კავკასიური ციყვი
Sciurus anomalus
საშუალო ზომის ხის ციყვი წაბლისფერ-რუხი ზურგით, ღია თვალის რგოლით და ჟანგიანი ან მოყვითალო მუცლით, რომელიც თეთრი არ არის. საქართველოში მშობლიური მუდმივი სახეობაა.
სწრაფი მიმოხილვა
მთავარი მონაცემები ერთი შეხედვით
კვება
თესლი / კაკალი
სტატუსი საქართველოში
მუდმივი
ზომა
32–36 სმ საერთო
ჰაბიტატი
ტყე / ბაღი
ოჯახი
Sciuridae
კონსერვაცია
LC / VU
ადამიანთან ურთიერთობა: შხამი არ აქვს და შეხებით შხამიანი არ არის. დაჭერისას ან კუთხეში მოქცევისას შეიძლება უკბინოს. ნებისმიერ ველურ ძუძუმწოვარს თეორიულად შეიძლება ჰქონდეს ცოფი; საქართველოს ლიტერატურაში ძირითად წყაროდ უფრო მელა, ტურა, მგელი და ძაღლი სახელდება და არა ეს სახეობა. არ აჭმიოთ და არ აიყვანოთ. კავკასიის ზოგ ნაწილში თხილისა და ხილის ბაღებში შედის; ეს მოსავლის საკითხია და არა სამედიცინო.
მიმოხილვა
რა არის კავკასიური ციყვი
კავკასიური ციყვი (Sciurus anomalus) საქართველოში მშობლიური ხის ციყვია წაბლისფერ-რუხი ზურგით და ჟანგიანი მუცლით. ძუძუმწოვარია ციყვისებრთა ოჯახიდან (Sciuridae) და აქ მუდმივად ბინადრობს. სახეობის დონეზე საერთო სიგრძე დაახლოებით 32–36 სმ-ია, კუდი 13–18 სმ, მასა დაახლოებით 250–410 გ. შხამი არ აქვს; დაჭერისას შეიძლება უკბინოს. IUCN-ის მიხედვით გლობალურად ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში მოწყვლადია (VU, A1e) შესახლებული სახეობის ზეწოლის გამო.
ბოლო განახლება
გალერეა
კავკასიური ციყვი ფოტოებში
ფოტო: ზაური ხაჩიძე
ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი ·
საქართველოს ველში
ფოტო: Yuri Samoylov · Wikimedia Commons
ვაკის პარკი, თბილისი ·
ფოტო: Zeynel Cebeci · Wikimedia Commons
საიმბეილი ·
ფოტო: Zeynel Cebeci · Wikimedia Commons
საიმბეილი ·
ფოტო: VisamLord90 · Wikimedia Commons
ალაჩამი ·
ფოტო: Bouke ten Cate · Wikimedia Commons
ლესბოსი ·
ფოტო: Adem · Wikimedia Commons
სუშეჰრი ·
ფოტო: Esin Üstün · Wikimedia Commons
სტამბოლი ·
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ კავკასიური ციყვი
საშუალო ხის ციყვი წაბლისფერ-რუხი ზურგით, ღია თვალის რგოლით და ჟანგიანი ან მოყვითალო მუცლით. საქართველოში მშობლიური მუდმივია.
საერთო სიგრძე დაახლოებით 32–36 სმ, კუდი 13–18 სმ, მასა დაახლოებით 250–410 გ. მამალსა და დედალს ზომითა და ფერით გამოკვეთილი სხვაობა არ აქვს. კლანჭები ხის ციყვისთვის შედარებით მოკლეა. ყურებზე ზამთარში შეიძლება პატარა ფუნჯი (დაახლოებით 1.0–1.2 სმ) გამოჩნდეს არეალის ჩრდილოეთში; ეს არ არის S. vulgaris-ის გრძელი ფუნჯი (დაახლოებით 2.5–3.5 სმ იქ, სადაც ორივეა). ამ გვერდზე ბორჯომ-ხარაგაულის 2015 წლის 4 ივნისის ფოტოზე ყურები მოკლე და მომრგვალებულია, გრძელი ფუნჯის გარეშე.
