ნიამორი
Capra aegagrus
ველური თხა ციცაბო, ხშირად ტყიან მთის ფერდობებზე. ზრდასრულ მამალს ნამგლისებრი რქა და მუქი წვერი აქვს. საქართველოში მუდმივია, მაგრამ პოპულაცია მცირეა და გეოგრაფიულად შეზღუდული.
სწრაფი მიმოხილვა
მთავარი მონაცემები ერთი შეხედვით
კვება
მცენარისმჭამელი
სტატუსი საქართველოში
მუდმივი, შეზღუდული
ზომა
73–90 სმ
ჰაბიტატი
ციცაბო ტყიანი ფერდი
ოჯახი
Bovidae
კონსერვაცია
CR / NT
ადამიანთან ურთიერთობა: შხამი არ აქვს. ჩვეულებრივ ადამიანს არ უახლოვდება. კლდეზე ახლო ფოტოს ნუ ცდილობთ და ჯგუფს ბილიკიდან ნუ გაჰყვებით. თუშეთსა და ხევსურეთში ძაღლები აკონტროლეთ. ნადირობა უკანონოა. არ აჭმიოთ. შინაურ თხასთან ჰიბრიდიზაცია სახეობის არეალის ნაწილში დოკუმენტირებული საფრთხეა; საქართველოსთვის აქ გაზომილი არ არის.
მიმოხილვა
რა არის ნიამორი
ნიამორი (Capra aegagrus) ველური თხაა ძროხისებრთა ოჯახიდან; საქართველოში დღეს გამრავლების პოპულაციები მხოლოდ თუშეთსა და ჩრდილოეთ ხევსურეთშია. ინგლისურად wild goat და bezoar goat; „bezoar ibex“ კავკასიურ–ანატოლიური ფორმის პოპულარული სახელია და არა ცალკე სახეობა. IUCN საქართველოს native resident ქვეყნად ასახელებს. არეალი დიდი კავკასიონის ჩრდილოეთ ფერდზეა. შხამი არ აქვს. ადამიანისთვის პრაქტიკული საკითხია შეწუხება, უკანონო ნადირობა და პირუტყვის დაავადება — არა ნაკბენი. IUCN სახეობას გლობალურად Near Threatened-ად აფასებს. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში გადაშენების კრიტიკული საფრთხის ქვეშაა (CR).
ბოლო განახლება
გალერეა
ნიამორი ფოტოებში
ფოტო: ვასილ გაბუნია
ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი ·
ფოტო: ნიკა ქერდიკოშვილი
თუშეთი ·
ფოტო: Alexander Malkhasyan
სომხეთი ·
ფოტო: Alexander Malkhasyan
სომხეთი ·
ფოტო: Alexander Malkhasyan
ზანგეზურის ეროვნული პარკი ·
ფოტო: Alexander Malkhasyan
ზანგეზურის ეროვნული პარკი ·
ფოტო: gailhampshire
მთა გნდასარი, სომხეთი ·
ფოტო: Emőke Dénes
ბუნების ისტორიის მუზეუმი, ლონდონი ·
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ ნიამორი
ველური თხა ციცაბო მთებში. ზრდასრულ მამალს გრძელი უკან მოხრილი რქა, მუქი წვერი და ღია სხეული მუქი სახითა და ზოლებით აქვს. საქართველოში მუდმივია მხოლოდ აღმოსავლეთი დიდი კავკასიონის მცირე ნაწილში.
- 01
სახეობის დონეზე (Handbook of the Mammals of the World) მამლის თავ–სხეულის სიგრძე დაახლოებით 129–152 სმ, კუდი 11–13 სმ, მხრის სიმაღლე მამალში 73–90 სმ, დედალში 55–60 სმ; მასა მამალში დაახლოებით 45–90 კგ, დედალში 25–55 კგ. საქართველოსთვის გაზომილი სერია ამ გვერდზე არ არის. რქა ორივე სქესს აქვს. მამლის რქა ნამგლისებრად ზევით და უკან იხრება, გვერდიდან შეკუმშულია, წინა კილზე კვანძებით; იშვიათად აღემატება დაახლოებით 127 სმ-ს, დაფიქსირებული მაქსიმუმი 152 სმ. დედლის რქა თხელია, ჩვეულებრივ 33 სმ-ზე ნაკლები და წინა კვანძები არ აქვს.
