ტყის ქათამი
Scolopax rusticola
Guy Babineau · North Ostrobothnia
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 33–38 სმ; ფრთები 55–65 სმ; 270–350 გ
- კვება
- ძირითადად ჭიაყელები; მწერები, მატლები, მოლუსკები
- სტატუსი საქართველოში
- გადამფრენი და მოზამთრე
- ჰაბიტატი
- ფოთლოვანი და შერეული ტყე ხშირი ქვეტყით
- ოჯახი
- Scolopacidae
- დაცვა
- მსოფლიოში LC (2019); საქართველოში LC
ტყის ქათამი (Scolopax rusticola) ტყეში მცხოვრები ჭაობის ფრინველია: მოწითალო-მურა, ჭრელი ბუმბული ჩამოცვენილ ფოთლებში თითქმის უხილავს ხდის. 6–8 სმ სიგრძის სწორი ნისკარტით რბილ მიწაში ჭიაყელებს ეძებს, თავის მაღლა და უკან განლაგებული თვალებით კი თითქმის მთელ გარშემო სივრცეს ხედავს. აქტიურია განთიადსა და შებინდებისას, დღისით იშვიათად ჩანს, თუ ფეხქვეშიდან არ ააფრინეს. საქართველოში გადამფრენი და მოზამთრე ფრინველია, ყველაზე ხშირად ოქტომბერ–ნოემბერში და მარტში ჩანს. ნადირობის ობიექტია, ადამიანისთვის კი სრულიად უვნებელია.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ ტყის ქათამი
მკვრივი, მოკლეფეხა ფრინველია გრძელი, სწორი ნისკარტით, ჩიბუხაზე ბევრად მსხვილი. ზემოდან მოწითალო-მურაა, რთული, ჭრელი ნახატით, ქვემოდან მოყვითალო. ყველაზე მარტივი საცნობი ნიშანი თავზე განივი შავი ზოლებია. ფრთები მომრგვალო აქვს.

სიგრძე 33–38 სმ-ია, 6–8 სმ ნისკარტის ჩათვლით, გაშლილი ფრთები 55–65 სმ, წონა 270–350 გ. მამალი დედალზე ბევრად დიდია, მაგრამ ბუნებაში მათი გარჩევა შეუძლებელია.
თავზე შავი ზოლები განივად გასდევს, ჩიბუხებს კი სიგრძივი ზოლები აქვთ. ასე ერთი შეხედვითაც გაარჩევთ ჩიბუხასა და დიდ ჩიბუხასგან, რომლებიც ღია ჭაობებში ცხოვრობენ და არა ტყეში. ნისკარტის ფუძე ხორცისფერია, წვერი მუქი, ფეხები ნაცრისფრიდან მოვარდისფრომდე.
დიდი თვალები თავის მაღლა და გვერდებზე აქვს განლაგებული, ამიტომ თითქმის 360 გრადუსით ხედავს. აფრენისას ფრთები ხმაურით უზუზუნებს. ტყეში ხვეულად და ფართხალით მიფრინავს, ღია ადგილზე კი სწრაფად და პირდაპირ.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
რომელ სახეობებს ჰგავს
ბუდობს დიდ, დაუნაწევრებელ ფოთლოვან და შერეულ ტყეებში, ხშირი ქვეტყით: მაყვლით, თხილით, გვიმრით ან მოცვით. ტყეში მას სჭირდება მშრალი, თბილი ადგილი დასასვენებლად, ნესტიანი ადგილი საკვებისთვის და ფრენისთვის ღია მინდორი. ზამთარში დღისით ბუჩქნარშიც ჩერდება, ღამით კი მოუყინავ საძოვრებსა და მდელოებზე იკვებება, უმჯობესია ტყიდან 1 კმ-ის მანძილზე. საქართველოში ძირითადად გადაფრენისას ჩანს: საგაზაფხულო გადაფრენა მარტის შუა რიცხვებში იწყება და თვეზე მეტხანს გრძელდება, საშემოდგომო კი სექტემბრის ბოლოს იწყება და ორ თვემდე გრძელდება. ნაწილი შავი ზღვის სანაპიროზე ზამთრობს. ძველ აღწერებში ბორჯომის ტყეებში მცირე რიცხვით ბუდობაც არის ნახსენები, თუმცა 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის მხოლოდ გადამფრენ და მოზამთრე ფრინველადაა აღნიშნული.
ტყის ქათმის რუკა iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს აერთიანებს. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან, ხოლო სტატუსი ერთმანეთისგან გამოყოფს საკმარისი ჩანაწერების მქონე რეგიონებსა და რეგიონებს, სადაც ჩანაწერები ცოტაა. ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და პოპულაციის სიმჭიდროვედ არ უნდა განვიხილოთ. ჩანაწერები ჯერ ძალიან ცოტაა იმისთვის, რომ რომელიმე რეგიონი გავრცელების ნაწილად მოინიშნოს.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
- საველე ჩანაწერი
- ჩანაწერების მქონე რეგიონი
ძირითადად ჭიაყელებს ჭამს, აგრეთვე მწერებსა და მათ მატლებს, მტკნარი წყლის მოლუსკებსა და ზოგ თესლს. საკვებს რბილ, ნესტიან მიწაში გრძელი, მგრძნობიარე ნისკარტის ჩაყოფით ეძებს, ხშირად ბუჩქებში, თვალს მოფარებულად. ამიტომ მიწის გაყინვა მისთვის საშიშია: ყინვიან ზამთარში ფრინველები შიმშილობენ და საკვების საძებნელად ქალაქებშიც ჩნდებიან.