ზურგი ნომინატურ ქვესახეობაში (S. a. anomalus) წაბლისფერ-რუხია; ეს არის ამიერკავკასიის, თურქეთისა და ლესბოსის ფორმა. თვალის გარშემო ღია ქვიშისფერი ან ყვითელი რგოლი ჩვეულებრივია. მუცელი ჟანგიანი წაბლისფერიდან მოყვითალომდეა — თეთრი არ არის. კუდი ბუსუსიანია და შეიძლება ყვითელ-ყავისფერი იყოს ან მუქი წითელი. ზაფხულისა და ზამთრის ბეწვი მსგავსია; მუცელი ზამთარში უფრო ჟანგიანი შეიძლება ჩანდეს.
საქართველოში Sciurus-ის მეორე სახეობა შესახლებული ევროპული ციყვია (S. vulgaris), რომელიც Bukhnikashvili et al. 2023-შია დათვლილი. ველში განასხვავეთ მუცლით: vulgaris-ში თეთრი ან კრემისფერი, anomalus-ში ჟანგიანი ან მოყვითალო. Vulgaris უფრო მკაცრად ხეზეა და ზამთარში, გადაფარვის ზონაში, უფრო გრძელი ყურის ფუნჯი აქვს. თხილია (Glis glis) უფრო პატარაა, რუხი, ღამის და ციყვის კუდიან იერს არ იძლევა. ამ ატლასში vulgaris-ისა და თხილიას გვერდი ჯერ არ არის.
შხამიანი არ არის. დღისით ქართულ ტყეში ან ქალაქის პარკში ციყვი, ჟანგიანი მუცლით და გრძელი ყურის ფუნჯის გარეშე, Sciurus-მდე ამოცნობისას ეს სახეობაა. ბალიშებსა და სარძევეებს შესამოწმებლად არ აიყვანოთ.
ბიოლოგია
ჰაბიტატი, კვება, ქცევა და კონსერვაცია
ჰაბიტატი და გავრცელება
საქართველოში ეძებეთ ფოთლოვან და შერეულ ტყეში — წიფელი, წაბლი, მუხა, თხილი — აგრეთვე ხეხილის ბაღსა და პარკში, სადაც დიდი ხეებია. National Geographic Georgia ქართულ არეალს კავკასიონის სამხრეთ და მცირე კავკასიონის ჩრდილოეთ ფერდობებზე ათავსებს. Koprowski და თანაავტორები კავკასიურ ლიტერატურას ასე აჯამებენ: წიფლნარი დაახლოებით 2 000 მ-მდე ტიპიურია, წიწვოვანი ტყე კი ხშირად თავს არიდებს; ეს კავკასიის დონის სურათია და არა საქართველოს ცალკე გაზომილი სარტყელი. იგივე მიმოხილვა ამბობს, რომ ამიერკავკასიაში სახეობა უფრო იმ სიმაღლეებზე რჩება, სადაც თოვლი იშვიათია. ამ გვერდის ბორჯომ-ხარაგაულის ფოტოზე ინდივიდი წიწვოვან ტოტზეა — ერთი დაკვირვება და არა ჰაბიტატის წესის გადაწყვეტა. დასახელებული წერტილებია: ტიპის ლოკალობა საბეკას ციხე, მდინარე სულორი, ქუთაისიდან დაახლოებით 25 კმ სამხრეთ-დასავლეთით (Chaworth-Musters 1937); ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი, 2015 წლის 4 ივნისი (ზაური ხაჩიძის ფოტო ამ გვერდზე); ვაკის პარკი, თბილისი, 2025 წლის 9 თებერვალი (Yuri Samoylov-ის ფოტო ამ გვერდზე). Bukhnikashvili, Kandaurov, Sheklashvili და Natradze 2023 საქართველოს 71 ჩანაწერს აგროვებენ 1855–2022 წლებიდან — უმეტესად მუზეუმი და ლიტერატურა, ორი გამოუქვეყნებელი საველე ჩანაწერი — და ადგილების სრულ სიას აქ არ ბეჭდავენ. ადმინისტრაციული რეგიონები ამ გვერდზე არ არის რუკაზე დატანილი. მთელ ქვეყანაში თანაბარ სიმჭიდროვეს ნუ ივარაუდებთ.
