Capra cylindricornis
ნიკა პაპოშვილი · ლაგოდეხი საქართველოს ველში
აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი (Capra cylindricornis) მსხვილი ველური თხაა ძროხისებრთა ოჯახიდან. ყველაზე ადვილად მძიმე სხეულით, შედარებით მოკლე ფეხებითა და ზრდასრული მამლის დიდი რქებით ამოიცნობთ. მამლის რქა ნიამორისას არ ჰგავს: მხოლოდ ნამგალივით უკან კი არ იხრება, არამედ უფრო ღია სპირალს ქმნის. საქართველოში ძირითადად აღმოსავლეთ დიდი კავკასიონის მაღალ მთებში ცხოვრობს და ცნობილია თუშეთიდან, ხევსურეთიდან, ყაზბეგის მხარიდან და ლაგოდეხის კავკასიონის მონაკვეთებიდან. მსოფლიო მასშტაბით საფრთხის ზღვართან ახლოსაა. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში კი დაღესტნური ჯიხვის სახელით მოწყვლად სახეობადაა შეტანილი.
ამოცნობა
აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი მსხვილი ველური თხაა, მძიმე სხეულითა და მოკლე ფეხებით. ზრდასრულ მამალს დიდი, ღია სპირალად მოხრილი რქები აქვს. საქართველოში ძირითადად აღმოსავლეთ დიდი კავკასიონის მაღალ, კლდოვან მთებში ცხოვრობს. ნიამორისგან რქებით გაარჩევთ: ნიამორის რქები ნამგალივით უფრო მეტად უკან იხრება.
მამალი მდედრზე გაცილებით დიდი და მძიმეა. ზრდასრული მამლის სხეული შეიძლება დაახლოებით 190 სმ სიგრძის იყოს, მდედრისა კი დაახლოებით 138 სმ-ია. მამალი მხარში 104 სმ-მდეა და 140 კგ-მდე იწონის. მდედრი მხარში 85 სმ-ს აღწევს, წონით კი 56 კგ-ს. ეს მაჩვენებლები სახეობის ზოგად მონაცემებს აღწერს და არა საქართველოში ცალკე გაზომილ პოპულაციას.
მამლის რქები ძირთან მრგვალია. ჯერ ზევით და გარეთ იზრდება, შემდეგ ქვემოთ და შიგნით იხვევა და ღია სპირალს ქმნის. მდედრს გაცილებით მოკლე რქები აქვს. ზრდასრულ მამალს მოკლე წვერი აქვს. ბეწვის ფერი სეზონის მიხედვით იცვლება: მუქი ყავისფრიდან უფრო ღია, ჟანგისფერ-მოყავისფრო ტონებამდე. მდედრები და ახალგაზრდა ცხოველები ჩვეულებრივ უფრო ერთფეროვნად მოყავისფროები არიან.
ნიამორი სხვა სახეობის ველური თხაა. ზრდასრულ მამალს გრძელი რქები აქვს, რომლებიც ნამგალივით უფრო მეტად უკან იხრება. აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი უფრო მძიმე აღნაგობისაა, მამლის რქები კი ღია სპირალს ქმნის. არჩვი (Rupicapra) ბევრად პატარაა, რქებიც მოკლე და კაუჭისებრი აქვს. შველი და კეთილშობილი ირემი თხები კი არა, ირმების ოჯახის წევრები არიან. მათ მამლებს რქები ყოველ წელს ახლიდან ეზრდებათ, ჯიხვს კი თხებისთვის ჩვეული მუდმივი რქები აქვს.
ბუნებაში ყველაზე ადვილად დიდი ზომით, მძიმე, თხისებრი სხეულითა და ზრდასრული მამლის ღია სპირალად მოხრილი რქებით ამოიცნობთ. ამოცნობაში ადგილიც დაგეხმარებათ, რადგან კლდოვან მაღალმთიან გარემოში ცხოვრობს. შხამიანი არ არის.
საქართველოში აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი დიდი კავკასიონის მაღალ, კლდოვან მთებში ცხოვრობს. ალპურ და სუბალპურ მდელოებზე, ქვის ნაშალებზე, მიუდგომელ ფერდობებსა და ხევებში გვხვდება. განსაკუთრებით ეტანება ძნელად სავალ რელიეფს, კლდეებთან ახლოს მდებარე უსაფრთხო ფერდობებს და ადგილებს, სადაც შედარებით ნაკლებად აწუხებენ. მთელი არეალი აღმოსავლეთ დიდ კავკასიონს მოიცავს: საქართველოს, აზერბაიჯანსა და რუსეთის ჩრდილოეთ კავკასიას. თუმცა საქართველოს ყველა მაღალმთიან რეგიონში თანაბრად არ არის გავრცელებული. თუშეთში ჯიხვის ზაფხულის საბინადრო დაახლოებით 330 კმ²-ს მოიცავს და დაახლოებით 2800 მ სიმაღლიდან უმაღლეს მწვერვალებამდე აღწევს. ცხოველების დიდი ნაწილი მუდმივი თოვლის სარტყელში და მის ქვემოთ, ძნელად მისადგომ ადგილებში რჩება. ზაფხულში ჯიხვი ალპურ მდელოებზე შეიძლება ნაკლებად ჩანდეს, რადგან იქ ცხვარს ინტენსიურად აძოვებენ.
აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი მცენარეებით იკვებება. ჭამს ბალახს, მაღალმთის მდელოების სხვა ბალახოვან მცენარეებს, ფოთლებს, ყლორტებსა და დაბალ ბუჩქებს. საკვები სეზონისა და ადგილის მიხედვით იცვლება. ზამთარში შეიძლება უფრო დაბალ ან ნაკლებად თოვლიან ფერდობებზე გადავიდეს, თუ ამას თოვლის საფარი და ადამიანებისგან შეწუხება ხელს არ უშლის.
აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი დღისით აქტიურია, თუმცა ცხელ სეზონში შუადღის საათებს ხშირად შედარებით დაცულ ადგილებში ატარებს. მთელ არეალზე შეჯვარების სეზონი ძირითადად დეკემბერ–იანვარშია. პატარები კი გვიან გაზაფხულზე იბადებიან. ეს მონაცემები მთლიან არეალს ეხება და არა საქართველოს კონკრეტული პოპულაციის სრულ კალენდარს. ჯგუფების შემადგენლობა სეზონისა და სქესის მიხედვით იცვლება. მდედრები პატარებთან ერთად ცალკე ჯგუფებს ქმნიან, ახალგაზრდა მამლები კი ერთად იკრიბებიან. ზრდასრული მამლები ხშირად მარტო ან სხვა მამლებთან ერთად დადიან. თუ ორად გაყოფილი ჩლიქის კვალს ნახავთ, შეიძლება ჯიხვისა იყოს. მხოლოდ კვალით სახეობის საიმედოდ დადგენა კი ძნელია.
2020 წლის მსოფლიო შეფასებით, აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი საფრთხის ზღვართან ახლოსაა. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში კი დაღესტნური ჯიხვის სახელით მოწყვლად სახეობადაა შეტანილი. თუშეთის დაცულ ლანდშაფტში იქაური ჯიხვების რაოდენობა დაახლოებით 750-ად არის შეფასებული და სტაბილურად ითვლება. ეს ადგილობრივი მაჩვენებელია და არა მთელი საქართველოს დღევანდელი რაოდენობა. მთავარი საფრთხეებია უკანონო ნადირობა, შინაური პირუტყვის გადაძოვება მაღალმთის მდელოებზე, საცხოვრებელი გარემოს დანაწევრება და ადამიანისგან შეწუხება. ზოგ ადგილას შეიძლება მნიშვნელოვანი იყოს ტურიზმის, ვერტმფრენებისა და სათხილამურო ობიექტების გავლენაც. ჯიხვი კი განსაკუთრებით კლდეებთან ახლოს, ძნელად სავალ და ნაკლებად შეწუხებულ ადგილებს ეტანება.
ნიკა მელიქიშვილი · ნიკა პაპოშვილი
დაკავშირებული გიდები
კითხვები
მოკლე პასუხები აღმოსავლეთკავკასიურ ჯიხვთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ, თუმცა მთელ საქართველოში არ გვხვდება. აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი აღმოსავლეთ დიდი კავკასიონის მაღალმთიანეთის ბინადარია. ცნობილია თუშეთიდან, ხევსურეთიდან, ყაზბეგის მხრიდან და ლაგოდეხის კავკასიონის მონაკვეთებიდან. მის სანახავად ამ მხარეების მაღალ მთებში უნდა ახვიდეთ.
მისი დანახვის ყველაზე დიდი შანსი მაღალ, კლდოვან ფერდობებზე გაქვთ, ალპურ და სუბალპურ ზონაში, ისიც შორიდან. თუშეთში ზაფხულობით დაახლოებით 2800 მ სიმაღლიდან უმაღლეს მწვერვალებამდე ცხოვრობს. ჯგუფთან ახლოს მისვლა არ ღირს: ცხოველებს აწუხებს, კლდოვან ფერდობზე კი თქვენთვისაც რისკს ზრდის.
ზრდასრულ მამალს დიდი, ღია სპირალად მოხრილი რქები აქვს, სხეული მძიმე, ფეხები კი შედარებით მოკლე. ნიამორის რქები უფრო ნამგალივით უკან იხრება. არჩვი გაცილებით პატარაა, რქებიც მოკლე და კაუჭისებრი აქვს. ამიტომ ნიამორისგან რქის ფორმით გაარჩევთ, არჩვისგან კი ზომითა და რქებით.
ზრდასრული მამალი მხარში შეიძლება დაახლოებით 104 სმ-მდე იყოს და 140 კგ-მდე იწონიდეს. მდედრი უფრო პატარაა: მხარში დაახლოებით 85 სმ-ია, წონით კი 56 კგ-მდე.
მცენარეებით იკვებება. ჭამს ბალახს, ფოთლებს, ყლორტებსა და დაბალ ბუჩქებს, საკვები კი სეზონისა და ადგილის მიხედვით იცვლება. მტაცებელი არ არის და სხვა ცხოველებზე არ ნადირობს.
არა. აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი შხამიანი არ არის და ადამიანს ნადავლად არ აღიქვამს. რისკი ძირითადად მაშინ ჩნდება, როცა კლდოვან ფერდობზე ზედმეტად ახლოს მიდიხართ, ცხოველს მისდევთ ან მისკენ ძაღლს უშვებთ. ამიტომ შორიდან უყურეთ, ნუ დაედევნებით და ძაღლს ნუ მიუშვებთ.
დიახ. საქართველოს წითელ ნუსხაში აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი მოწყვლად სახეობადაა შეტანილი. მსოფლიო მასშტაბით კი საფრთხის ზღვართან ახლოსაა. მისი ერთ-ერთი მთავარი საფრთხე უკანონო ნადირობაა.
წყაროები
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
სიახლეები