აქტიურია განთიადსა და შებინდებისას, დღისით კი ტყეში იმალება. ჩვეულებრივ, მარტო ცხოვრობს და მარტო მიფრინავს, მაგრამ ამინდი ან რელიეფი მათ ზოგჯერ ერთად ყრის. საქართველოში ყველაზე მეტი დაკვირვება ოქტომბერ–ნოემბერზე და მარტზე მოდის. აპრილიდან ივნისამდე, შებინდებისას, მამალი ტყის თავზე სატრფიალო ფრენას აკეთებს და ჩუმ „ორრ, ორრ, ორრ“-ს და მკვეთრ „პისტ“-ს გამოსცემს. ბუდე მიწაზე, დაბალ საფარში, ფოთლებით ამოფენილი ფოსოა. კვერცხებზე მხოლოდ დედალი ზის, 21–24 დღე. ბარტყები ბუდეს მაშინვე ტოვებენ, 10 დღის შემდეგ მოკლე მანძილზე ფრენენ, ფრთას კი 15–20 დღეში ისხამენ. ამბობენ, რომ საფრთხის დროს დედალი ბარტყს ფეხებს შორის მოიქცევს და გადაჰყავს, მაგრამ ეს მხოლოდ ცალკეული დაკვირვებებით არის ცნობილი.
მსოფლიოში ტყის ქათმის გადაშენების საფრთხე დაბლად არის შეფასებული (LC, 2019). არეალი და რიცხვი ძალიან დიდია: დაახლოებით 14–16 მილიონი ფრინველი. ბუდობის ადგილებში მთავარი საფრთხე ტყეების დანაწევრებაა, სხვა დროს კი მუდმივი მდელოების შემცირება და სოფლის მეურნეობის ინტენსიფიკაცია. ფრინველის გრიპიც, შესაძლოა, საფრთხე გახდეს. ნადირობის გავლენა მის რიცხვზე ცუდად არის შესწავლილი. საფრანგეთში, ბრეტანში, სანადირო ტერიტორიაზე მოზამთრე ფრინველების გადარჩენა იმდენად დაბალი აღმოჩნდა, რომ მკვლევრებმა ნადირობაში სიფრთხილისკენ მოუწოდეს. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში არ არის. განახლებულ, ჯერ დაუმტკიცებელ შეფასებაში (2021) საქართველოშიც საფრთხე დაბლად არის შეფასებული (LC), რიცხვი კი სტაბილურად.
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები ტყის ქათამთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ, გადამფრენ და მოზამთრე ფრინველად. ყველაზე ხშირად ოქტომბერ–ნოემბერში და მარტში ჩანს. ნაწილი შავი ზღვის სანაპიროზე ზამთრობს. ძველ აღწერებში ბორჯომის ტყეებში მცირე რიცხვით ბუდობაც არის ნახსენები, მაგრამ ახალ მონაცემებში ბუდობა არ ჩანს.
მოწითალო-მურა, ჭრელი ბუმბული ტყის ფოთლებს ერწყმის. დღისით ის ქვეტყეში უძრავად ზის და აქტიური განთიადსა და შებინდებისას ხდება. ამიტომ, ჩვეულებრივ, მხოლოდ მაშინ შეამჩნევთ, როცა ფეხქვეშიდან ფრთების ზუზუნით აფრინდება.
ბევრად მსხვილი და მკვრივია, თავზე კი შავი ზოლები განივად აქვს, ჩიბუხას კი სიგრძივად. ტყეში ცხოვრობს, ჩიბუხა და დიდი ჩიბუხა კი ღია ჭაობებსა და სველ მდელოებზე. ფრთებიც მომრგვალო აქვს.
ძირითადად ჭიაყელებს, ასევე მწერებს, მატლებს, მოლუსკებსა და ზოგ თესლს. საკვებს რბილ მიწაში გრძელი ნისკარტით ეძებს. ამიტომ ყინვა, რომელიც მიწას ყინავს, მისთვის შიმშილს ნიშნავს.
ეს მამლის სატრფიალო ფრენაა. აპრილიდან ივნისამდე, შებინდებისას, ის ტყის თავზე დაფრინავს და ჩუმ „ორრ, ორრ, ორრ“-ს და მკვეთრ „პისტ“-ს გამოსცემს. ხმები იმდენად ინდივიდუალურია, რომ მამლების თვლა ზოგ ქვეყანაში რიცხვის შესაფასებლად გამოიყენება.
ადამიანისთვის სრულიად უვნებელია. მსოფლიოში მისი გადაშენების საფრთხე დაბალია (LC, 2019), საქართველოშიც LC კატეგორიაშია. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში არ არის და ნადირობის ობიექტია.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.






