- 02
NACRES-ის საველე კლასები საქართველოში: ზრდასრული მამალი (დაახლოებით 5–6 წელი და მეტი) — თავი მთლიანად შავი, სხეული თეთრიდან ვერცხლისფერ-რუხამდე, შავი ზოლებით; ახალგაზრდა მამალი (2–5 წელი) — თავი ჯერ არ არის სრულად შავი, წვერი არის, სხეული ჯერ ყავისფერია და რუხდება; ზრდასრული დედალი — მოყავისფრო, თხელი წვეტიანი რქა ყურებზე აშკარად გრძელი, წვერი არ აქვს, თვალზე მუქი ხაზი, თეთრი მუცლისა და ყავისფერი გვერდის გამყოფი ხაზი და ზოლები ზურგზე; ერთწლიანი მამალი — დედლის ზომის, რქა დედლის სიგრძის, მაგრამ ფუძეზე უფრო განიერი; ნაზარდი — პატარა, რქა არ ჩანს ან მხოლოდ ყურის სიგრძისაა. ზრდასრულ მამალს ნიკაპიდან მუქი წვერი აქვს.
- 03
აღმოსავლური ჯიხვი (Capra cylindricornis) აღმოსავლეთ დიდ კავკასიონზეა: ზრდასრული მამლის რქა ღია სპირალია და არა უბრალო ნამგალი; ჯიხვი უფრო ხის ზედა ზოლის ზემოთ რჩება. დასავლური ჯიხვი (Capra caucasica) დასავლეთი დიდი კავკასიონის ცხოველია და დღევანდელი ქართული ნიამორის პოპულაცია არ არის. არჩვი (Rupicapra) უფრო პატარაა, მოკლე კაუჭისებრი რქით. შინაური თხა (Capra hircus) ამ ველური სახეობის შთამომავალია; სოფლის ფარაში ჭრელი ფერი და ჩამოკიდებული ყური ხშირია და ველური ნიამორის საველე ნიშანი არ არის. შველი ირმისებრია რქით (ანტლერით) და არა თხის რქით. ამ ატლასში ჯიხვისა და არჩვის გვერდები ჯერ არ არის.
- 04
შხამიანი არ არის. შორიდან დააკვირდით. გმირის ფოტო ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკიდანაა (ვასილ გაბუნია, 2015-05-17). გალერეაშია თუშეთის კადრი (ნიკა ქერდიკოშვილი, 2016-02-20). დანარჩენი გალერეა C. a. aegagrus-ია სომხეთიდან და მუზეუმის რქის ნიმუში.
