირითადად სექტემბრის ბოლოსა და ოქტომბრის დასაწყისშია. ეს რიცხვები გადამფრენ ნაკადს ეხება და არა საქართველოს მობუდარი პოპულაციის რაოდენობას. ამ გვერდზე რეგიონებისა და მუნიციპალიტეტების სრული გავრცელების რუკა არ გვაქვს.
ჩვეულებრივი კაკაჩა ოპორტუნისტი მტაცებელია. მისი ძირითადი საკვები ხშირად წვრილი ძუძუმწოვრებია, განსაკუთრებით თაგვისნაირები, თუმცა იჭერს ფრინველებს, ქვეწარმავლებს, ამფიბიებსა და მსხვილ მწერებსაც. ზოგჯერ ლეშითაც იკვებება. ნადირობისას ხშირად ზის ხეზე, ბოძზე ან სხვა შემაღლებულ ადგილას და მიწას აკვირდება. ღია ფერდობებზე ხშირად ფართო ფრთებით წრიულად დაფრინავს.
დაკავშირებული გიდები
კითხვები
მოკლე პასუხები ჩვეულებრივი კაკაჩასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
კი. ჩვეულებრივი კაკაჩა (Buteo buteo) საქართველოში დადასტურებული სახეობაა. 2024 წლის ჩამონათვალის მიხედვით ის მთელი წლის რეზიდენტია, ასევე გვხვდება მიგრაციისა და ზამთრობის დროს.
ჩვეულებრივი კაკაჩა მთელი წლის განმავლობაში შეიძლება შეგხვდეთ ტყის პირებთან, ხეებიან ფერდობებზე, მდელოებსა და სასოფლო ტერიტორიებზე. შემოდგომაზე განსაკუთრებით დიდი რაოდენობით გადის ბათუმის სამიგრაციო დერეფანში. ერთ-ერთი მთავარი სათვალთვალო არეალი სახალვაშოსა და შუამთის მიდამოებია.
არა. ჩვეულებრივი კაკაჩა (Buteo buteo) არწივი არ არის. ის Buteo-ს გვარს მიეკუთვნება, ხოლო არწივები სხვა გვარებს, მათ შორის Aquila-ს. ოფიციალური ქართული სახელია „ჩვეულებრივი კაკაჩა“. ხალხური სახელწოდება „ჩვეულებრივი არწივი“ ხშირად მისი ზომისა და ფრენის სილუეტის გამო გამოიყენება, მაგრამ ტაქსონომიურად არასწორია.
ჩვეულებრივი კაკაჩის ამოცნობაში ყურადღება მიაქციეთ საშუალო ზომას, ფართო ფრთებს, შედარებით მოკლე კუდსა და ქვედა ფრთაზე ხშირად გამოხატულ მუქ კარპალურ ლაქას. შეფერილობა ძალიან ცვალებადია და მხოლოდ ფერზე დაყრდნობა სანდო არ არის. კვერნაჭამიას უფრო გრძელი კუდი და შედარებით პატარა თავი აქვს, ხოლო არწივები ჩვეულებრივ გაცილებით დიდები არიან.
ჩვეულებრივი კაკაჩის სხეულის სიგრძე დაახლოებით 40–58 სმ-ია, ფრთების შლილი — დაახლოებით 109–140 სმ. მასა ხშირად 800–1200 გ-ის ფარგლებშია. სტეპის ფორმა ჩვეულებრივ შედარებით პატარაა.
ჩვეულებრივი კაკაჩა ძირითადად წვრილი ძუძუმწოვრებით იკვებება, თუმცა იჭერს სხვა მცირე ხერხემლიანებსა და უხერხემლოებსაც.
ჩვეულებრივი კაკაჩა საქართველოში მთელი წლის განმავლობაში გვხვდება. შემოდგომაზე ბათუმის სამიგრაციო დერეფანში განსაკუთრებით დიდი გადაფრენა ფიქსირდება, რომლის პიკიც ძირითადად სექტემბრის ბოლოსა და ოქტომბრის დასაწყისშია.
ჩვეულებრივი კაკაჩა ადამიანისთვის უვნებელია, თუ არ შეაწუხებთ და ხელში არ აიყვანთ. IUCN-ის მიხედვით გლობალურად ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა (Least Concern), ხოლო 2024 წლის საქართველოს ფრინველების ჩამონათვალშიც ეროვნულად LC სტატუსი აქვს. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში შეტანილი არ არის. ველური კაკაჩა არ დაიჭიროთ.
წყაროები
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