კვება
ცალკე ქართული კვების კვლევა ამ გვერდზე არ არის. მთელ არეალში მთავარი საკვები ხის თესლია: მუწუკი, წიფლის კაკალი, წაბლი, ნიგოზი, თხილი. კავკასიურ აღწერებშია აგრეთვე გარგარის გულაკი, ხილი (ვაშლი, მსხალი, ატამი, ყურძენი, ქლიავი), კენკრა, სოკო და იშვიათად მწერი, კვერცხი ან ბარტყი. კაკალს ინახავს ხის ღრუში, კლდის ნაპრალში ან ნაგებობაში; Enukidze 1960 საცავებს 5–6 კგ-მდე აღწერს. ზოგ ადგილას თესლს ფოთოლშიც ჩაფლავს. დავიწყებული მარაგის ნაწილი შეიძლება აღმოცენდეს — ეს თესლის გავრცელების როლია, არა სპეციალიზებული „მებაღეობა“. საქართველოში რეალისტური სურათი ტყისა და ბაღის თესლია, მაგრამ ადგილობრივი მენიუ აქ არ არის გაზომილი.
ქცევა
აქტიურია დღისით და ზამთარში არ სძინავს. ხშირად დილით და გვიან შუადღისას მოძრაობს, სიცხეში შუადღეს ჩერდება; ზამთარში აქტივობა შუადღისკენ იწევს. იკვებება ხეზეც და მიწაზეც და ევროპულ ციყვზე (Sciurus vulgaris) უფრო სახმელეთოა. ხეებს შორის ნახტომი კავკასიურ ლიტერატურაში იშვიათია. ბუდე ჩვეულებრივ ხის ღრუა ხავსითა და მშრალი ფოთლით, ხშირად 5–14 მ სიმაღლეზე, შესასვლელით სამხრეთის ან სამხრეთ-აღმოსავლეთისკენ; ბუდე ქვების, ფესვების ან შენობის ქვეშაც არის აღწერილი. Enukidze 1960-ის მიხედვით ზრდასრული წელიწადში ორჯერ იცვლის ბეწვს: გაზაფხულზე (თებერვალი–აპრილი) და შემოდგომაზე (სექტემბერი–ოქტომბერი); 1 500 მ-ზე მაღლა გამოცვლა გრძელდება. გამრავლება წლის დიდ ნაწილში შეიძლება; ამიერკავკასიაში 2–7 ნაშიერი ყველაზე ხშირად იანვრის ბოლოს–თებერვლის დასაწყისში, აპრილში და ივლისის შუა–აგვისტოს ბოლოს არის აღნიშნული. ეს რეგიონული თარიღებია და არა ქართული ბუდის ნიმუში. ნაშიერებს დედალი უვლის. ხმა მკვეთრი მეტალისებრი chit-chit-chit-ია; Stroganova მას მწვანე კოდალას ადარებს. ამ გვერდზე ქართული ჩანაწერი არ არის; მოცემულია xeno-canto XC961887 (Stuart Fisher, სარიერი, სტამბოლი, 2008-12-22), ჩამწერის მიერ აღნიშნული როგორც uncertain.
კონსერვაცია
Yiğit, Kryštufek, Sozen, Bukhnikashvili და Shenbrot სახეობას IUCN Red List-ზე ნაკლებად საფრთხის ქვეშ აფასებენ (2016 შეფასება; 2017 წლის შესწორებული ვერსია). გლობალური არეალი ფართოა; მთავარ საფრთხედ ჰაბიტატის განადგურება სახელდება. საქართველოს 2014 წლის წითელი ნუსხა (დადგენილება №190) მას მოწყვლადად (VU, A1e) სვამს: შესახლებული სახეობის ზეწოლის ქვეშ. ეს შესახლებული ციყვი Sciurus vulgaris-ია, 1937 წელს ალთადან დიდი კავკასიონის ჩრდილოეთ ფერდობზე გაშვებული და ახლა S. anomalus-თან ერთსა და იმავე ადგილებში გვხვდება კავკასიის ნაწილში (Stroganova 1958; Vereshchagin 1967). Bukhnikashvili et al. 2023 საქართველოში S. vulgaris-ის ჩანაწერებსაც ითვლის (54 ჩანაწერი იმავე კრებულში). ველში სახეობამდე ამოცნობა მაინც საჭიროა. ამ ატლასში ევროპული ციყვის გვერდი ჯერ არ არის. ადგილობრივი ზეწოლაა ტყის კარგვაც და, ისტორიულად, ბეწვის მოპოვება; ახლანდელი ეროვნული ტენდენცია აქ არ არის გაზომილი. წითელ ნუსხაში შეტანა ნიშნავს, რომ ტაქსონი საქართველოში დაცულად ითვლება; IUCN-ის LC ნადირობის ნებართვად ნუ ჩათვლით.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები კავკასიური ციყვი-თან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
კი. მშობლიური მუდმივი სახეობაა. ტიპის ლოკალობა ქუთაისის მახლობლად შეიზღუდა. ეროვნულ ძუძუმწოვრების სიებშია.
ფოთლოვან და შერეულ ტყეში, ხეხილის ბაღსა და პარკში დიდი ხეებით. დასახელებული წერტილებია ტიპის ლოკალობა ქუთაისთან; ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი (ფოტო, 2015 წლის 4 ივნისი); ვაკის პარკი თბილისში (ფოტო, 2025 წლის 9 თებერვალი). 2023 წლის კრებულში საქართველოს 71 ჩანაწერია 1855–2022 წლებიდან. ეს გვერდი ყველა რეგიონს არ რუკავს.
საშუალო ხის ციყვი, წაბლისფერ-რუხი ზურგი, ღია თვალის რგოლი, ჟანგიანი ან მოყვითალო მუცელი — არა თეთრი. საერთო სიგრძე დაახლოებით 32–36 სმ, კუდი 13–18 სმ.
ევროპულ ციყვს (Sciurus vulgaris) მუცელი თეთრი ან კრემისფერია და ზამთარში, სადაც ორივეა, ყურის ფუნჯი უფრო გრძელია. კავკასიურს მუცელი ჟანგიანი ან მოყვითალოა.
ძირითადად ხის თესლსა და კაკალს. კვება საქართველოში ცალკე ამ გვერდზე არ არის შესწავლილი.
დღისით, მთელი წელი. ზამთარში არ სძინავს. მუდმივია და ფრინველივით არ მიგრირებს.
კი. მკვეთრი მეტალისებრი chit-chit-chit. ამ გვერდის ჩანაწერი თურქეთიდანაა (xeno-canto XC961887) და ჩამწერის მიერ აღნიშნულია როგორც uncertain; ქართული ჩანაწერი აქ არ არის.
შხამიანი არ არის. დაჭერისას შეიძლება უკბინოს. არ აიყვანოთ.
გლობალურად ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში მოწყვლადია შესახლებული ციყვის გამო. IUCN-ის LC ნადირობის ნებართვად ნუ ჩათვლით.
წყაროები
წყაროები
წყაროები
წყაროები
- Yiğit et al. 2016/2017 — IUCN Red List, Sciurus anomalus
- Koprowski, Gavish & Doumas 2016 — Mammalian Species 48, Sciurus anomalus
- Bukhnikashvili, Kandaurov, Sheklashvili & Natradze 2023 — Rodent and hare records in Georgia, 1855–2022
- Bukhnikashvili & Kandaurov 2002 — The annotated list of mammals of Georgia
- საქართველოს მთავრობის დადგენილება №190 (2014) — წითელი ნუსხა
- Chaworth-Musters 1937 — type locality of Sciurus anomalus
- National Geographic Georgia — კავკასიური ციყვი
- ASM Mammal Diversity Database — Sciurus anomalus
- Stroganova 1958 — ecology of Sciurus anomalus
- Enukidze 1960 — biology of the Transcaucasian squirrel
- Vereshchagin 1967 — Mammals of the Caucasus
- ზაური ხაჩიძე — კავკასიური ციყვი, ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი (2015-06-04)
- Wikimedia Commons — Sincap, Saimbeyli (Zeynel Cebeci, CC BY-SA 4.0)
- Wikimedia Commons — Vake Park, Tbilisi (Yuri Samoylov, CC BY-SA 4.0)
- Wikimedia Commons — Sincap 02, Saimbeyli (Zeynel Cebeci, CC BY-SA 4.0)
- Wikimedia Commons — Alaçam, Samsun (VisamLord90, CC BY-SA 4.0)
- Wikimedia Commons — Lesbos (Bouke ten Cate, CC BY 4.0)
- Wikimedia Commons — nest, Suşehri (Adem, CC BY-SA 4.0)
- Wikimedia Commons — Istanbul (Esin Üstün, CC BY 2.0)
- xeno-canto XC961887 — Sciurus anomalus (Stuart Fisher; ID uncertain)
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები
