გველიჭამია
Circaetus gallicus
Eduardo Campos Wals · ჩაისუბანი, აჭარა საქართველოს ველში
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 59–70 სმ, ფრთები 1,62–1,95 მ
- კვება
- ძირითადად გველები, ზოგჯერ ხვლიკები
- სტატუსი საქართველოში
- ზაფხულში მობუდარი და გადამფრენი
- დაფიქსირებული რეგიონები
- კახეთი, აჭარა, მცხეთა-მთიანეთი, ქვემო ქართლი და სხვ.
- ჰაბიტატი
- ღია ადგილები ხეებით, მთისწინეთები
- ოჯახი
- Accipitridae
- დაცვა
- მსოფლიოში LC (2021)
გველიჭამია (Circaetus gallicus) დიდი მტაცებელი ფრინველია: სიგრძე 59–70 სმ-ია, გაშლილი ფრთები 1,62–1,95 მ, წონა 1,2–2,3 კგ. ქვემოდან თითქმის თეთრია, ზემოდან მონაცრისფრო-ყავისფერი, ყელი და მკერდის ზედა ნაწილი კი მიწისფერი. თავი მომრგვალო, ბუსავით აქვს, თვალები — კაშკაშა ყვითელი. სახელი იმიტომ დაარქვეს, რომ ძირითადად გველებით იკვებება. ადამიანისთვის საშიში არ არის. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის მობუდარ და გადამფრენ ფრინველად არის აღნიშნული: ზაფხულში ბუდობს, ზამთარს კი აქ არ ატარებს. რეგულარულად რვა რეგიონში გვხვდება, ყველაზე მეტი ჩანაწერი კახეთიდან, აჭარიდან და მცხეთა-მთიანეთიდანაა. მსოფლიოში მისი გადაშენების საფრთხე დაბალია (LC, 2021), რიცხვი კი სტაბილურია.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ გველიჭამია
დიდი, ფართოფრთიანი არწივია თითქმის თეთრი მუცლით, მუქი, მიწისფერი ყელით, მომრგვალო თავით და ყვითელი თვალებით. კუდზე 3–4 ზოლი აქვს. ხშირად ჰაერში, ერთ ადგილზე ჩერდება და ფრთების ფართქალით მიწას ათვალიერებს.
სიგრძე 59–70 სმ-ია, გაშლილი ფრთების სიგანე 1,62–1,95 მ, წონა 1,2–2,3 კგ, საშუალოდ დაახლოებით 1,7 კგ. ფეხის თითები მოკლე აქვს, რისი გამოც ინგლისურად short-toed, „მოკლეთითა“ ჰქვია.
ქვემოდან უმეტესად თეთრია, ზემოდან მონაცრისფრო-ყავისფერი. ნიკაპი, ყელი და მკერდის ზედა ნაწილი ღია, მიწისფერი ყავისფერია. ფრთის ქვედა მხარე თეთრია, სუსტი ზოლებით, კუდზე კი 3–4 ზოლია. თავი მომრგვალო, ბუსავით აქვს, თვალები — კაშკაშა ყვითელი.
ღია ფერის Buteo buteo უფრო პატარაა, უფრო მოკლე ფრთებით, და ფრთის მოხრაზე მუქი ლაქა აქვს. Buteo rufinus-ს ღია, ნარინჯისფერი კუდი და მუქი მუცელი აქვს. გველიჭამია ჰაერში ბრტყლად გაშლილი ფრთებით ფრენს და ხშირად ერთ ადგილზე ჩერდება.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
რომელ სახეობებს ჰგავს
თბილი, ღია ადგილების ფრინველია: ცხოვრობს დამუშავებულ ვაკეებზე, მშრალ, ქვიან ბუჩქნარებში, მთისწინეთებსა და ნახევრად უდაბნოებში. გვხვდება 2300 მ-მდე. ბუდისთვის ხეები სჭირდება, სანადიროდ კი ღია ადგილები: მინდვრები და ველები. გავრცელებულია ხმელთაშუა ზღვის აუზიდან რუსეთამდე, ახლო აღმოსავლეთში, დასავლეთ აზიაში, ინდოეთის ნახევარკუნძულზე და ინდონეზიის ზოგ კუნძულზე. საქართველოში ყველაზე მეტი ჩანაწერი კახეთიდანაა, დედოფლისწყაროსა და საგარეჯოს მხრიდან, და აჭარიდან, ქობულეთის მუნიციპალიტეტიდან, სახალვაშოდან და ბათუმიდან. აჭარაში თითქმის ყველა ჩანაწერი სექტემბრის გადაფრენისაა. ხშირია მცხეთა-მთიანეთში, გოროვანთან, მცხეთასთან და ბაზალეთის ტბასთან, ქვემო ქართლში, გარდაბანსა და კუმისთან, და შიდა ქართლში, ნადარბაზევის ტბასთან და გორის მუნიციპალიტეტში. გვხვდება თბილისშიც, იმერეთში, წყალტუბოს მხარეში, და სამცხე-ჯავახეთში. სამეგრელო-ზემო სვანეთიდან, აფხაზეთიდან და რაჭიდან მხოლოდ ცალკეული ჩანაწერებია.
