დასავლეთკავკასიური ჯიხვი
Capra caucasica
yakov_oskanov · Cherekskiy rayon
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 78–110 სმ მხარში
- კვება
- მცენარისმჭამელი
- სტატუსი საქართველოში
- მუდმივი, ძალიან მცირერიცხოვანი
- ჰაბიტატი
- სუბალპური და ალპური ფერდი
- ოჯახი
- Bovidae
- კონსერვაცია
- EN / EN
დასავლეთკავკასიური ჯიხვი (Capra caucasica) ველური თხაა, რომელსაც თავის გვარში ყველაზე პატარა არეალი აქვს. მხოლოდ დასავლეთ დიდ კავკასიონზე, საქართველოსა და რუსეთში ცხოვრობს, ტიპური ფორმის არეალი კი სიგრძეში 120 კმ-საც ძლივს აღწევს. საქართველოში სვანეთიდან და აფხაზეთიდანაა ცნობილი. 1990-იან წლებში აქ დაახლოებით 2500 ჯიხვს ითვლიდნენ, ბოლო მონაცემებით კი სულ დაახლოებით 100 დარჩა. აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვის ახლო ნათესავია. მთავარი განსხვავება რქებშია: დასავლეთკავკასიური მამლის რქები ნამგალივით მოხრილი და წინა მხარეს მკვეთრი განივი ქედებით დაფარულია, აღმოსავლეთკავკასიურისა კი უფრო მსხვილია და ღია სპირალად იხვევა. მსოფლიოშიც და საქართველოს წითელ ნუსხაშიც გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფ სახეობადაა (EN) შეტანილი. თუ სვანეთის მაღალ მთებში ჯიხვს ნახავთ, შორიდან უყურეთ: აქ თითოეული ცხოველი ითვლება.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ დასავლეთკავკასიური ჯიხვი
დასავლეთკავკასიური ჯიხვი მსხვილი, ტანმაგარი ველური თხაა მოკლე კუდითა და მოკლე, განიერი წვერით. ზრდასრულ მამალს ნამგალისებრი, განივი ქედებით დაფარული რქები აქვს. ზაფხულში მოწითალო-მურაა, მოყვითალო მუცლითა და მუქი ფეხებით, ზამთარში კი ნაცრისფერ-მურა ხდება. აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვისგან რქებით გაარჩევთ: იმის რქები უფრო მსხვილია და ღია სპირალად იხვევა.
მამალი მდედრზე ბევრად დიდია. ზრდასრული მამლის სხეული 150–165 სმ სიგრძისაა, მხარში 95–110 სმ-ია და 65–100 კგ-ს იწონის. მდედრის სხეული 120–140 სმ-ია, მხარში 78–90 სმ, წონა კი 50–60 კგ. კუდი სულ 10–14 სმ-ია.
მამლის რქები შედარებით მოკლე და მასიურია, ნამგალივით უკან იხრება, წვერები კი ქვემოთ და შიგნით აქვს მიმართული. წინა მხარეს ერთმანეთთან ახლოს მდებარე მკვეთრი განივი ქედები აქვს, სიგრძე კი 75 სმ-მდეა. მდედრს გაცილებით პატარა რქები აქვს. ზაფხულის ბეწვი მოწითალო-მურაა, მუცელი მოყვითალო, ფეხები უფრო მუქი. ზამთრისთვის ბეწვი ნაცრისფერ-მურა ხდება. მამალს მოკლე, განიერი წვერი აქვს.
აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი ყველაზე ახლო მსგავსია. მისი მამლის რქები უფრო მსხვილია, ძირთან მრგვალი და ღია სპირალად იხვევა, დასავლეთკავკასიურისა კი უფრო თხელი და მოკლეა და თითქმის არ იგრიხება. საქართველოში ადგილიც გეხმარებათ: დასავლეთკავკასიური სვანეთსა და აფხაზეთშია ცნობილი, აღმოსავლეთკავკასიური კი აღმოსავლეთ დიდ კავკასიონზე ცხოვრობს. ნიამორს გრძელი, ნამგალისებრი რქები აქვს, მაგრამ უფრო მსუბუქი აღნაგობისაა. არჩვი დასავლეთკავკასიურ ჯიხვთან ერთად ცხოვრობს, მაგრამ ბევრად პატარაა და მოკლე, კაუჭისებრი რქები აქვს.
ყველა ჯიხვს ბუნებაში ასე მარტივად ვერ გაარჩევთ. ორ სახეობას შორის, რუსეთის მხარეს, თებერდის ხეობიდან ბეზენგამდე, შუალედური, შესაძლოა ჰიბრიდული პოპულაცია ცხოვრობს, რომლის რქებსაც სუსტი სპირალური გრეხილობა აქვს. ჰიბრიდიზაციის ზონა შესაძლოა დასავლეთისკენ ფართოვდებოდეს. ამიტომ რქის ფორმას ადგილთან ერთად შეხედეთ და ერთ ნიშანზე ნუ დაასკვნით.
დასავლეთკავკასიური ჯიხვი დასავლეთ დიდი კავკასიონის ენდემია და მხოლოდ საქართველოსა და რუსეთში გვხვდება. ძირითადად სუბალპურ და ალპურ სარტყელში ცხოვრობს, ზღვის დონიდან 800-დან 4000 მ-მდე. მისი გარემო აღმოსავლეთკავკასიურისას ჰგავს, მაგრამ აქ მეტი ნალექი მოდის და თოვლის საფარიც უფრო სქელია. თოვლიანი სეზონის გარდა ტყეში იშვიათად ჩადის, რადგან დასავლეთ კავკასიონის ტყე უმეტესად ხშირი სოჭნარი და ნაძვნარია. სადაც ფიჭვი მეტია, ტყეში უფრო ხალისით რჩება. საქართველოში სვანეთიდანაა ცნობილი, ქვეყანაში კი 5-ზე მეტ ადგილას არ გვხვდება. აფხაზეთში ფსხუ-გუმისთისა და რიწის ნაკრძალებიდანაც არის ცნობილი, მაგრამ იქ და თითქმის მთელ სამხრეთ ფერდობზე მხოლოდ სეზონურად შედის. არეალის ჩრდილოეთ ფერდობზე უფრო განიერია, ვიდრე სამხრეთზე.
დასავლეთკავკასიური ჯიხვი მცენარეებით იკვებება. მის საკვებში ასზე მეტი მცენარის სახეობაა აღრიცხული, მათ შორის განსაკუთრებით ბევრი ბალახია. ზამთარში ხშირად ფიჭვის, ნაძვისა და ტირიფის ტოტებსა და ფოთლებს ღრღნის. მარილიან ადგილებს ძირითადად გვიან გაზაფხულზე და ზაფხულის დასაწყისში სტუმრობს. თუ საძოვარი და დასასვენებელი ადგილი ერთმანეთისგან შორსაა, დღეში 20 კმ-მდე შეიძლება გაიაროს.
ჯიხვები ჯოგებად ცხოვრობენ და ჯოგების შემადგენლობა სეზონთან ერთად იცვლება. მამლები მაისიდან ნოემბრამდე უფრო მაღლა რჩებიან, მდედრები კი ზაფხულში პატარებთან ერთად დაახლოებით 12-თავიან ჯგუფებს ქმნიან. სადაც ჯიხვი ბევრია, ზაფხულის ჯოგი საშუალოდ 12 ცხოველია, ზამთრისა კი 20-ს აღწევს. ზამთარში მზიან ფერდობებზე იყრიან თავს, ცხოველების 30–80% კი ტყის ზედა საზღვარს ქვემოთ ჩადის. დღიურ და სეზონურ მიგრაციებში 20 კმ-მდე გადიან, თუმცა უმეტესად გაცილებით ნაკლებს და ძირითადად ფერდობზე ზევით-ქვევით. დღის ცხელ საათებში ისვენებენ. შეჯვარების პერიოდი ნოემბრის შუა რიცხვებიდან იანვრის დასაწყისამდე გრძელდება, მამლები კი მდედრებისთვის ერთმანეთს სასტიკად ებრძვიან. მაკეობა 150–160 დღე გრძელდება, პატარები მაის–ივლისში იბადებიან. მდედრს ერთი პატარა ჰყავს, დაბადებისას 3,5–4,2 კგ წონისა. ბალახის ჭამას ერთი თვის ასაკში იწყებს, ძუძუს კი სამი თვისა სწყდება. მდედრი დაახლოებით ორი წლისა მწიფდება, მამალი ხუთისა. ზრდასრული ჯიხვის ბუნებრივი სიკვდილის მთავარი მიზეზი ზვავია, მტაცებლებიდან კი მას მგელი და ფოცხვერი ნადირობენ.
