Vulpes vulpes
ClaudiaTen · რაუტასი
მელა (Vulpes vulpes) მგლისებრთა ოჯახის (Canidae) ძუძუმწოვარია. ნამდვილი მელების გვარში (Vulpes) ყველაზე დიდი სახეობაა და მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე ფართოდ გავრცელებული მტაცებელი ძუძუმწოვარია. საქართველოში მშობლიური და მუდმივად მობინადრე სახეობაა. სახეობის დონეზე თავ-ტანის სიგრძე დაახლოებით 45–90 სმ-ია, კუდი — 30–55 სმ, ხოლო მასა ხშირად 3–14 კგ-ს შორის მერყეობს. შხამი არ აქვს. ადამიანისთვის მთავარი შესაძლო საფრთხე ნაკბენი და ინფექციური დაავადებების, მათ შორის ცოფის, რისკია. IUCN-ის მიხედვით მელა გლობალურად ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა (Least Concern), ხოლო საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში შეტანილი არ არის.
ამოცნობა
საშუალო ზომის ძაღლისებრი მტაცებელია. ტიპური ინდივიდის ზურგი წითურ-ჟანგისფერია, ყურების უკანა მხარე და ფეხების ქვედა ნაწილი — მუქი ან შავი, ხოლო ბუსუსიან კუდს ხშირად თეთრი წვერი აქვს. საქართველოში მუდმივად მობინადრე სახეობაა.
სახეობის დონეზე თავ-ტანის სიგრძე დაახლოებით 45–90 სმ-ია, კუდი — 30–55 სმ, მხრის სიმაღლე — დაახლოებით 35–50 სმ, ხოლო მასა ხშირად 3–14 კგ-ს შორის მერყეობს. მამრი, როგორც წესი, მდედრზე ოდნავ დიდია. საქართველოს პოპულაციის ცალკე ფართომასშტაბიანი გაზომვების სერია ამ გვერდზე გამოყენებული წყაროებით წარმოდგენილი არ არის. მელას წვრილი დინგი, აღმართული ყურები და ვერტიკალურად ოვალური გუგა აქვს.
ტიპიური შეფერილობა ზურგზე წითურ-ჟანგისფერია, ყელი და მუცელი კი უფრო ღიაა. ყურების უკანა მხარე და ფეხების ქვედა ნაწილი ჩვეულებრივ შავია. კუდი გრძელი და ბუსუსიანია. თეთრი წვერი კარგი ამოსაცნობი ნიშანია, როცა ჩანს, თუმცა ყველა ინდივიდს არ აქვს — ზოგ მელას კუდის ბოლო მუქია. ასევე გვხვდება უფრო მუქი და სხვა ფერის ფორმებიც.
ტურა (Canis aureus) მელაზე უფრო მაღალი და მასიურია, შეფერილობა კი ჩვეულებრივ უფრო ერთგვაროვანი მოყვითალო-რუხია. კუდი შედარებით მოკლეა და მელასთვის დამახასიათებელი თეთრი წვერი არ აქვს. მგელი (Canis lupus) გაცილებით დიდი და გრძელფეხაა. ძაღლთან შედარებით მელას ჩვეულებრივ უფრო წვრილი დინგი, მცირე ზომის კვალი და მოძრაობისას უფრო სწორი სავალი ხაზი აქვს. კორსაკი (Vulpes corsac) კავკასიის ჩრდილოეთის მშრალ ტერიტორიებზეა აღნიშნული, თუმცა ამ გვერდზე გამოყენებული მონაცემებით საქართველოს ფაუნის სახეობად არ განიხილება.
მელა შხამიანი არ არის. თუმცა ნაკბენი ან ნერწყვთან სახიფათო კონტაქტი შეიძლება ცოფის რისკთან იყოს დაკავშირებული. ველურ მელას ხელით ნუ შეეხებით, განსაკუთრებით თუ უჩვეულოდ უშიშარია, დაბნეულია ან აგრესიულად იქცევა. დღისით მელას გამოჩენა თავისთავად დაავადებას არ ნიშნავს — ჯანმრთელი მელაც შეიძლება დღის საათებში იყოს აქტიური.
საქართველოში მელა მრავალფეროვან გარემოში გვხვდება — ტყისპირებში, ბუჩქნარებში, მდელოებზე, სასოფლო-სამეურნეო ლანდშაფტებში, მთისწინეთსა და დასახლებების პერიფერიებზე. სახეობის გლობალური ჰაბიტატი ძალიან ფართოა და მოიცავს ტყეებს, ღია ლანდშაფტებს, მთებს, სანაპიროებსა და ქალაქების გარეუბნებსაც. IUCN-ის მონაცემებით მთელ არეალში დაახლოებით 4,500 მ სიმაღლემდეც გვხვდება, თუმცა საქართველოსთვის ცალკე სიმაღლითი დიაპაზონი ამ გვერდზე გამოყენებული წყაროებით არ არის განსაზღვრული. ამ გვერდის რუკაზე დადასტურებულ გავრცელებად მონიშნულია კახეთი, მცხეთა-მთიანეთი, სამცხე-ჯავახეთი, ქვემო ქართლი, შიდა ქართლი და თბილისი — რეგიონები, სადაც iNaturalist-ის საჯარო ფოტოდაკვირვებების რაოდენობა ცხრილის ზღვარს აღწევს. სამეგრელო-ზემო სვანეთში, იმერეთსა და აჭარაში მხოლოდ ცალკეული ჩანაწერებია, რაც რეგიონულ გავრცელებად ჯერ არ ითვლება. ჩანაწერის სიმცირე ან არქონა სახეობის არყოფნას არ ნიშნავს, ხოლო ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და არა სიმჭიდროვეს. წყაროებში კონკრეტულად დასახელებული ქართული ადგილია „იორის ჭალები“.
