Capra aegagrus
ვასილ გაბუნია · ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკისაქართველოს ველში
ნიამორი (Capra aegagrus) ველური თხაა ძროხისებრთა ოჯახიდან; საქართველოში დღეს გამრავლების პოპულაციები მხოლოდ თუშეთსა და ჩრდილოეთ ხევსურეთშია. ინგლისურად wild goat და bezoar goat; „bezoar ibex“ კავკასიურ–ანატოლიური ფორმის პოპულარული სახელია და არა ცალკე სახეობა. IUCN საქართველოს native resident ქვეყნად ასახელებს. არეალი დიდი კავკასიონის ჩრდილოეთ ფერდზეა. შხამი არ აქვს. ადამიანისთვის პრაქტიკული საკითხია შეწუხება, უკანონო ნადირობა და პირუტყვის დაავადება — არა ნაკბენი. IUCN სახეობას გლობალურად Near Threatened-ად აფასებს. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში გადაშენების კრიტიკული საფრთხის ქვეშაა (CR).
ამოცნობა
ველური თხა ციცაბო მთებში. ზრდასრულ მამალს გრძელი უკან მოხრილი რქა, მუქი წვერი და ღია სხეული მუქი სახითა და ზოლებით აქვს. საქართველოში მუდმივია მხოლოდ აღმოსავლეთი დიდი კავკასიონის მცირე ნაწილში.
სახეობის დონეზე (Handbook of the Mammals of the World) მამლის თავ–სხეულის სიგრძე დაახლოებით 129–152 სმ, კუდი 11–13 სმ, მხრის სიმაღლე მამალში 73–90 სმ, დედალში 55–60 სმ; მასა მამალში დაახლოებით 45–90 კგ, დედალში 25–55 კგ. საქართველოსთვის გაზომილი სერია ამ გვერდზე არ არის. რქა ორივე სქესს აქვს. მამლის რქა ნამგლისებრად ზევით და უკან იხრება, გვერდიდან შეკუმშულია, წინა კილზე კვანძებით; იშვიათად აღემატება დაახლოებით 127 სმ-ს, დაფიქსირებული მაქსიმუმი 152 სმ. დედლის რქა თხელია, ჩვეულებრივ 33 სმ-ზე ნაკლები და წინა კვანძები არ აქვს.
NACRES-ის საველე კლასები საქართველოში: ზრდასრული მამალი (დაახლოებით 5–6 წელი და მეტი) — თავი მთლიანად შავი, სხეული თეთრიდან ვერცხლისფერ-რუხამდე, შავი ზოლებით; ახალგაზრდა მამალი (2–5 წელი) — თავი ჯერ არ არის სრულად შავი, წვერი არის, სხეული ჯერ ყავისფერია და რუხდება; ზრდასრული დედალი — მოყავისფრო, თხელი წვეტიანი რქა ყურებზე აშკარად გრძელი, წვერი არ აქვს, თვალზე მუქი ხაზი, თეთრი მუცლისა და ყავისფერი გვერდის გამყოფი ხაზი და ზოლები ზურგზე; ერთწლიანი მამალი — დედლის ზომის, რქა დედლის სიგრძის, მაგრამ ფუძეზე უფრო განიერი; ნაზარდი — პატარა, რქა არ ჩანს ან მხოლოდ ყურის სიგრძისაა. ზრდასრულ მამალს ნიკაპიდან მუქი წვერი აქვს.
აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი (Capra cylindricornis) აღმოსავლეთ დიდ კავკასიონზეა: ზრდასრული მამლის რქა ღია სპირალია და არა უბრალო ნამგალი; ჯიხვი უფრო ხის ზედა ზოლის ზემოთ რჩება. დასავლური ჯიხვი (Capra caucasica) დასავლეთი დიდი კავკასიონის ცხოველია და დღევანდელი ქართული ნიამორის პოპულაცია არ არის. არჩვი (Rupicapra) უფრო პატარაა, მოკლე კაუჭისებრი რქით. შინაური თხა (Capra hircus) ამ ველური სახეობის შთამომავალია; სოფლის ფარაში ჭრელი ფერი და ჩამოკიდებული ყური ხშირია და ველური ნიამორის საველე ნიშანი არ არის. შველი ირმისებრია რქით (ანტლერით) და არა თხის რქით. ამ ატლასში არჩვის გვერდი ჯერ არ არის.
