მცირე თხუნელა
Talpa levantis
James Eaton · Dilijan National Park
მთავარი მონაცემები
- კვება
- მწერიჭამია: მუხლუხები, მატლები, ჭიაყელები
- სტატუსი საქართველოში
- ადგილობრივი, ფართოდ გავრცელებული
- ზომა
- სხეული 8,2–12,5 სმ, წონა 21–67 გ
- ჰაბიტატი
- ფოთლოვანი ტყე, ხეობა, მთის მდელო
- ოჯახი
- Talpidae
- კონსერვაცია
- LC / LC
მცირე თხუნელა (Talpa levantis) ევრაზიული თხუნელების ერთ-ერთი ყველაზე პატარა სახეობაა: 21–67 გ-ს იწონის. საქართველოში ბევრგანაა ნაპოვნი: ზუგდიდიდან და ბათუმიდან ქუთაისამდე, გორამდე, თბილისამდე, ომალომდე და ლაგოდეხამდე. სხვა თხუნელებისგან განსხვავებით, ძირითადად მწერებს, განსაკუთრებით პეპლების მუხლუხებს ჭამს. ხშირად კავკასიურ თხუნელასთან ერთად ცხოვრობს და ბუნებაში მათი გარჩევა თითქმის შეუძლებელია. კავკასიის პოპულაციებს ახლა ზოგი კვლევა ცალკე სახეობად, Talpa transcaucasica-დ განიხილავს.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ მცირე თხუნელა
პატარა თხუნელაა, მოშავო-ნაცრისფერი ან შავი ბეწვით და კანის ქვეშ დამალული თვალებით. ფეხები ღია ფერისაა, წინა კლანჭები მოთეთრო, დრუნჩის წვერი ღია, ცხვირის ბოლო კი შავი. კავკასიურ თხუნელას ძალიან ჰგავს: სანდო ნიშანი ლავიწის ძვალშია.
მამრის სხეული 82–125 მმ-ია, მდედრის 84–123 მმ, კუდი 20–37 მმ, უკანა ტერფი 14,5–20 მმ. მამრი 22–65 გ-ს იწონის, მდედრი 21–67 გ-ს. ზომა რეგიონებს შორის ძლიერ განსხვავდება: ცენტრალური კავკასიის თხუნელები ჩრდილო-დასავლეთისაზე 85%-ით მძიმეა. მაღლა უფრო დიდები არიან, კავკასიურ თხუნელასთან ერთად კი უფრო პატარები.
ბეწვი მოშავო-ნაცრისფერი ან შავია. ფეხები ღია ფერისაა, წინა კლანჭები მოთეთრო. დრუნჩის წვერი ღიაა, ცხვირის ბოლო შავი. თვალები კანის ქვეშაა.
კავკასიური თხუნელა ერთად ცხოვრობს მცირესთან და იმავე გვირაბებშიც კი დაუჭერიათ. სადაც ორივე ცხოვრობს, მცირე ჩვეულებრივ უფრო პატარაა, მაგრამ ცალ-ცალკე მცხოვრები პოპულაციების ზომები ფარავს ერთმანეთს. ერთადერთი სანდო გარეგნული ნიშანი ლავიწის ძვალია: მცირე თხუნელას იგი ნახვრეტიანი აქვს, კავკასიურს მთლიანი. ცოცხალ ცხოველზე ამას ვერ დაინახავთ, ამიტომ ორ სახეობას ბუნებაში ნუ გაარჩევთ მხოლოდ შეხედვით.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
მცირე თხუნელა ღრმა და ტენიან ნიადაგს ირჩევს, ზღვის დონიდან დაახლოებით 2400 მ-მდე. კავკასიაში ბევრგან ცხოვრობს, მაგრამ მუხნარ და წიფლნარ ფოთლოვან ტყეებს ამჯობინებს. წყლის სიახლოვე მისთვის მნიშვნელოვანია, ამიტომ ყველაზე მრავლად მდინარეების ხეობებში, ნაკადულების გასწვრივ და ტბების ირგვლივაა. ტყის ზედა საზღვარს ზემოთ იშვიათია და მხოლოდ ტენიან ჩადაბლებებში ცხოვრობს. დასავლეთ კავკასიის ტყეებში კავკასიურ თხუნელაზე ნაკლებია, ალპურ და სუბალპურ მდელოებზე კი ჭარბობს. საქართველოში ფართოდაა გავრცელებული. ნაპოვნია ზუგდიდში, ბათუმსა და ქედაში, ქუთაისში, საჩხერესა და ტყიბულში, ბაკურიანსა და აბასთუმანში, დმანისში, გორში, კასპსა და მცხეთაში, თბილისსა და კოჯორში, ფასანაურში, გუდაურსა და კობში, ომალოში, ყვარელში, გურჯაანსა და ლაგოდეხში. აფხაზეთის სანაპიროზეც, გუდაუთასა და ბიჭვინთასთან.
მცირე თხუნელა ძირითადად მწერებით იკვებება: კავკასიაში შემოწმებული კუჭების 96%-ში მწერები იყო, 62%-ში კი ჭიაყელები. ყველაზე ხშირად პეპლების, განსაკუთრებით ხვატარების მუხლუხებს ჭამს, მატლებს ზრდასრულ მწერებზე მეტად. ჭამს ხოჭოებსა და მათ მატლებს, ასევე ასფეხიანებს. ამით კავკასიური თხუნელისგან განსხვავდება, რომლის მთავარი საკვები ჭიაყელაა.
მცირე თხუნელა დღე-ღამის ნებისმიერ დროს აქტიურია, ორი პიკით: დილის 5–7 საათზე და საღამოს. ღრმა და ზედაპირულ გვირაბებს თხრის. ზედაპირული გვირაბები სუბალპურ მდელოებზე 10–15 სმ სიღრმეზეა, ტყეში კი სულ რამდენიმე სანტიმეტრზე ან უბრალოდ ფხვიერ მიწას აწევს. მუდმივი გვირაბები 50 სმ-მდე ღრმაა. მცირე კავკასიონის ტყეში ჰექტარზე 42 თხუნელა დაითვალეს, ერთ გვირაბში კი შვიდამდე დაიჭირეს. ჩრდილოეთ კავკასიაში თებერვლის ბოლოდან მარტამდე მრავლდება, უფრო თბილ ამიერკავკასიაში ადრე. წელიწადში ერთი ნაყოფი ჰყავს, 2–5 ნაშიერით, საშუალოდ 3,7. ახალგაზრდები სწრაფად იზრდებიან: მაისის ბოლოსთვის 93,7 მმ-ს და 34 გ-ს აღწევენ. სქესობრივად დაახლოებით 11 თვეში მწიფდებიან, ყველაზე ხანგრძლივად ექვს წელს ცოცხლობენ.
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები მცირე თხუნელასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
თითქმის მთელ ქვეყანაში. ნაპოვნია ზუგდიდში, ბათუმში, ქუთაისში, ბაკურიანში, გორში, თბილისში, ფასანაურსა და გუდაურში, ომალოში, ყვარელსა და ლაგოდეხში. ზღვის დონიდან დაახლოებით 2400 მ-მდე ცხოვრობს, ყველაზე მრავლად წყლის მახლობლად.
სადაც ორივე ცხოვრობს, მცირე ჩვეულებრივ უფრო პატარაა, მაგრამ ზომები ხშირად ფარავს ერთმანეთს. ერთადერთი სანდო გარეგნული ნიშანი ლავიწის ძვალია: მცირეს ნახვრეტიანი აქვს, კავკასიურს მთლიანი. კვებითაც განსხვავდებიან: მცირე ძირითადად მწერებს ჭამს, კავკასიური ჭიაყელებს.
ძირითადად მწერებს: კავკასიაში კუჭების 96%-ში მწერები იყო. ყველაზე ხშირად პეპლების მუხლუხებს და მწერების მატლებს. ჭიაყელები კუჭების 62%-ში ერია, მაგრამ მისთვის მთავარი საკვები არ არის.
ორივე სახელი გვხვდება. კავკასიის თხუნელები მცირე თხუნელის აღმოსავლეთ ხაზს ეკუთვნის, რომელიც დასავლეთისას ორ მილიონ წელზე მეტი ხნის წინ გამოეყო. 2020 და 2023 წლების კვლევები მას ცალკე სახეობად, Talpa transcaucasica-დ განიხილავს, ზოგი ავტორი კი Talpa levantis-ის ქვესახეობად ტოვებს.
საფრთხის ქვეშ არ არის: მსოფლიოში LC კატეგორიაშია (2016), საქართველოს 2021 წლის შეფასებაშიც LC. რიცხოვნობა სტაბილურია. რუსეთის ზოგ რეგიონში, ყაბარდო-ბალყარეთსა და ჩეჩნეთში, წითელ წიგნშია.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