მელას რუკა იყენებს საქართველოში გაკეთებულ iNaturalist-ის საჯარო ფოტოდაკვირვებებს. გავრცელებად შეფერილია მხოლოდ რეგიონი, რომელსაც ქვემოთ მოცემულ ცხრილში დადასტურებული სტატუსი აქვს; სხვა წერტილები ცალკეული ჩანაწერებია. ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და არა პოპულაციის სიმჭიდროვეს.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
ინტერაქტიული რუკა იტვირთება.
მელა ოპორტუნისტული ყოვლისმჭამელია. მისი საკვების მნიშვნელოვანი ნაწილი მცირე ძუძუმწოვრებია, განსაკუთრებით მღრღნელები. ასევე ჭამს ფრინველებს, მწერებს, ხილსა და ლეშს, ხოლო დასახლებებთან შეიძლება საკვების ნარჩენებიც გამოიყენოს. დაუცველ ეზოში ზოგჯერ შინაურ ფრინველსაც იტაცებს. საქართველოს პოპულაციის კვების ცალკე რაოდენობრივი კვლევა ამ გვერდზე გამოყენებული წყაროებით წარმოდგენილი არ არის, ამიტომ კონკრეტული ადგილობრივი რაციონი ზუსტად გაზომილად არ უნდა ჩაითვალოს.
დაკავშირებული გიდები
დიახ. მელა საქართველოს მშობლიური და მუდმივად მობინადრე სახეობაა. ის შეტანილია ქვეყნის ძუძუმწოვრების ჩამონათვალებსა და ნადირობის ობიექტების ნუსხაში.
მელა შეიძლება შეგვხვდეს ტყისპირებში, ბუჩქნარებში, სასოფლო-სამეურნეო ადგილებში, მდელოებზე, მთისწინეთსა და დასახლებების გარეუბნებში. საქართველოში მთელი წლის განმავლობაში გვხვდება. ფოტოდაკვირვებებით დადასტურებული რეგიონებია კახეთი, მცხეთა-მთიანეთი, სამცხე-ჯავახეთი, ქვემო ქართლი, შიდა ქართლი და თბილისი; სამეგრელო-ზემო სვანეთში, იმერეთსა და აჭარაში ჯერ ცალკეული ჩანაწერებია. იხილეთ გვერდის რუკა. წყაროებში კონკრეტულად დასახელებული ადგილია „იორის ჭალები“.
ამოცნობაში დაგეხმარებათ წითურ-ჟანგისფერი ზურგი, ყურების მუქი უკანა მხარე, შავი ქვედა ფეხები, წვრილი დინგი და გრძელი, ბუსუსიანი კუდი, რომელსაც ხშირად თეთრი წვერი აქვს. ტურა უფრო მოყვითალო-რუხი, მაღალი და შედარებით მოკლეკუდიანია, ხოლო მგელი მელაზე გაცილებით დიდი და გრძელფეხაა.
სახეობის დონეზე თავ-ტანის სიგრძე დაახლოებით 45–90 სმ-ია, კუდი — 30–55 სმ, ხოლო მასა ხშირად 3–14 კგ-ს შორის მერყეობს. საქართველოს პოპულაციის ცალკე ფართომასშტაბიანი გაზომვების სერია ამ გვერდზე გამოყენებული წყაროებით წარმოდგენილი არ არის.
ძირითადად მცირე ძუძუმწოვრებით, განსაკუთრებით მღრღნელებით იკვებება. ასევე ჭამს ფრინველებს, მწერებს, ხილსა და ლეშს. საქართველოს პოპულაციის კვება ამ გვერდზე ცალკე რაოდენობრივად შესწავლილი არ არის.
ძირითადად ღამით და შებინდებისას აქტიურობს, თუმცა დღისითაც შეიძლება გამოჩნდეს. საქართველოში მუდმივად მობინადრე სახეობაა და ფრინველების მსგავს რეგულარულ სეზონურ მიგრაციას არ ახორციელებს.
მელა შხამიანი არ არის, თუმცა შეიძლება უკბინოს. საქართველოში სხვა გარეულ მტაცებლებთან ერთად ცოფის შესაძლო წყაროდ არის დასახელებული. ველურ ცხოველს ნუ აიყვანთ. თუ მელამ გიკბინათ, ჭრილობა ჩამოიბანეთ და სამედიცინო დახმარებისთვის მიმართეთ ექიმს.
გლობალურად მელა ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა (Least Concern) და საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში შეტანილი არ არის. საქართველოში ნადირობის ობიექტია; სეზონი და სხვა პირობები მოქმედი ოფიციალური წესებით განისაზღვრება.
წყაროები
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
