არჩვი (ფსიტი)
Rupicapra rupicapra
Ondřej Kruml · Romania
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 70–80 სმ მხარში
- კვება
- მცენარისმჭამელი
- სტატუსი საქართველოში
- მუდმივი, იზოლირებული პოპულაციები
- ჰაბიტატი
- კლდოვანი სუბალპური და ალპური ზონა, ტყის ზედა სარტყელი
- ოჯახი
- Bovidae
- კონსერვაცია
- EN / LC
არჩვი (Rupicapra rupicapra) ციცაბო კლდეების ჩლიქოსანია: საათში 50 კმ სიჩქარით დარბის, ადგილიდან 2 მ სიმაღლეზე და 6 მ სიგრძეზე ხტება. ძროხისებრთა ოჯახს ეკუთვნის, მაგრამ ჯიხვსა და ნიამორზე ბევრად პატარაა. ორივე სქესს მოკლე, კაუჭისებრი რქები აქვს, თავზე კი თეთრ ფონზე თვალების ქვეშ შავი ზოლები. ზაფხულში მოყავისფროა, ზამთარში ნაცრისფერი. ოდესღაც მთელ კავკასიაში, ლიხისა და მესხეთის ქედებსა და მთიან აჭარაში ცხოვრობდა. ლიხის ქედზე მთლიანად გაქრა, დღეს კი მესხეთის ქედზე, ბორჯომსა და მთიან აჭარაში იზოლირებული პოპულაციები შემორჩა. ბოლო წლებში ლაგოდეხის, ბორჯომისა და ბაწარის ნაკრძალებსა და თუშეთშიც შენიშნეს. მსოფლიოში საფრთხე არ ემუქრება, საქართველოში კი საფრთხეშია, ამიტომ თუ არჩვს დაინახავთ, შორიდან უყურეთ და ნუ შეაწუხებთ.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ არჩვი (ფსიტი)
პატარა, მსუბუქი აღნაგობის მთის ჩლიქოსანია, მხარში 70–80 სმ სიმაღლის. ორივე სქესს მოკლე, თითქმის სწორი რქები აქვს, რომლებიც წვერთან უკან კაუჭივით იღუნება. თავზე თეთრი ლაქები და თვალების ქვეშ შავი ზოლები აქვს. ჯიხვისა და ნიამორისგან ზომითა და ამ კაუჭისებრი რქებით მარტივად გაარჩევთ.
მხარში 70–80 სმ-ია, სხეულის სიგრძე 107–137 სმ. მამალი 30–60 კგ-ს იწონის, მდედრი 25–45 კგ-ს, ამიტომ მამალი ოდნავ დიდია. ეს მონაცემები სახეობას მთლიანად ეხება და არა ცალკე საქართველოში გაზომილ ცხოველებს.
რქები ორივე სქესს აქვს: მოკლე, თითქმის სწორი, წვერთან კი უკან კაუჭივით მოღუნული. მამლის რქები უფრო სქელია. ჯიხვისა და ნიამორის მსგავსად, ეს რქებიც მუდმივია და ყოველწლიურად არ იცვლება.
ზაფხულში ბეწვი მდიდარი მოყავისფროა, ზამთარში ღია ნაცრისფერი. თავის გვერდებზე თეთრი ლაქები აქვს, თვალების ქვეშ კი მკვეთრი შავი ზოლები. კუდის ძირი თეთრია, ზურგზე შავი ზოლი გასდევს.
აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი და დასავლეთკავკასიური ჯიხვი გაცილებით მძიმე ცხოველებია, მამლებს კი დიდი, მასიური რქები აქვთ. ნიამორის მამალს გრძელი, ნამგალივით უკან გადახრილი რქები აქვს. თუ კლდეზე პატარა ჩლიქოსანს ხედავთ მოკლე, კაუჭივით მოღუნული რქებითა და შავზოლიანი თეთრი სახით, ეს არჩვია.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
არჩვი ტყის ზედა სარტყელსა და სუბალპური და ალპური ზონის კლდოვან ადგილებში ცხოვრობს. ციცაბო, ძნელად სავალ, კლდოვან რელიეფს ეტანება და მსოფლიოში 3600 მ-მდე მაინც ადის. ზაფხულს ტყის ზედა საზღვარს ზემოთ, ალპურ მდელოებზე ატარებს, ზამთარში კი დაბლა, ტყეში ჩამოდის, ზოგან დაახლოებით 800 მ-მდე. საქართველოში ისტორიული არეალი მთელ კავკასიას, ლიხისა და მესხეთის ქედებსა და მთიან აჭარას მოიცავდა. ლიხის ქედზე მთლიანად გაქრა. დღეს იზოლირებული პოპულაციები მესხეთის ქედზე, ბორჯომის ნაკრძალსა და მთიან აჭარაში შემორჩა, თანაც სამხრეთის ეს პოპულაციები ძალიან მცირეა. ბოლო წლებში ლაგოდეხის, ბორჯომისა და ბაწარის ნაკრძალებსა და თუშეთშიც დააფიქსირეს. საქართველოში მისი გავრცელების საერთო ფართობი 9000 კმ²-ზე ნაკლებად ფასდება, რეალურად დაკავებული კი 2000 კმ²-ზე ნაკლებად.
არჩვის რუკა iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს აერთიანებს. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან, ხოლო სტატუსი ერთმანეთისგან გამოყოფს საკმარისი ჩანაწერების მქონე რეგიონებსა და რეგიონებს, სადაც ჩანაწერები ცოტაა. ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და პოპულაციის სიმჭიდროვედ არ უნდა განვიხილოთ. ჩანაწერები ჯერ ძალიან ცოტაა და საკმარისი ჩანაწერები არცერთ რეგიონს არ აქვს.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
- საველე ჩანაწერი
- რამდენიმე ჩანაწერი ერთ ადგილას
- ფოტოჩანაწერი
- ჩანაწერების მქონე რეგიონი
არჩვი მცენარეებით იკვებება. ზაფხულში მაღალმთის ბალახსა და ბალახოვან მცენარეებს ჭამს. ზამთარში, როცა ტყეში ჩამოდის, წიწვოვან ხეებს მიირთმევს: ქერქსა და წიწვებს. მტაცებელი არ არის და სხვა ცხოველებზე არ ნადირობს.
არჩვი დღისით აქტიურია, შუადღეს ხშირად ისვენებს, მთვარიან ღამეებში კი შეიძლება საკვებადაც გამოვიდეს. მდედრები ნაშიერებთან ერთად 15–30 ცხოველის ჯოგს ქმნიან. ზრდასრული მამლები წლის უმეტეს ნაწილს მარტო ატარებენ. ევროპაში შეჯვარების სეზონი ნოემბრის ბოლოსა და დეკემბრის დასაწყისშია, მამლები კი მდედრებისთვის სასტიკად იბრძვიან. მაკეობა 170 დღე გრძელდება. ჩვეულებრივ, ერთი ნაშიერი იბადება მაისში ან ივნისის დასაწყისში, ტყუპები იშვიათია. ნაშიერი ექვს თვეში წყვეტს ძუძუს წოვას და ერთ წელიწადში სრულად იზრდება. სქესობრივად 3–4 წლისა მწიფდება, თუმცა ზოგი მდედრი 2 წლისაც წყვილდება. ახალგაზრდა მამლებს ჯოგიდან აძევებენ. ტყვეობაში 22 წლამდე ცოცხლობს. სიკვდილის ხშირი მიზეზებია ზვავები, ეპიდემიები და მტაცებლები: ფოცხვერი, ლეოპარდი, მგელი, ტურა, შესაძლოა მურა დათვი და მთის არწივიც.
მსოფლიოში არჩვს საფრთხე არ ემუქრება (LC, 2020). საქართველოში სულ სხვა სურათია: 2014 წლის წითელ ნუსხაში საფრთხეში მყოფ სახეობადაა (EN) შეტანილი ბოლო წლების მნიშვნელოვანი კლების გამო. 2021 წლის ეროვნული შეფასებითაც EN-ია: რიცხოვნობა სამი თაობის ან ათი წლის განმავლობაში 54%-ით შემცირდა, კლება კი გრძელდება. მთავარი საფრთხეებია ბრაკონიერობა და საცხოვრებელი ტერიტორიის შემცირება. ლიხის ქედზე უკვე მთლიანად გაქრა, სამხრეთის მცირე პოპულაციები ბორჯომსა და აჭარაში კი შეიძლება ასევე გაქრეს. ევროკავშირში ზოგი ქვესახეობა ჰაბიტატების დირექტივით მკაცრად არის დაცული.
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები არჩვი (ფსიტი)თან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ, მაგრამ იშვიათად. იზოლირებული პოპულაციები მესხეთის ქედზე, ბორჯომსა და მთიან აჭარაში შემორჩა. ბოლო წლებში ლაგოდეხის, ბორჯომისა და ბაწარის ნაკრძალებსა და თუშეთშიც შენიშნეს. ლიხის ქედზე კი მთლიანად გაქრა.
ტყის ზედა სარტყელში და სუბალპური და ალპური ზონის კლდეებზე. ზაფხულში უფრო მაღლა, ალპურ მდელოებზე ადის, ზამთარში კი ტყეში ჩამოდის. ყველაზე დიდი შანსი დაცულ ტერიტორიებზე გაქვთ, ისიც შორიდან, ბინოკლით.
პატარა, მოქნილი ჩლიქოსანია, მხარში 70–80 სმ. ორივე სქესს მოკლე, კაუჭივით უკან მოღუნული რქები აქვს, თავზე თეთრი ლაქები და თვალების ქვეშ შავი ზოლები. ჯიხვი და ნიამორი გაცილებით დიდები არიან, მამლებს კი დიდი რქები აქვთ.
მხარში 70–80 სმ-ია, სიგრძით 107–137 სმ. მამალი 30–60 კგ-ს იწონის, მდედრი 25–45 კგ-ს. ჯიხვზე ბევრად მსუბუქია.
მცენარეებს. ზაფხულში მაღალმთის ბალახსა და ბალახოვან მცენარეებს ჭამს, ზამთარში კი წიწვოვანი ხეების ქერქსა და წიწვებს. სხვა ცხოველებზე არ ნადირობს.
არა. არჩვი შხამიანი არ არის და ადამიანს თავს არ ესხმის. რისკი მაშინ ჩნდება, როცა კლდოვან ფერდობზე მას მისდევთ ან ძაღლს მიუშვებთ. ამიტომ უყურეთ შორიდან და ნუ შეაწუხებთ.
დიახ. საქართველოს წითელ ნუსხაში საფრთხეში მყოფ სახეობადაა (EN) შეტანილი. რიცხოვნობა სამი თაობის ან ათი წლის განმავლობაში 54%-ით შემცირდა, მთავარი მიზეზები კი ბრაკონიერობა და საცხოვრებელი ტერიტორიის შემცირებაა. მსოფლიოში საფრთხე არ ემუქრება (LC).
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