შხამიანი არ არის. შორიდან დააკვირდით. გმირის ფოტო ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკიდანაა (ვასილ გაბუნია, 2015-05-17). გალერეაშია თუშეთის კადრი (ნიკა ქერდიკოშვილი, 2016-02-20). დანარჩენი გალერეა C. a. aegagrus-ია სომხეთიდან და მუზეუმის რქის ნიმუში.
დიდ კავკასიონზე ძირითადად შერეული ტყის სარტყლის ციცაბო, კლდოვან და ხრეშიან ფერდობებზე ცხოვრობს და არა ისე ალპურ საძოვარზე, როგორც აღმოსავლური ჯიხვი. IUCN წერს, რომ შეჯვარების სეზონის გარეთ მამალი დედალზე უფრო მაღლა იკავებს ადგილს. ეს გვერდი მუნიციპალიტეტებს არ რუკავს. დასახელებული ქართული ადგილები მუდმივი პოპულაციით: თუშეთის დაცული ტერიტორიები (ნაკრძალი, ეროვნული პარკი და დაცული ლანდშაფტი) და ფშავ-ხევსურეთის დაცული ტერიტორიები ჩრდილოეთ ხევსურეთში, მათ შორის შატილისკენ ფერდობები და შატილისწყლის ხეობა რუსეთის საზღვართან (NACRES / CNF, 2021). ამ გვერდზე არის 2016 წლის 20 თებერვლის ფოტო თუშეთიდან (ნიკა ქერდიკოშვილი) — ორი ინდივიდი ციცაბო, ტყიან ფერდზე. იმ აღწერაში ბირთვული ჰაბიტატი თუშეთში დაახლოებით 79 კმ², ხევსურეთში 39 კმ² იყო. ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე (ყაბალისა და ლაგოდეხის ხეობები) მამლები ფოტოხაფანგით 2016 წლის ბოლოს – 2017 წლის დასაწყისში და 2021 წლის გაზაფხულზე გადაიღეს; ისინი არ დარჩენილან და აქ დაღესტნიდან მოსულ სტუმრებად იკითხება, არა ქართულ გამრავლების ჯგუფად. მცირე კავკასიონი ისტორიული არეალია: აჭარის მთები და მესხეთის ქედი ბორჯომამდე (რადე 1899; დინიკი 1914; ვერეშჩაგინი 1959). ბორჯომის მიდამოებიდან XX საუკუნის დასაწყისში გაქრა (გეპტნერი და სხვ. 1961); ჯანაშვილი (1977) წერს, რომ მცირე ჯგუფები 1970-იანებამდე დარჩა. არაბული (1985) 1980-იანების დასაწყისში არსიანის ქედზე, აჭარის აღმოსავლეთში, 65 ინდივიდს ითვლიდა. 2002 და 2006–2007 წლების მოკლე აღწერებმა მცირე კავკასიონზე კვალი ვერ იპოვა. 2020 წლის იანვარში მამალი ხიჭაურთან, აჭარაში, დაინახეს; NACRES ამას თურქეთიდან სეზონურ გადმოსვლად მიიჩნევს. APA 2006 წლიდან აწყურის საგუშაგოზე, ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნულ პარკში, რეინტროდუქციის გალიას ასახელებს. ამ გვერდზე არის 2015 წლის 17 მაისის ფოტო იმავე პარკიდან (ვასილ გაბუნია) — ზრდასრული მამალი ტყეში. ეს დასახელებული ლოკაციაა და არა 2021 წლის აღწერის გამრავლების პოპულაცია; NACRES თავისუფლად მცხოვრებ ქართულ პოპულაციად მხოლოდ თუშეთსა და ჩრდილოეთ ხევსურეთს იღებს. ნუ ივარაუდებთ გავრცელებას დანარჩენ საქართველოში, მათ შორის სვანეთში, ჯავახეთსა და დასახლებულ დაბლობზე. ეროვნული სიმაღლის სარტყელი აქ გაზომილი არ არის.
ცალკე ქართული კვების კვლევა ამ გვერდზე არ არის. არეალის სხვა ნაწილებში მცენარისმჭამელია: ბალახი, ბალახოვანი მცენარეები და ბუჩქები. კავკასიაში ღვიასა და მუხაზე უფრო ადვილად ადის, ვიდრე ჯიხვი (Weinberg). საკვები სეზონისა და მწვანე მასის მიხედვით იცვლება. მტაცებელი არ არის. საქართველოში, სადაც არეალები იკვეთება, ჯიქის ნადავლია; დიდ კავკასიონზე მგელი, ფოცხვერი, მურა დათვი და ოქროსფერი არწივი სულ მცირე ნაზარდს იღებენ, თუმცა მტაცებლის გავლენა იქ ზოგადად დაბლად არის შეფასებული.
დაკავშირებული გიდები
კითხვები
მოკლე პასუხები ნიამორთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
კი. მუდმივი, ადგილობრივი სახეობაა. დღეს გამრავლების პოპულაციები მხოლოდ თუშეთსა და ჩრდილოეთ ხევსურეთშია დადასტურებული. მთელ ქვეყანაში არ არის.
რეალისტურად თუშეთსა და ჩრდილოეთ ხევსურეთში, ჩვეულებრივ შორიდან, ციცაბო ტყიან ფერდობებსა და კლდეებზე. ეროვნული რიცხვის უმეტესობა თუშეთშია. ლაგოდეხის ჩანაწერები სტუმარი მამლებია. ბორჯომ-ხარაგაულში 2015 წლის ფოტო არის; APA იქ რეინტროდუქციის გალიასაც ასახელებს. ეს არ ნიშნავს, რომ იქ დღეს თუშეთის მსგავსი ველური პოპულაციაა.
თხაა და არა ირემი. ზრდასრულ მამალს გრძელი უკან მოხრილი რქა წინა კვანძებით, მუქი წვერი, მუქი სახე და ღია სხეული მუქი ზოლებით აქვს. დედალი მოყავისფროა, თხელი რქით, წვერის გარეშე. ჯიხვის რქა სპირალია; არჩვისა მოკლე და კაუჭისებრი.
სახეობის დონეზე მამლის მხრის სიმაღლე დაახლოებით 73–90 სმ, მასა ხშირად 45–90 კგ; დედალი უფრო პატარაა. საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სერია ამ გვერდზე არ არის.
მცენარეს — ბალახს, ბალახოვან მცენარეებს და ბუჩქებს, ზოგჯერ ღვიისა და მუხის ფოთოლს. საქართველოში კვება ცალკე არ არის შესწავლილი ამ გვერდზე.
საქართველოში აღწერები გამთენიის შემდეგ და მზის ჩასვლამდე ბოლო ორ საათში კეთდებოდა. მუდმივია მთელი წლის განმავლობაში. დიდ კავკასიონზე შეჯვარება გვიან შემოდგომაზეა; ნაზარდი ჩვეულებრივ მაისში იბადება.
შხამიანი არ არის და ადამიანს არ ნადირობს. რისკი კლდეზე ზედმეტად მიახლოება, დაცული სახეობის შეწუხება ან ძაღლის დევნაა.
კი. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში CR-ია და ნადირობა აკრძალულია. გლობალურად Near Threatened-ია. 2021 წლის სამეცნიერო რევიზია Endangered-ს გვთავაზობს; იურიდიული ნუსხა აქ შეცვლილად არ იკითხება.
წყაროები
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