გველიჭამიას რუკაზე iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებია. საკმარისი ჩანაწერები რვა რეგიონშია: კახეთში, აჭარაში, მცხეთა-მთიანეთში, ქვემო და შიდა ქართლში, თბილისში, იმერეთსა და სამცხე-ჯავახეთში. აჭარაში ის თითქმის მხოლოდ სექტემბრის გადაფრენისას ჩანს. სამეგრელო-ზემო სვანეთიდან, აფხაზეთიდან და რაჭიდან მხოლოდ ცალკეული ჩანაწერებია. დაკვირვებები მარტიდან ოქტომბრამდეა.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
- საველე ჩანაწერი
- რამდენიმე ჩანაწერი ერთ ადგილას
- ფოტოჩანაწერი
- ჩანაწერების მქონე რეგიონი
კვების სპეციალისტია: ძირითადად ქვეწარმავლებს ჭამს, უმეტესად გველებს, ზოგჯერ ხვლიკებსაც. დიდ გველებთან ზოგჯერ მიწაზე იბრძვის. იშვიათად პატარა ძუძუმწოვრებსაც იჭერს, კურდღლის ზომამდე, ძალიან იშვიათად კი ფრინველებს და დიდ მწერებს. ნადირს ხშირად ფრენისას ყლაპავს.
პალეარქტიკაში მობუდარი ფრინველები გადამფრენები არიან: უმეტესობა ზამთარს ეკვატორის ჩრდილოეთით, ტროპიკულ აფრიკაში ატარებს, აღმოსავლეთის ზოგი ფრინველი კი ინდოეთის ნახევარკუნძულზე. სამხრეთით აგვისტოდან ნოემბრამდე მიფრინავენ და თებერვლიდან მაისამდე ბრუნდებიან. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის მობუდარ და გადამფრენ ფრინველად არის აღნიშნული. საქართველოში ჩანაწერები მარტიდან ოქტომბრამდეა, ყველაზე მეტი სექტემბერში. ჩვეულებრივ, მარტო ან წყვილად ჩანს, გადაფრენისასაც, თუმცა ზოგჯერ 12-მდე ფრინველის ჯგუფსაც ქმნის. ბევრ სხვა არწივზე მეტ დროს ატარებს ჰაერში: აღმავალ ჰაერის ნაკადებზე ფერდობებისა და ბორცვების თავზე ტრიალებს და ნადირს 500 მ-მდე სიმაღლიდან ეძებს. ღია ადგილების თავზე ხშირად ერთ წერტილში ჩერდება. ბუდეს, ჩვეულებრივ, ხეზე, შედარებით დაბლა აკეთებს და მხოლოდ ერთ კვერცხს დებს. 17 წლამდე ცოცხლობს. ძირითადად ჩუმი ფრინველია, ზოგჯერ მელოდიურად უსტვენს.
მსოფლიოში გველიჭამიას გადაშენების საფრთხე დაბლად არის შეფასებული (LC, 2021). ზრდასრული ფრინველების რიცხვი 2021 წლის შეფასებით 50 000–99 999-ია და სტაბილურია. XIX–XX საუკუნეებში ჩრდილოეთ ევროპაში მისი რიცხვი ჰაბიტატის დაკარგვისა და დევნის გამო მკვეთრად შემცირდა. ევროპაში სოფლის მეურნეობის ცვლილებები სანადირო ადგილებს ამცირებს, მონოკულტურები, ბუჩქნარი ღობეების განადგურება, პესტიციდები და მიტოვებული მიწების გატყევება კი გველების რიცხვს. მას ასევე საფრთხეს უქმნის ტყის ხანძრები, გზების მშენებლობა, ბუდეების განადგურება და დენის დარტყმა ელექტროგადამცემ ხაზებზე. სახეობა CITES-ისა და ბონის კონვენციის II დანართებშია. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში საქართველოშიც მისი საფრთხე დაბლად არის შეფასებული (LC).
Eduardo Campos Wals · Donsky · გიორგი ნაცვლიშვილი · rudyclaeys · leekelai · Denis Severin · Andro Solomanashvili
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები გველიჭამიასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის მობუდარ და გადამფრენ ფრინველად არის აღნიშნული. დაკვირვებები მარტიდან ოქტომბრამდეა.
სექტემბერში ყველაზე ხშირად აჭარაში, ქობულეთისა და ბათუმის მხარეში, გადაფრენისას. ზაფხულში — მცხეთა-მთიანეთში, კახეთსა და ქვემო ქართლში, ღია ფერდობებსა და ველებზე.
დიდი არწივია თითქმის თეთრი მუცლით, მიწისფერი ყელით, მომრგვალო, ბუსავით თავით და ყვითელი თვალებით. ხშირად ჰაერში ერთ ადგილზე ჩერდება.
იმიტომ, რომ ძირითადად გველებით იკვებება. ზოგჯერ ხვლიკებსაც ჭამს, ძალიან იშვიათად კი პატარა ძუძუმწოვრებსა და ფრინველებს.
სიგრძე 59–70 სმ-ია, გაშლილი ფრთები 1,62–1,95 მ, წონა 1,2–2,3 კგ.
არა. ზამთარს ტროპიკულ აფრიკაში ან ინდოეთის ნახევარკუნძულზე ატარებს. საქართველოში ნოემბრიდან თებერვლამდე დაკვირვებები არ არის.
გველიჭამია ადამიანისთვის უვნებელია. მსოფლიოში მისი გადაშენების საფრთხე დაბალია და რიცხვი სტაბილურია. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში საქართველოშიც LC-ად არის შეფასებული.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