ბიოლოგია
ჰაბიტატი, კვება, ქცევა და კონსერვაცია
ჰაბიტატი და გავრცელება
დიდ კავკასიონზე ძირითადად შერეული ტყის სარტყლის ციცაბო, კლდოვან და ხრეშიან ფერდობებზე ცხოვრობს და არა ისე ალპურ საძოვარზე, როგორც აღმოსავლური ჯიხვი. IUCN წერს, რომ შეჯვარების სეზონის გარეთ მამალი დედალზე უფრო მაღლა იკავებს ადგილს. ეს გვერდი მუნიციპალიტეტებს არ რუკავს. დასახელებული ქართული ადგილები მუდმივი პოპულაციით: თუშეთის დაცული ტერიტორიები (ნაკრძალი, ეროვნული პარკი და დაცული ლანდშაფტი) და ფშავ-ხევსურეთის დაცული ტერიტორიები ჩრდილოეთ ხევსურეთში, მათ შორის შატილისკენ ფერდობები და შატილისწყლის ხეობა რუსეთის საზღვართან (NACRES / CNF, 2021). ამ გვერდზე არის 2016 წლის 20 თებერვლის ფოტო თუშეთიდან (ნიკა ქერდიკოშვილი) — ორი ინდივიდი ციცაბო, ტყიან ფერდზე. იმ აღწერაში ბირთვული ჰაბიტატი თუშეთში დაახლოებით 79 კმ², ხევსურეთში 39 კმ² იყო. ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე (ყაბალისა და ლაგოდეხის ხეობები) მამლები ფოტოხაფანგით 2016 წლის ბოლოს – 2017 წლის დასაწყისში და 2021 წლის გაზაფხულზე გადაიღეს; ისინი არ დარჩენილან და აქ დაღესტნიდან მოსულ სტუმრებად იკითხება, არა ქართულ გამრავლების ჯგუფად. მცირე კავკასიონი ისტორიული არეალია: აჭარის მთები და მესხეთის ქედი ბორჯომამდე (რადე 1899; დინიკი 1914; ვერეშჩაგინი 1959). ბორჯომის მიდამოებიდან XX საუკუნის დასაწყისში გაქრა (გეპტნერი და სხვ. 1961); ჯანაშვილი (1977) წერს, რომ მცირე ჯგუფები 1970-იანებამდე დარჩა. არაბული (1985) 1980-იანების დასაწყისში არსიანის ქედზე, აჭარის აღმოსავლეთში, 65 ინდივიდს ითვლიდა. 2002 და 2006–2007 წლების მოკლე აღწერებმა მცირე კავკასიონზე კვალი ვერ იპოვა. 2020 წლის იანვარში მამალი ხიჭაურთან, აჭარაში, დაინახეს; NACRES ამას თურქეთიდან სეზონურ გადმოსვლად მიიჩნევს. APA 2006 წლიდან აწყურის საგუშაგოზე, ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნულ პარკში, რეინტროდუქციის გალიას ასახელებს. ამ გვერდზე არის 2015 წლის 17 მაისის ფოტო იმავე პარკიდან (ვასილ გაბუნია) — ზრდასრული მამალი ტყეში. ეს დასახელებული ლოკაციაა და არა 2021 წლის აღწერის გამრავლების პოპულაცია; NACRES თავისუფლად მცხოვრებ ქართულ პოპულაციად მხოლოდ თუშეთსა და ჩრდილოეთ ხევსურეთს იღებს. ნუ ივარაუდებთ გავრცელებას დანარჩენ საქართველოში, მათ შორის სვანეთში, ჯავახეთსა და დასახლებულ დაბლობზე. ეროვნული სიმაღლის სარტყელი აქ გაზომილი არ არის.
კვება
ცალკე ქართული კვების კვლევა ამ გვერდზე არ არის. არეალის სხვა ნაწილებში მცენარისმჭამელია: ბალახი, ბალახოვანი მცენარეები და ბუჩქები. კავკასიაში ღვიასა და მუხაზე უფრო ადვილად ადის, ვიდრე ჯიხვი (Weinberg). საკვები სეზონისა და მწვანე მასის მიხედვით იცვლება. მტაცებელი არ არის. საქართველოში, სადაც არეალები იკვეთება, ჯიქის ნადავლია; დიდ კავკასიონზე მგელი, ფოცხვერი, მურა დათვი და ოქროსფერი არწივი სულ მცირე ნაზარდს იღებენ, თუმცა მტაცებლის გავლენა იქ ზოგადად დაბლად არის შეფასებული.
ქცევა
საქართველოში ძალიან ფრთხილია. NACRES მოპირდაპირე ფერდიდან ითვლიდა, ხშირად 2 კმ-ზე მეტი მანძილიდან, რადგან არეალში შესვლა ცხოველებს მხედველობიდან გააძევებდა. 2021 წლის აღწერებში ჯგუფები ძირითადად პატარა იყო: ხევსურეთში დაკვირვებების დაახლოებით 80% ერთი ან ორი ინდივიდი იყო; თუშეთში ჯგუფების ნახევარზე მეტი დედალი ნაზარდით. საშუალო ჯგუფი ხევსურეთში 2.96, თუშეთში 1.93 იყო. დიდი მამლების ჯგუფი იშვიათია; 20 მამლის ჯგუფი ერთხელ ნახეს შატილისწყლის ხეობაში. კავკასიაში გრძელი სეზონური მიგრაცია ტიპური არ არის, გარდა იმისა, რომ მამალი შეჯვარების გარეთ დედლებისგან შორს შეიძლება იდგეს. დიდ კავკასიონზე, დაღესტანში, შეჯვარება დაახლოებით ნოემბრის შუიდან დეკემბრის მეორე ათეულამდეა და ჯიხვზე გვიანია. ექვთიმიშვილმა (1954) გამრავლება საქართველოში შეისწავლა; ნაზარდი ჩვეულებრივ მაისში იბადება, მაგრამ წინა შეჯვარების მიხედვით შეიძლება გადაიწიოს. NACRES-მა 2021 წლის მაისის ბოლოს ხევსურეთში დედალი ნაზარდით ვერ ნახა და მშობიარობა იმ წელს დაგვიანებულად ჩათვალა. სახეობის დონეზე ტყუპი ხშირია. კვალი ორნაკვთიანი ჩლიქია კლდესა და ხრეშზე. ამ გვერდზე ქართული ხმის ჩანაწერი არ არის.
კონსერვაცია
Weinberg და Ambarli (2020) Capra aegagrus-ს IUCN Red List-ზე Near Threatened-ად აფასებენ. 2014 წლის დადგენილება №190 ნიამორს CR-ად ასახელებს კრიტერიუმით C2 a(ii). იმავე ცხრილში ავტორად ლინე, 1758 არის მითითებული; მიღებული ავტორია ერქსლები, 1777. ნადირობა აკრძალულია. 1982 წლიდანაა დაცული და 1982 წლის წითელ წიგნში შემცირებადი არეალის სახეობად იყო შეტანილი. ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის 2021 წლის სამეცნიერო რევიზია (კოპალიანი და გურიელიძე) Endangered-ს გვთავაზობს; ეს სამეცნიერო წინადადებაა და არა 2014 წლის იურიდიული ნუსხის შეცვლა. NACRES (2021) თუშეთში 363, ხევსურეთში 114, სულ 477 ინდივიდს აფასებს — 2013 წლის დაახლოებით 350-თან შედარებით მეტი. თუშეთი სტაბილურ, მაგრამ დაბალ დონეზეა აღწერილი. ორივე დაცულ ტერიტორიაზე მთავარ საფრთხედ დასახელებულია ბრაკონიერობა გვიან შემოდგომასა და ზამთარში, საერთო საძოვარი პირუტყვთან, მწყემსები და ძაღლები, და დაავადების რისკი შინაური ფარიდან. საფეხმავლო ბილიკები ბირთვულ ჰაბიტატს არ კვეთს; თუშეთში ფეიერვერკი და ხმამაღალი დღესასწაული შეწუხებად არის დასახელებული. ველური ცხოველი არ აიყვანოთ.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები ნიამორი-თან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
კი. მუდმივი, ადგილობრივი სახეობაა. დღეს გამრავლების პოპულაციები მხოლოდ თუშეთსა და ჩრდილოეთ ხევსურეთშია დადასტურებული. მთელ ქვეყანაში არ არის.
რეალისტურად თუშეთსა და ჩრდილოეთ ხევსურეთში, ჩვეულებრივ შორიდან, ციცაბო ტყიან ფერდობებსა და კლდეებზე. ეროვნული რიცხვის უმეტესობა თუშეთშია. ლაგოდეხის ჩანაწერები სტუმარი მამლებია. ბორჯომ-ხარაგაულში 2015 წლის ფოტო არის; APA იქ რეინტროდუქციის გალიასაც ასახელებს. ეს არ ნიშნავს, რომ იქ დღეს თუშეთის მსგავსი ველური პოპულაციაა.
თხაა და არა ირემი. ზრდასრულ მამალს გრძელი უკან მოხრილი რქა წინა კვანძებით, მუქი წვერი, მუქი სახე და ღია სხეული მუქი ზოლებით აქვს. დედალი მოყავისფროა, თხელი რქით, წვერის გარეშე. ჯიხვის რქა სპირალია; არჩვისა მოკლე და კაუჭისებრი.
სახეობის დონეზე მამლის მხრის სიმაღლე დაახლოებით 73–90 სმ, მასა ხშირად 45–90 კგ; დედალი უფრო პატარაა. საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სერია ამ გვერდზე არ არის.
მცენარეს — ბალახს, ბალახოვან მცენარეებს და ბუჩქებს, ზოგჯერ ღვიისა და მუხის ფოთოლს. საქართველოში კვება ცალკე არ არის შესწავლილი ამ გვერდზე.
საქართველოში აღწერები გამთენიის შემდეგ და მზის ჩასვლამდე ბოლო ორ საათში კეთდებოდა. მუდმივია მთელი წლის განმავლობაში. დიდ კავკასიონზე შეჯვარება გვიან შემოდგომაზეა; ნაზარდი ჩვეულებრივ მაისში იბადება.
შხამიანი არ არის და ადამიანს არ ნადირობს. რისკი კლდეზე ზედმეტად მიახლოება, დაცული სახეობის შეწუხება ან ძაღლის დევნაა.
კი. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში CR-ია და ნადირობა აკრძალულია. გლობალურად Near Threatened-ია. 2021 წლის სამეცნიერო რევიზია Endangered-ს გვთავაზობს; იურიდიული ნუსხა აქ შეცვლილად არ იკითხება.
- Weinberg & Ambarli 2020 — IUCN Red List, Capra aegagrus
- ASM Mammal Diversity Database — Capra aegagrus
- Wilson & Reeder 2005 — Mammal Species of the World, Capra hircus aegagrus
- Handbook of the Mammals of the World treatment — Capra aegagrus (Zenodo)
- საქართველოს მთავრობის დადგენილება №190 (2014) — წითელი ნუსხა
- NACRES / CNF / UNDP 2021 — ნიამორის მონიტორინგი (თუშეთი, ფშავ-ხევსურეთი)
- CBD Fifth National Report — Georgia
- Kopaliani & Gurielidze 2021 — Georgian Biodiversity Database, Capra aegagrus
- Gavashelishvili 2009 — GIS-based habitat modelling of mountain ungulates in the Caucasus
- Bleyhl et al. 2020 — Restoring mountain ungulates in the Caucasus
- APA — Borjomi-Kharagauli Panorama trail (bezoar goat cage)
- Adjara TV News 2020 — ნიამორი ხიჭაურთან
- ვასილ გაბუნია — ნიამორი, ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი (2015-05-17)
- ნიკა ქერდიკოშვილი — ნიამორი, თუშეთი (2016-02-20)
- Wikimedia Commons — 9 Bezoar Goat (Alexander Malkhasyan, CC BY-SA 4.0)
- Wikimedia Commons — 6 Bezoar Goat (Alexander Malkhasyan, CC BY-SA 4.0)
- Wikimedia Commons — 3 Bezoar Goat (Alexander Malkhasyan, CC BY-SA 4.0)
- Wikimedia Commons — 4 Bezoar Goat (Alexander Malkhasyan, CC BY-SA 4.0)
- Wikimedia Commons — Mount Gndasar, Armenia (gailhampshire, CC BY 2.0)
- Wikimedia Commons — horns, NHM London (Emőke Dénes, CC BY-SA 4.0)
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები
