აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი
Capra cylindricornis
მიმოხილვა
აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი საქართველოში
აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი (Capra cylindricornis), იგივე დაღესტნური ჯიხვი, მსხვილი ველური თხაა ძროხისებრთა ოჯახიდან. საქართველოში ძირითადად აღმოსავლეთ დიდი კავკასიონის მაღალმთიანეთს უკავშირდება. წყაროებში დასახელებულია თუშეთი, ხევსურეთი, ყაზბეგის მხარე და ლაგოდეხის კავკასიონის მონაკვეთები. ამოცნობაში განსაკუთრებით დაგეხმარებათ მძიმე სხეული, შედარებით მოკლე ფეხები და ზრდასრული მამლის დიდი რქები. რქა ნიამორის მსგავსად მხოლოდ ნამგლისებურად უკან არ იხრება — უფრო ღია სპირალს ქმნის. IUCN-ის მიხედვით სახეობა გლობალურად Near Threatened კატეგორიაშია, ხოლო საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში დაღესტნური ჯიხვი მოწყვლად სახეობადაა (VU) შეტანილი.
ბოლო განახლება
გალერეა
აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი ფოტოებში
ფოტო: ნიკა მელიქიშვილი
ლაგოდეხი ·
საქართველოს ველში
ფოტო: ნიკა პაპოშვილი
ლაგოდეხი ·
საქართველოს ველში
ფოტო: ნიკა მელიქიშვილი
ლაგოდეხი ·
საქართველოს ველში
ფოტო: ნიკა მელიქიშვილი
ლაგოდეხი ·
საქართველოს ველში
ფოტო: ნიკა მელიქიშვილი
ლაგოდეხი ·
საქართველოს ველში
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი
მსხვილი ველური თხაა მოკლე ფეხებით, მძიმე სხეულითა და ზრდასრულ მამლებში დიდი, ღია სპირალურად მოხრილი რქებით. საქართველოში ძირითადად აღმოსავლეთ დიდი კავკასიონის მაღალ, კლდოვან გარემოს უკავშირდება.
ზომა სქესის მიხედვით მკვეთრად განსხვავდება. ზოგადი ლიტერატურის მიხედვით მდედრის სხეულის სიგრძე დაახლოებით 138 სმ-ს, მხრის სიმაღლე 85 სმ-ს და მასა 56 კგ-ს აღწევს. ზრდასრული მამალი შეიძლება დაახლოებით 190 სმ სიგრძის, 104 სმ-მდე მხრის სიმაღლის და 140 კგ-მდე მასის იყოს. ეს მაჩვენებლები სახეობის ზოგად მონაცემებს აღწერს და არა საქართველოში ცალკე გაზომილ პოპულაციას.
ზრდასრულ მამალს მოკლე წვერი აქვს. ბეწვის ფერი სეზონის მიხედვით მუქი ყავისფერიდან უფრო ღია, ჟანგისფერ-მოყავისფრო ტონებამდე იცვლება. მდედრები და ახალგაზრდა ინდივიდები ჩვეულებრივ უფრო ერთგვაროვნად მოყავისფროები არიან. მამლის რქები ძირიდან მრგვალია, ზევით და გარეთ იზრდება, შემდეგ კი ქვემოთ და შიგნით იხვევა და ღია სპირალს ქმნის. მდედრის რქები გაცილებით მოკლეა.
ნიამორი სხვა ველური თხაა. ზრდასრულ მამალ ნიამორს გრძელი, უფრო ნამგლისებურად უკან მოხრილი რქები აქვს, აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი კი უფრო მასიურია და მამლის რქები ღია სპირალს ქმნის. არჩვი (Rupicapra) ბევრად პატარაა და მოკლე, კაუჭისებრი რქები აქვს. შველი და კეთილშობილი ირემი კი ირმისებრთა ოჯახს მიეკუთვნებიან — მამლებს ყოველწლიურად განახლებადი რქები ეზრდებათ და არა თხისებრთათვის დამახასიათებელი მუდმივი რქები.
შხამიანი არ არის. საველე ამოცნობაში ყველაზე პრაქტიკული ნიშნებია დიდი ზომა, მძიმე თხისებრი სხეული, კლდოვანი მაღალმთიანი გარემო და ზრდასრული მამლის ღია სპირალურად მოხრილი რქები.
ბიოლოგია
ჰაბიტატი, კვება, ქცევა და კონსერვაცია
ჰაბიტატი და გავრცელება
საქართველოში აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი დიდი კავკასიონის მაღალ, კლდოვან გარემოს უკავშირდება — ალპურ და სუბალპურ მდელოებს, ნაშალებს, მიუდგომელ ფერდობებსა და ხევებს. თუშეთის დაცული ლანდშაფტის მონაცემებით, ზაფხულის არეალი დაახლოებით 330 კმ²-ს მოიცავს და დაახლოებით 2,800 მ სიმაღლიდან უმაღლეს მწვერვალებამდე ვრცელდება. ცხოველების დიდი ნაწილი ნივალურ და სუბნივალურ, რთულად მისადგომ ადგილებში რჩება. ზაფხულში ალპურ მდელოებზე მათი გამოჩენა შეიძლება შეზღუდული იყოს ინტენსიური ცხვრის ძოვების გამო. სახეობის სრული არეალი აღმოსავლეთ დიდ კავკასიონს მოიცავს — საქართველოს, აზერბაიჯანსა და რუსეთის ჩრდილოეთ კავკასიას. ჯიხვი განსაკუთრებით უკავშირდება რთულ რელიეფს, კლდეებთან ახლოს მდებარე უსაფრთხო ფერდობებსა და შედარებით ნაკლებად შეწუხებულ ადგილებს. ეს არ ნიშნავს, რომ სახეობა საქართველოს ყველა მაღალმთიან რეგიონში თანაბრად არის გავრცელებული.
კვება
აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი მცენარისმჭამელია. იკვებება ბალახით, ალპური ბალახოვანი მცენარეებით, ფოთლებით, ყლორტებითა და დაბალი ბუჩქებით. რაციონი სეზონისა და გარემოს მიხედვით იცვლება. ზამთარში შეიძლება უფრო დაბალ ან ნაკლებად თოვლიან ფერდობებზე გადავიდეს, თუ თოვლის საფარი და ადამიანისგან შეწუხება ამის საშუალებას აძლევს. საქართველოს პოპულაციის დეტალური კვების ცალკე მონაცემები ამ გვერდზე წარმოდგენილი არ არის.
ქცევა
აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი დღისით აქტიურობს, თუმცა ცხელ სეზონში შუადღის საათებს ხშირად შედარებით დაცულ ადგილებში ატარებს. ჯგუფების შემადგენლობა სეზონისა და სქესის მიხედვით იცვლება. მდედრები ნაზარდთან ერთად ცალკე ჯგუფებს ქმნიან, ახალგაზრდა მამრები ერთმანეთთან იკრიბებიან, ხოლო ზრდასრული მამრები ხშირად მარტო ან სხვა მამლებთან ერთად გვხვდებიან. სახეობის დონეზე შეჯვარების სეზონი ძირითადად დეკემბერ–იანვარს უკავშირდება, ნაშიერები კი გვიან გაზაფხულზე იბადებიან. ეს მონაცემები მთლიან არეალს ეხება და არა საქართველოს კონკრეტული პოპულაციის სრულ კალენდარს. ჯიხვის არსებობაზე შეიძლება მიუთითებდეს ორნაკვთიანი ჩლიქის კვალი, თუმცა მხოლოდ კვალით სახეობის საიმედოდ დადგენა რთულია.
