დიდი ჩიბუხა
Gallinago media
Isakov Gennady · Chuvash
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 26–30 სმ, ფრთები 43–50 სმ; 140–260 გ
- კვება
- ჭიაყელები, ლოკოკინები, მწერები
- სტატუსი საქართველოში
- გადამფრენი
- დაფიქსირებული რეგიონები
- აჭარა; თბილისი; ქვემო ქართლი; მცხეთა-მთიანეთი; სამეგრელო-ზემო სვანეთი; სამცხე-ჯავახეთი
- ჰაბიტატი
- ჭალის მდელოები, ჭაობები; გადაფრენისას სველი მდელოები
- ოჯახი
- Scolopacidae
- დაცვა
- მსოფლიოში NT (2021); საქართველოში NT (2021)
დიდი ჩიბუხა (Gallinago media) ჩვეულებრივ ჩიბუხაზე ოდნავ დიდი, მაგრამ შესამჩნევად მსხვილია: სიგრძე 26–30 სმ-ია, გაშლილი ფრთები 43–50 სმ, წონა 140–260 გ. ბუდობს სკანდინავიიდან და ჩრდილო-აღმოსავლეთ ევროპიდან დასავლეთ ციმბირამდე, ზამთარს კი საჰარის სამხრეთით, აფრიკაში ატარებს. ადამიანისთვის საშიში არ არის. საქართველოში გადამფრენია. ჩანაწერები ძირითადად აპრილ-მაისსა და აგვისტო-ოქტომბერზე მოდის, ყველაზე მეტი ჭოროხის დელტადან. ჩვეულებრივ, ერთი-სამი ფრინველი ჩანს. ფრთხილი ფრინველია და მცენარეებში იმალება, ამიტომ ხშირად მხოლოდ მაშინ შეამჩნევთ, როცა ფეხქვეშიდან აფრინდება.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ დიდი ჩიბუხა
მკვრივი, მოკლეკისერა ჩიბუხაა, ჩვეულებრივ ჩიბუხაზე მოკლე, 6–7 სმ სიგრძის ნისკარტით. ზემოდან მურა-ჭრელია, ქვემოდან განივზოლიანი, თვალზე მუქი ზოლი გასდევს. ფრენისას ტყის ქათამს უფრო ჰგავს, ვიდრე ჩვეულებრივ ჩიბუხას.

სხეული ზემოდან მურა-ჭრელია, ქვემოდან მთლიანად განივად დაზოლილი. თვალზე მუქი ზოლი გასდევს, ნისკარტი კი მსგავს ჩიბუხებთან შედარებით მოკლე და ძლიერია.
ფრთები განიერია, ფრენისას ფრთაზე ღია ზოლი უჩანს. კუდის შუა ნაწილი მურაა, გვერდები თეთრი, რაც კუდის გაშლისას კარგად ჩანს.
აფრენისას დიდ მანძილზე სწორად მიფრინავს და მერე ისევ ბალახში ეშვება. მსხვილი სხეული ფრენისას განსაკუთრებით შესამჩნევია, ამიტომ ჩვეულებრივ ჩიბუხაზე მძიმედ გამოიყურება. ხმა სუსტია და იშვიათად ისმის.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
რომელ სახეობებს ჰგავს
ბუდობს ჭალის და ბორცვიან მდელოებზე, ბუჩქნარიან ჭაობებსა და ტორფიანებზე, ტაიგასა და ტყე-ტუნდრაში, სკანდინავიის მთებში კი ტყის ზედა საზღვართან. ურჩევნია ადგილები, სადაც ნიადაგში ბევრი ჭიაყელაა. გადაფრენისას და ზამთარში სველ და ნაკლებად სველ მდელოებზე, ჭაობების ნაპირებზე, დატბორილ მინდვრებსა და ტბების ბალახიან ნაპირებზე ჩერდება. საქართველოში უახლესი ჩანაწერების უმეტესობა ჭოროხის დელტიდან და ბათუმიდანაა, დანარჩენი თბილისიდან, ქვემო ქართლიდან, მცხეთა-მთიანეთიდან, სამეგრელო-ზემო სვანეთიდან და სამცხე-ჯავახეთიდან. ძველი აღწერით, გაზაფხულზე მტკვრისა და არაგვის გაყოლებით მიფრინავდა ჩრდილოეთისკენ, კავკასიონის გადაღმა, და ჩერდებოდა გარდაბნის ველებზე, მტკვრის ნაპირის სველ მინდვრებზე, მუხრანის, სკრის, ხვედურეთისა და გორის ჭაობებში და ერწოს ტბასთან.
ჩანაწერები ჯერ არ გვაქვს
ამ სახეობის დადასტურებული დაკვირვება ატლასში ჯერ არ არის, ამიტომ არ ვიცით, საქართველოს რომელ რეგიონებში გვხვდება.
გაგვიზიარე დაკვირვებანახე ეს სახეობა? ფოტო და ადგილი საკმარისია.
ძირითადად ჭიაყელებით იკვებება: ბუდობის ადგილებში ისინი მისი საკვების 90%-მდეა. ჭამს ასევე ლოკოკინებს, ხოჭოებს და სხვა მწერებს და მათ მატლებს, იშვიათად ჭაობის მცენარეების თესლს. საკვებს რბილ ტალახში ნისკარტის ჩაყოფით ეძებს ან თვალით პოულობს და აიღებს. ჩვეულებრივ ჩიბუხაზე უფრო მშრალ ადგილებშიც იკვებება.
ცნობილია გრძელი, გაუჩერებელი გადაფრენებით: შვედეთიდან აფრიკამდე 4 000–7 000 კმ-ს 60–90 საათში გადის, საკვებად არ ჩერდება და ცხიმის მარაგით ცოცხლობს. ერთი ფრინველი 84 საათში 6 760 კმ-ს გაუჩერებლად გაფრინდა, სიჩქარე 97 კმ/სთ-ს აღწევს, ფრენის სიმაღლე კი 8 700 მ-ს. ბუდობის ადგილებს აგვისტოს დასაწყისიდან ტოვებს, აფრიკიდან კი მარტ-აპრილში ბრუნდება. საქართველოში ძველი აღწერით აპრილის მეორე ნახევარში ჩნდებოდა, ყველაზე ძლიერი გადაფრენა კი მაისის შუა რიცხვებიდან ივნისის დასაწყისამდე გრძელდებოდა. ბუდობს აპრილის ბოლოდან ივლისის დასაწყისამდე. მამლები ბინდისას საერთო სათამაშო მოედანზე, ტოკზე იკრიბებიან: გაბერილი მკერდით და გაშლილი თეთრგვერდა კუდით დგანან, ჰაერში ხტებიან და ტკაცუნს, წკაპუნს, ზუზუნს და სტვენას გამოსცემენ. ჯგუფის ხმა 300 მ-ზე მეტ მანძილზე ისმის. ბუდე მიწაზე, მცენარეებში კარგად დამალული ფოსოა, დებს 3–4 კვერცხს.
მსოფლიოში დიდი ჩიბუხა საფრთხესთან ახლოსაა (NT, 2021). ზრდასრული ფრინველები 200 000–380 000-ია და მათი რიცხვი მცირდება: ევროპული პოპულაცია ბოლო სამ თაობაში 21,1%-ით შემცირდა. ორი ცალკე პოპულაცია არსებობს: სკანდინავიური, 13 000–35 000 ზრდასრული ფრინველით, და დასავლეთ ციმბირისა და ჩრდილო-აღმოსავლეთ ევროპის, 191 000–344 000 ფრინველით. მთავარი საფრთხეებია ჭალის მდელოების დაშრობა და ინტენსიურ სოფლის მეურნეობად გადაქცევა, მდინარის ხეობების წყალსაცავებით დატბორვა, მიტოვებული მდელოების გაბუჩქება და გაზაფხულის ხანძრები. მასზე ნადირობენ აღმოსავლეთ ევროპასა და აფრიკაში, სომხეთში, ამასიაში, 15–20 დღეში რამდენიმე ათასი ფრინველი მოკლეს. შესულია CMS-ის II დანართში, AEWA-ს ფარგლებში კი 2004 წელს საერთაშორისო სამოქმედო გეგმა მიიღეს. საქართველოს 2021 წლის რეგიონული შეფასებითაც საფრთხესთან ახლოსაა (NT), რიცხვი კი მცირდება.
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები დიდი ჩიბუხასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ, გადამფრენად. ჩანაწერები ძირითადად აპრილ-მაისსა და აგვისტო-ოქტომბერზე მოდის. საქართველოში არ ბუდობს: მისი საბუდარი ადგილები სკანდინავიიდან დასავლეთ ციმბირამდეა.
ყველაზე მეტი უახლესი ჩანაწერი ჭოროხის დელტიდან და ბათუმიდანაა. ჩანს თბილისში, ქვემო ქართლსა და მცხეთა-მთიანეთშიც. ეძებეთ სველ მდელოებსა და ჭაობების ბალახიან ნაპირებზე.
დიდი ჩიბუხა უფრო მსხვილია და ნისკარტი მოკლე აქვს. მუცელი მთლიანად დაზოლილი აქვს, კუდის გვერდები თეთრი. აფრენისას დიდ მანძილზე სწორად მიფრინავს, ფრენისას კი ტყის ქათამს უფრო ჰგავს.
სიგრძე 26–30 სმ-ია, გაშლილი ფრთები 43–50 სმ, წონა 140–260 გ. ნისკარტი 6–7 სმ-ია. ჩვეულებრივ ჩიბუხაზე ოდნავ გრძელია, მაგრამ გაცილებით მსხვილი.
ძირითადად ჭიაყელებს, რომლებიც ბუდობისას საკვების 90%-მდეა. ჭამს ასევე ლოკოკინებს და მწერებს, იშვიათად თესლებს. საკვებს რბილ ტალახში ეძებს.
გაუჩერებლად 4 000–7 000 კმ-ს 60–90 საათში გადის. ერთმა ფრინველმა 84 საათში 6 760 კმ გაფრინდა, სიჩქარე კი 97 კმ/სთ-ს აღწევს.
ადამიანისთვის უვნებელია. მსოფლიოში საფრთხესთან ახლოსაა (NT, 2021), საქართველოს 2021 წლის შეფასებითაც NT კატეგორიაშია. გადამფრენ ფრინველს ნუ დააფრთხობთ, რადგან გზის გასაგრძელებლად ძალა სჭირდება.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.