2020 წლის მსოფლიო შეფასებით, დასავლეთკავკასიური ჯიხვი გადაშენების საფრთხის წინაშეა (EN). მისი არეალი დაახლოებით 3300 კმ²-ია, 5-ზე ნაკლებ ადგილასაა ცნობილი, ზრდასრული ცხოველების რიცხვი კი 2500-ს ბევრად არ აღემატება. მთელი რაოდენობა დაახლოებით 4000–5000 ცხოველადაა შეფასებული და მცირდება. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაშიც გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფ სახეობადაა (EN) შეტანილი. CITES-ის II დანართშია. საქართველოში მდგომარეობა განსაკუთრებით მძიმეა. 1990-იან წლებში დაახლოებით 2500 ჯიხვი იყო შეფასებული, 2000-იან წლებში დაახლოებით 1000. 2013 წლის საჰაერო და სახმელეთო აღრიცხვამ სულ რამდენიმე ზრდასრული ცხოველი აჩვენა, ბოლო მონაცემებით კი დაახლოებით 100 დარჩა. ასეთი სხვაობა ნაწილობრივ იმითაც აიხსნება, რომ ტურებს სხვადასხვა დროს სხვადასხვა ტაქსონომიით ითვლიდნენ. მთავარი საფრთხე ბრაკონიერობაა: ჯიხვს ხორცის, ტყავისა და რქებისთვის კლავენ, რქისგან კი სასმისს, ყანწს ამზადებენ. საფრთხეა შინაურ ცხვარ-თხასთან საკვებისთვის მეტოქეობა, საცხოვრებელი გარემოს დაკარგვა და მკაცრი, თოვლიანი ზამთრები. ჰიბრიდიზაციის ზონა შესაძლოა დასავლეთისკენ ფართოვდებოდეს, რადგან აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი გაცილებით მრავალრიცხოვანია, და ეს დასავლეთკავკასიური ჯიხვის არეალს კიდევ უფრო ავიწროებს. ჯიხვს ქართულ ფოლკლორში მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია.
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები დასავლეთკავკასიური ჯიხვთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ, მაგრამ ძალიან ცოტა. საქართველოში სვანეთიდან და აფხაზეთიდანაა ცნობილი და 5-ზე მეტ ადგილას არ გვხვდება. 1990-იან წლებში დაახლოებით 2500 ჯიხვი იყო შეფასებული, ბოლო მონაცემებით კი დაახლოებით 100 დარჩა. 2013 წლის აღრიცხვამ კი სულ რამდენიმე ზრდასრული ცხოველი აჩვენა.
სვანეთის მაღალ მთებში, სუბალპურ და ალპურ სარტყელში. აფხაზეთში, ფსხუ-გუმისთისა და რიწის ნაკრძალებში, მხოლოდ სეზონურად შედის. ზამთარში მზიან ფერდობებზე და ტყის ზედა საზღვართან ჩამოდის, ზაფხულში კი უფრო მაღლა და ფართოდ ნაწილდება. თუ ნახავთ, შორიდან უყურეთ და ნუ მიუახლოვდებით.
უპირველესად მამლის რქებით. დასავლეთკავკასიურის რქები ნამგალისებრია, შედარებით თხელი და მოკლე, წინა მხარეს მკვეთრი განივი ქედებით. აღმოსავლეთკავკასიურისა უფრო მსხვილია და ღია სპირალად იხვევა. ისინი სხვადასხვა მხარეში ცხოვრობენ: დასავლეთკავკასიური დასავლეთ დიდ კავკასიონზე, აღმოსავლეთკავკასიური აღმოსავლეთში. მათ შორის კი შუალედური ფორმის ჯიხვები ცხოვრობენ, ამიტომ ერთ ნიშანზე ნუ დაასკვნით.
ზრდასრული მამალი მხარში 95–110 სმ-ია და 65–100 კგ-ს იწონის. მდედრი უფრო პატარაა: მხარში 78–90 სმ, წონით კი 50–60 კგ. მამლის რქა 75 სმ-მდე იზრდება, მდედრისა გაცილებით მოკლეა.
მცენარეებს. საკვებში ასზე მეტი მცენარის სახეობაა აღრიცხული, განსაკუთრებით ბევრი ბალახი. ზამთარში ფიჭვის, ნაძვისა და ტირიფის ტოტებსაც ღრღნის, გვიან გაზაფხულზე კი მარილიან ადგილებს სტუმრობს. მტაცებელი არ არის.
არა. დასავლეთკავკასიური ჯიხვი შხამიანი არ არის და ადამიანს არ ესხმის თავს. რისკი მაშინ ჩნდება, როცა ციცაბო, კლდოვან ფერდობზე მისდევთ ან ძაღლს მიუსევთ. შორიდან უყურეთ და ნუ შეაშფოთებთ.
დიახ. საქართველოს წითელ ნუსხაში გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფ სახეობადაა (EN) შეტანილი და ნადირობა მასზე აკრძალულია. მსოფლიო მასშტაბითაც EN-ია. მთავარი საფრთხე ბრაკონიერობაა, საქართველოში კი სულ დაახლოებით 100 ჯიხვი დარჩა.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