კონსერვაცია
IUCN-ის 2020 წლის შეფასებით აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი Near Threatened კატეგორიაშია. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში დაღესტნური ჯიხვი მოწყვლად სახეობადაა (VU) შეტანილი. თუშეთის დაცული ლანდშაფტის წყაროში ადგილობრივი პოპულაცია დაახლოებით 750 ინდივიდად არის შეფასებული და სტაბილურადაა მიჩნეული, თუმცა ეს მთელი საქართველოს თანამედროვე რაოდენობას არ წარმოადგენს. მთავარ საფრთხეებად დასახელებულია უკანონო ნადირობა, შინაური პირუტყვის გადაჭარბებული ძოვება სუბალპურ და ალპურ მდელოებზე, ჰაბიტატის დანაწევრება და ადამიანისგან შეწუხება. ტურიზმის, ვერტმფრენებისა და სათხილამურო ინფრასტრუქტურის გავლენაც შეიძლება მნიშვნელოვანი იყოს კონკრეტულ ადგილებში. კვლევები აჩვენებს, რომ სახეობა განსაკუთრებით უკავშირდება კლდეებთან ახლოს მდებარე რთულ და ნაკლებად შეწუხებულ რელიეფს.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები აღმოსავლეთკავკასიურ ჯიხვთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი საქართველოს აღმოსავლეთ დიდი კავკასიონის მაღალმთიანი ძუძუმწოვარია. წყაროებში დასახელებულია თუშეთი, ხევსურეთი, ყაზბეგის მხარე და ლაგოდეხის კავკასიონის მონაკვეთები. მთელ საქართველოში არ გვხვდება.
ყველაზე რეალისტურია მისი შორიდან დანახვა მაღალ კლდოვან ფერდობებზე, ალპურ და სუბალპურ ზონაში. თუშეთის მონაცემებით, ზაფხულის არეალი დაახლოებით 2,800 მ სიმაღლიდან უმაღლეს მწვერვალებამდე ვრცელდება. ჯგუფთან ახლოს მისვლა არ ღირს — ცხოველსაც აწუხებს და კლდოვან რელიეფში ადამიანისთვისაც რისკს ზრდის.
ზრდასრულ მამალს დიდი, ღია სპირალურად მოხრილი რქები, მძიმე სხეული და შედარებით მოკლე ფეხები აქვს. ნიამორის რქები უფრო ნამგლისებურად უკან იხრება, ხოლო არჩვი გაცილებით პატარაა და მოკლე, კაუჭისებრი რქებით გამოირჩევა.
ზოგადი ლიტერატურის მიხედვით ზრდასრული მამალი შეიძლება დაახლოებით 104 სმ-მდე იყოს მხარში და 140 კგ-მდე იწონიდეს. მდედრი უფრო პატარაა — დაახლოებით 85 სმ მხრის სიმაღლით და 56 კგ-მდე მასით. საქართველოს პოპულაციის ცალკე გაზომვების სერია ამ გვერდზე წარმოდგენილი არ არის.
მცენარისმჭამელია. იკვებება ბალახებით, ფოთლებით, ყლორტებითა და დაბალი ბუჩქებით, სეზონისა და გარემოს მიხედვით. მტაცებელი არ არის.
არა. აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი შხამიანი არ არის და ადამიანს ნადავლად არ აღიქვამს. რისკი ძირითადად კლდოვან ფერდობზე ზედმეტად ახლოს მისვლას, ცხოველის დევნას ან მისკენ ძაღლის გაშვებას უკავშირდება.
დიახ. აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი საქართველოს წითელ ნუსხაში მოწყვლადი (VU) სახეობის სტატუსითაა შეტანილი, ხოლო IUCN გლობალურად Near Threatened კატეგორიაში აფასებს. უკანონო ნადირობა მის ერთ-ერთ მთავარ საფრთხედ არის დასახელებული.
წყაროები
წყაროები
წყაროები
წყაროები
- Lortkipanidze & Weinberg 2020 — IUCN Red List, Capra cylindricornis
- ITIS — Capra cylindricornis, TSN 625137
- GBIF Backbone Taxonomy — Capra cylindricornis
- საქართველოს მთავრობის დადგენილება №190 (2014) — საქართველოს წითელი ნუსხა
- Tusheti Protected Landscape — აღმოსავლეთ კავკასიური ჯიხვი
- Weinberg 2002 — Capra cylindricornis, Mammalian Species
- Animal Diversity Web — Capra caucasica cylindricornis
- Gavashelishvili 2004 — Habitat selection by East Caucasian tur
- Gavashelishvili et al. 2018 — Modeling distribution and abundance of eastern tur
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები
